ZMIANY W KONDYCJI PSZCZÓŁ ROBOTNIC W OKRESIE SEZONU WEGETACYJNEGO

tekst: Zofia Konopacka, Janina Muszyńska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Zofia Konopacka, Janina Muszyńska

strona 3

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981

Zofia Konopacka, Janina Muszyńska

Oddział Pszczelnictwa ISK

WPROWADZENIE

Rodzina pszczela jest organizmem przechodzącym różnorodne zmiany w ciągu roku, uwarunkowane czynnikami zewnętrzymi i wewnętrznymi. Badania nad jakością pokoleń robotnic jednakowego wieku w czasie sezonu wykazały, że różnią się one często niektórymi cechami anatomicznymi i fizykochemicznymi. Przyjęto przy tym wyróżniać grupy pszczół: letnie i zimowe. Tak zwane pokolenie zimowe tworzą pszczoły, które pojawiają się w rodzinie na jesieni, w okresie, gdy czerw jest bardzo zredukowany, zapasy zmagazynowane a rodzina przygotowuje się do zimowania. Wyniki badań de Groota (1953), Wahla (1963), Maurizio (1968) i Konopackiej i wsp. (1975) pozwalają na stwierdzenie, że pszczoły pokolenia zimowego w porównaniu z robotnicami pokolenia letniego mają większą świeżą i suchą masę, większą zawartość azotu w ciele i lepiej rozwinięte ciało tłuszczowe oraz gruczoły gardzielowe, które są przy tym bogatsze w inwertazę (Simpson i wsp. 1968).

Niektóre badania wykazały, że również w okresie wiosny i lata kolejne pokolenia pszczół mogą różnić się od siebie pewnymi cechami. Levin i Haydak (1951) stwierdzili takie różnice w suchej masie jednodniowych robotnic, Simpson i wsp. (1968) w rozwoju gruczołów gardzielowych i zawartości w nich inwertazy u pszczół 21 i 28-dniowych, Kropáčová i Haslbachová (1969) w rozwoju jajników u robotnic 14-dniowych, Pain i Roger (1970) w zawartości kwasu 10-keto 2-oksy decenowego w głowach pszczół, Tomaszewska (1969) w zawartości protein w hemolimfie, Gromisz (1962) w wymiarach skrzydeł robotnic.

Kresak (1977) badał kondycję pszczół z rodzin silnie i słabo obciążonych pracą przy wychowie czerwiu i stwierdził, że istnieje zmienność sezonowa w stopniu rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego oraz w zawartości tłuszczu w ciele pszczół. Zawartość procentowa azotu u robotnic w jego badaniach utrzymywała się przez cały sezon na niemal jednakowym poziomie.

strona 4

Przyczyny zmienności w jakości pokoleń robotnic w okresie wiosny i lata wyjaśniane są bądź przypływem pyłku do rodzin (Levin i Haydak 1951) i spożywaniem dużych ilości pyłku przez karmicielki (Taber 1973), bądź też obecnością dużych ilości czerwiu otwartego z jednej strony i dużej liczby młodych pszczół z drugiej (Pain i Roger 1968, Roger i Pain 1970) lub proporcją robotnic do czerwiu (Kepena 1974), a także innymi czynnikami, jak przebieg pogody i warunków pożytkowych w sezonie (Kresak 1977).

Stwierdzono również, że siła rodzin może wpływać ujemnie lub dodatnio na jakość wychowywanych młodych robotnic (Levin i Haydak 1951, Konopacka 1974). W badaniach Kropáčovej i Haslbachowej (1969) pszczoły z rodzin, które się wyroiły, miały silniej rozwinięte jajniki niż pszczoły z rodzin nie rojących się.

Cechy fizykochemiczne i anatomiczne są wskaźnikiem jakości (kondycji) pszczół i ich stanu fizjologicznego. Kondycja pszczół ma wpływ na ich długowieczność (Wahl 1963, Maurizio 1954), odporność na chorobę zarodnikowcową (Bornus i wsp. 1977) i wrażliwość na działanie preparatów chemicznych (Gerig 1975, Wahl 1972). W praktyce przyjmuje się, że pokolenia robotnic o lepszej kondycji są zdolne do intensywniejszej pracy i mogą zapewnić lepsze zbiory miodu.

Badania porównawcze nad robotnicami różnych ras prowadzone były pod kątem ich zimowania, można jednak przypuszczać, że podczas aktywnego sezonu również występują różnice w jakości pokoleń pszczół odmiennych ras w tej samej porze roku.

Celem naszej pracy było przebadanie zmian niektórych cech fizykochemicznych pszczół robotnic trzech ras w ciągu sezonu wegetacyjnego.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono w latach 1971—1973 w pasiece doświadczalnej Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach. W latach 1971 i 1972 do doświadczeń użyto pszczół rasy kaukaskiej (Apis mellifica caucasica Gorb.), kraińskiej (Apis m. carnica Pollm.) oraz środkowoeuropejskiej (Apis m. mellifica L.) dwóch linii: „Mazurka” i „Asta”. W roku 1973 rodziny doświadczalne miały matki unasienione naturalnie na pasieczysku przez trutnie należące prawdopodobnie do różych ras pszczelich. Matki te wychowane były z czerwiu matek krzyżówek rasy kaukaskiej i środkowoeuropejskiej, otrzymanych drogą sztucznego unasieniania.

Rodziny osadzone były w ulach typu Dadanta. W latach 1971—72 badaniami objęto po 12 rodzin (każdą rasę i linię reprezentowały 3 rodziny), a w roku 1973 — 3 rodziny pszczele. Łącznie w okresie 3 lat przebadano 258 próbek pszczół z 27 rodzin.

Próby pszczół robotnic do analiz pobierano w latach 1971—72 w odstępach około miesiąca w ciągu całego aktywnego sezonu, oddzielnie

strona 5

pszczoły lotne, które chwytano na desce wylotowej w chwili opuszczania ula lub powrotu do niego, oddzielnie pszczoły 1-dniowe, które zbierano z plastrów z czerwiem krytym w 24 godziny po założeniu izolatorów. W roku 1973 próby pszczół pobierano z krańca gniazda, z plastrów z zapasami.

Kondycję pszczół oceniano na podstawie cech fizykochemicznych: świeżej i suchej masy oraz zawartości azotu ogólnego i tłuszczu surowego. Dla oznaczenia świeżej i suchej masy robotnic ważono próbki liczące po 30 osobników, po usunięciu im przewodów pokarmowych, bezpośrednio po pobraniu próbek, a po wysuszeniu w temperaturze 70°C pod próżnią 1 atmosfery ważono je powtórnie.

Przed przygotowaniem naważek dla oznaczenia azotu i tłuszczu, próbki pszczół dokładnie ucierano i powtórnie suszono w temp. 70°C przez 1 godzinę. Oznaczanie azotu wykonano zmodyfikowaną metodą Kieldahla, a tłuszcz ekstrahowano w aparacie Soxhleta mieszaniną chloroformu z etanolem (2:1) według metod opisanych przez Muszyńską (1974). Uzyskane wartości świeżej i suchej masy przeliczano na 1 pszczołę, a zawartość tłuszczu i azotu ponadto na 100 mg suchej masy. Ponadto z różnicy między świeżą i suchą masą pszczół obliczano zawartość wody w ich ciele.

Ocenę przyrostu siły rodzin i czerwiu w czasie sezonu przeprowadzano na podstawie szczegółowych notatek pasiecznych.

Wyniki analiz fizykochemicznych opracowano statystycznie, przeprowadzając analizę zmienności dla układów 2-czynnikowych przybliżoną metodą średnich nieważonych, przy czym obliczenia wykonano oddzielnie dla grup pszczół różnego wieku w każdym roku badań.

WYNIKI I DYSKUSJA

Analiza statystyczna uzyskanych wyników nie wykazała większych różnic w kondycji pszczół badanych ras. Istotność różnic między rasami została udowodniona matematycznie w nielicznych terminach, wyłącznie u pszczół lotnych w 1972 roku i tylko w świeżej i suchej masie robotnic (tab. 1). I tak w pierwszym terminie badań (10.IV) świeża i sucha masa pszczół lotnych rasy kaukaskiej były mniejsze niż w pozostałych rasach pszczół. W końcu maja (24.V) mniejszą świeżą masę miały pszczoły kraińskie. Miały one w tym terminie również stosunkowo małą suchą masę i wraz z pszczołami linii Asta istotnie mniejszą niż pszczoły linii Mazurka. W przedostatnim terminie badań (5.X) poszczoły obu linii rasy krajowej miały większą świeżą masę niż pszczoły rasy kraińskiej i kaukaskiej. Największą suchą masę w tym terminie miały pszczoły rasy środkowoeuropejskiej linii Mazurka, istotnie większą niż pszczoły linii Asta. Jak więc widać, nawet w tych terminach, w których różnice między rasami okazały się istotne, nie można mówić o stałej lepszej kondycji jednej rasy w porównaniu z innymi.

strona 6

Tabela 1 Wyniki fizykochemicznych analiz pszczół lotnych trzech ras, w roku 1972 w terminach, w których wystąpiły statystycznie udowodnione różnice między rasami Results of physical and chemical analyses of flying bees from 3 races in 1972, in dates of sampling in which the differences between the races were significant

Rasa i linia pszczół / the bee race and strain Średnie wartości cech w mg na 1 robotnicę / Average values of characteristics in mg/1 worker bee — w terminach: / at sampling dates: — świeża masa / fresh weight: 10.IV.72 / Apr. 10.1972 świeża masa / fresh weight: 24.V.72 / May 24.1972 świeża masa / fresh weight: 5.X.72 / Oct. 5.1972 sucha masa / dry weight: 10.IV.72 / Apr. 10.1972 sucha masa / dry weight: 24.V.72 / May 24.1972 sucha masa / dry weight: 5.X.72 / Oct. 5.1972
Apis mellifica carnica 68,02b* 62,29b 66,74b 23,04a 21,04b 23,06ab
Apis mellifica caucasica 62,37c 69,36a 65,19b 19,25b 22,72ab 22,30ab
Apis m. mellifica linia „Mazurka” 74,04a 69,39a 70,88a 23,48a 23,53a 24,59a
Apis m. mellifica linia „Asta” 71,67a 67,56a 69,09a 23,26a 21,88b 19,93b
  • Te same litery obok liczb w kolumnach oznaczają, że nie różnią się one istotnie (P = 0,05)
  • The same letters following the numbers in column mean no significant differences between them (P = 0,05)

Średnie obliczone ze wszystkich prób, z pominięciem ras, wykazują, że istnieje znaczna zmienność sezonowa cech fizykochemicznych tak u pszczół lotnych jak i jednodniowych (wykr. 1), a także w populacji pszczół pobieranych z plastra z zapasami (tab. 2). Widoczne są pewne różnice między zmianami sezonowymi w tych trzech grupach pszczół, dlatego omawiamy je oddzielnie.

PSZCZOŁY LOTNE

W 1971 r. zmiany zachodzące w czasie sezonu w badanych tu cechach pszczół lotnych wykazują wyraźnie zbliżony kierunek (wykr. 1). W 1972 r. istniało również znaczne podobieństwo zmian w cechach w ciągu sezonu. Wszystkie cechy, za wyjątkiem zawartości azotu, utrzymywały się w początkowym okresie na podobnym poziomie (od 10.IV do 23.VI), a w ostatnim terminie badań wyraźnie widoczny był wzrost ich wartości. W okresie między wymienionymi terminami wystąpiły pewne różnice w zmianach w poszczególnych cechach. Porównując krzywe na wykresie 1 dla cech pszczół lotnych w 1972 r. widzimy, że mimo zachowania pewnej ogólnie zgodnej tendencji nie mają one identyczne-

strona 7
pięć wykresów liniowych jeden nad drugim, wspólna oś czasu.

Wykr. 1. Zmienność cech fizykochemicznych pszczół lotnych i 1-dniowych w sezonie Fig. 1. The variance of physico-chemical characteristic of flying and one day old bees during the season

Znak Opis polski Opis angielski
●————● pszczoły lotne, rok 1971 flying bees, year 1971
○————○ pszczoły lotne, rok 1972 flying bees, year 1972
■ —.—.— ■ pszczoły 1-dniowe, rok 1971 one day old bees, year 1971
□— — — —□ pszczoły 1-dniowe, rok 1972 one day old bees, year 1972

go przebiegu. Jedynie zmiany w świeżej masie i zawartości wody były niemal identyczne.

Różnice między obu latami badań można scharakteryzować następująco. W 1972 r. w pierwszym terminie badań wartości cech były niższe niż w roku 1971, co może świadczyć o większym wyczerpaniu pszczół

strona 8

Tabela 2 Wartości fizykochemicznych cech pszczół z plastra z zapasami w kilku terminach 1973 r. The values of physico-chemical characteristic of bees from the combs with food reserves at several sampling dates of 1973.

Cechy / Characteristic Wartości cech w terminach: / Characteristic values at the sampling dates: 16.V. / May 16 21.V. / May 21 28.V. / May 28 11.VI. / Jun. 11 18.VI. / Jun. 18 2.VII. / Jul. 2
Świeża masa — mg / Fresh weight 85,06a* 83,61a 82,61a 83,46a 73,80a 78,24a
Woda — mg / Water 56,35a 55,34a 55,74a 55,90a 57,69a 53,31a
Sucha masa — mg / Dry weight 28,71a 28,27a 26,87a 27,56a 16,11b 24,97a
Tluszcz surowy — mg / Raw fat 5,18a 6,32a 6,43a 4,41a 2,25b 4,68a
Azot ogólny — mg / Total nitrogen 2,58a 2,70a 2,79a 2,75a 1,79b 2,62a
Procent suchej masy w świeżej masie / Per cent of dry weight 33,78a 33,71a 32,62a 33,02a 22,23b 31,82a
Procent tluszczu surowego w suchej masie / Per cent of raw fat 17,90ab 22,60a 23,43a 16,00ab 13,22b 18,53ab
Procent azotu ogólnego w suchej masie / Per cent of total nitrogen 8,97b 9,60ab 10,40a 9,97ab 11,17a 10,43a
  • Te same litery obok liczb w rzędach oznaczają, że nie różnią się one między sobą istotnie (P = 0,05)
  • The same letters following the numbers in lines mean no significant differences between them (P = 0,05)

i ich gorszej kondycji po zimie w drugim roku badań. Te niższe wartości cech utrzymały się przez cały sezon. Wyjątek stanowiła tu zawartość azotu w ciele pszczół. Wzrost wartości cech jesienią 1972 r. był późniejszy niż w roku 1971, co może świadczyć o późniejszym przygotowaniu osobników do zimowania. W sezonie 1972 r. nie można wyznaczyć jednego terminu, w którym wszystkie cechy miałyby najniższe wartości, podczas gdy w 1971 r. zjawisko takie wystąpiło 2.VII. Pomijając te niewielkie różnice można stwierdzić, że ogólny kierunek zmian w cechach pszczół lotnych był w obu latach podobny: wartości cech malały począwszy od wiosny do okresu produkcyjnego (lipiec), po czym znowu zwiększały się na jesieni, w okresie przygotowawczym do zimy.

PSZCZOŁY 1-DNIOWE

Zarówno w 1971 jak i w 1972 r. widoczne były znaczne rozbieżności między zmianami sezonowymi badanych cech fizykochemicznych pszczół 1-dniowych (wykr. 1). Podobny przebieg każdego roku miały: świeża masa i zawartość wody z jednej strony, sucha masa i zawartość azotu z drugiej. Przebieg zmian w zawartości tłuszczu w ciele pszczół 1-dniowych w 1972 r. był zbliżony do zmian w świeżej masie i zawartość wody,

strona 9

natomiast w 1971 r. całkiem odmienny niż zmiany we wszystkich pozostałych cechach.

Najbardziej rzucającą się w oczy różnicą między latami, występującą we wszystkich cechach, było zmniejszanie się wartości cech w ostatnim terminie 1972 r., podczas gdy w roku 1971 wartości cech w tym terminie pozostawały na poziomie podobnym jak w terminie przedostatnim, lub nawet zwiększały się.

PSZCZOŁY Z POPULACJI MIESZANEJ Z PLASTRA Z ZAPASAMI

Zmienność sezonowa cech pszczół obsiadających plaster z zapasami była również wyraźnie widoczna, mimo że badania tej populacji obejmowały krótki okres — od 16.V do 2.VII.1973 r. We wszystkich cechach, z wyjątkiem zawartości wody w ciele pszczół, wyraźnie widoczne jest zmniejszenie się wartości bezwzględnych w jednym tylko terminie: 18.VI, przy czym różnice między tym terminem a pozostałymi okazały się istotne w zawartości suchej masy, azotu i tłuszczu w ciele pszczół. Zmniejszenie się świeżej masy w tym terminie nie było tak duże, a zawartość wody zwiększyła się (tab. 2). Względna zawartość suchej masy (%) zmieniała się podobnie jak jej wartość bezwzględna, natomiast zmiany w procentowej zawartości azotu i tłuszczu w suchej masie miały odmienny przebieg, jednak i tu różnice między niektórymi terminami były znaczne i istotne. Według Muszyńskiej i wsp. (1975) pszczoły z plastrów z zapasami stanowią najbardziej wyrównaną populację w gnieździe rodziny pszczelej, co potwierdziło się w naszych badaniach, gdyż wartości cech w większości terminów były podobne.

ZALEŻNOŚĆ ZMIAN W KONDYCJI PSZCZÓŁ OD WARUNKÓW WEWNĄTRZ I ZEWNĄTRZ RODZINY PSZCZELEJ

Na kondycję pszczół mogą wpływać różne czynniki tak zewnętrzne (np. pogoda, pożytek itp.) jak i panujące w rodzinie pszczelej (np. siła i skład rodziny, obciążenie robotnic pracą i inne).

W przedstawionych tu wynikach badań można również znaleźć zależność między tymi czynnikami a zmianami w kondycji robotnic.

Obserwowane w trakcie sezonu pogorszenie kondycji pszczół występowało prawie zawsze po okresie intensywnego wychowu czerwiu, zaś wzrost wartości cech zaznaczał się wówczas, gdy w populacji nagromadziła się większa liczba pszczół młodych, nie wyczerpanych pracą przy wychowie czerwiu i zbiorze nektaru. W poszczególnych latach widoczne były różnice w intensywności wychowu czerwiu (wykr. 2), a także w nasileniu zmian kondycji pszczół robotnic (wykr. 1, tab. 2). W 1971 r. we wszystkich badanych cechach pszczół lotnych widać dwukrotne zmniejszenie wartości: pierwsze, 10.V, związane było przypuszczalnie z wyczerpaniem pszczół lotnych po okresie zimowym i wczesnowiosennym, drugie, 2.VII, spowodowane było wyczerpaniem pszczół lotnych po okresie wcześniejszego, intensywnego wychowu czerwiu.

strona 10
wykres liniowy, trzy krzywe.

Wykr. 2. Ilość czerwiu w rodzinach w okresie sezonu Fig. 2. The number of brood combs in colonies during the season

W 1972 r. warunki dla rozwoju rodzin i wychowu w nich czerwiu były bardzo dobre, to też w tym roku badań nie zaznaczyło się wyraźnie pogorszenie kondycji pszczół lotnych ani wiosną, ani w pełni lata, tym bardziej, że po okresie pożytków rozwojowych nie było intensywniejszych pożytków towarowych i produkcja miodu w rodzinach była znikoma. Tendencja pogorszenia kondycji wystąpiła mimo wszystko, gdyż świeża masa pszczół lotnych była najmniejsza w dniu 31.VII, tj. w 51 dni po wystąpieniu maksymalnej ilości czerwiu w rodzinach. Ta mała stosunkowo świeża masa pszczół lotnych w tym terminie była przypuszczalnie spowodowana tym, że w populacji tej znalazła się większość osobników starszych, gdyż zmniejszeniu świeżej masy pszczół towarzyszyło zmniejszenie się zawartości wody w ciele, co według Konopackiej i wsp. (1975) jest związane ze starzeniem się osobników.

W 1973 r. bardzo dobre warunki dla rozwoju rodzin wpłynęły na gwałtowny przyrost w nich czerwiu w okresie maja (wykr. 2). Ponadto w pierwszych dniach czerwca wystąpił w tym roku obfity pożytek akacjowy. W dniu 18.VI widoczne było znaczne zmniejszenie kondycji pszczół z populacji na plastrach z zapasami. Zjawisko to można wyjaśnić intensywną pracą pszczół przy zbiorze nektaru akacjowego oraz wcześniejszą intensywną pracą przy wychowie czerwiu jak również tym, że w omawianym terminie na plastrach z zapasami mogło znajdować się bardzo dużo młodych, świeżo wygryzionych pszczół. Według Konopackiej i wsp. (1975) młode, 1-dniowe pszczoły mają znacznie mniejszą suchą masę i zawartość azotu i tłuszczu w ciele niż pszczoły starsze, mają też mniejszy procent suchej masy (a większy procent wody). W naszych badaniach w omawianym terminie przy zmniejszeniu się wartości

strona 11

innych cech zwiększyła się równocześnie zawartość wody w ciele robotnic, co przemawia za hipotezą o znacznym udziale pszczół bardzo młodych w populacji robotnic zebranych w tym terminie z plastra z zapasami.

Charakterystyczne zwiększenie wartości cech pszczół lotnych w końcu sezonu jest niewątpliwie związane z przygotowaniem się pszczół do zimowania. W roku 1971 widoczne było ono już 21.IX, natomiast w roku 1972 dopiero 5.X (wykr. 1). Analizując ilości czerwiu w rodzinach (wykr. 2) widzimy, że w pierwszym roku badań malała ona stopniowo od 1.VI do końca sezonu, dzięki czemu pokolenie pszczół zimowych (powstające wtedy, gdy pszczoły nie są zmuszone do karmienia czerwiu) wykształciło się już wcześniej. Natomiast w roku 1972, po gwałtownym zmniejszeniu się ilości czerwiu w końcu lipca, wyraźnie widoczny jest znaczny przyrost ilości czerwiu w sierpniu i wrześniu. Na skutek tego pokolenie pszczół zimowych w tym roku przygotowane zostało później.

Zmiany w kondycji pszczół 1-dniowych w obu sezonach wykazywały znacznie mniejsze różnice. Najbardziej charakterystyczny był spadek wartości cech w ostanim terminie badań 1972 r., podczas gdy w roku 1971 wartości cech w tym okresie utrzymywały się na podobnym poziomie. Te różnice między latami można wyjaśnić znacznie intensywniejszym wychowem czerwiu w sierpniu i wrześniu 1972 r., na skutek czego czerw mógł być gorzej karmiony i młode pszczoły miały gorszą kondycję.

Zmiany w zawartości tłuszczu w ciele pszczół 1-dniowych są, jak się wydaje, związane z obciążeniem karmicielek produkcją pokarmu dla larw. W roku 1971 zawartość tłuszczu w ciele pszczół 1-dniowych zmalała znacznie już 4.VI, a w roku 1972 — 13.VI. Pszczoły te przechodziły okres larwalny w czasie znacznego przyrostu ilości czarwiu w rodzinach i podawany im pokarm mógł zawierać mniejsze ilości lipidów.

Nie wszystkie różnice między wartościami cech można wyjaśnić konkretnymi przyczynami. Nie można na przykład wyjaśnić przyczyn różnicy w kondycji pszczół w roku 1971 i 1972. U pszczół lotnych wartości cech były na ogół mniejsze w roku 1972, w którym warunki dla wychowu czerwiu i rozwoju rodzin były znacznie lepsze, a rodziny doszły do większej siły. Nie można też wyznaczyć jakiegoś standardu dla każdej cechy, który by oznaczał dobrą lub złą kondycję pszczół, ani dolnej wartości granicy cech, poniżej której funkcjonowanie rodziny byłoby zagrożone.

Zmiany w kondycji pszczół w okresie sezonu wegetacyjnego są niewątpliwe. Wystąpiły one również w populacji pszczół z plastra z zapasami, która wg Muszyńskiej i wsp. (1975) jest najbardziej wyrównaną grupą pszczół w ulu. W naszych badaniach, w przeciwieństwie do wyników badań Kresaka (1977) widoczna była zmienność sezonowa w tej grupie pszczół nie tylko w procentowej zawartości tłuszczu ale również w procentowej zawartości azotu w suchej masie (tab. 2), jakkolwiek różnice między terminami w procencie azotu były matematycznie udowodnione tylko w najbardziej skrajnych przypadkach.

strona 12

Wyniki omawianych badań są po części zgodne z badaniami Szczepańskiego i wsp. (1975), którzy stwierdzili wysoką współzależność liniową między suchą i świeżą masą oraz między tymi cechami a zawartością tłuszczu surowego i azotu ogólnego w ciele pszczół. W naszych badaniach współzależność taka wystąpiła szczególnie wyraźnie u pszczół lotnych w 1971 r. i w większości terminów 1972 r., za wyjątkiem 31.VII. U pszczół 1-dniowych współzależność ta nie tylko nie była tak wyraźna, ale wręcz uwidoczniły się znaczne rozbieżności w kierunku zmian zachodzących w sezonie, np. w zawartości tłuszczu i suchej masy w ciele pszczół. Według Szczepańskiego i wsp. (1975), którzy badali zależności między zmianami cech, zachodzącymi wraz z wiekiem osobników, związki między zawartością tłuszczu i azotu w ciele pszczół a ich świeżą masą były silniejsze niż związek między tymi składnikami a suchą masą. Rozpatrując wyniki naszych badań, dctyczące pszczół 1-dniowych można stwierdzić, że zmiany w zawartości azotu są zbliżone do zmian w suchej masie, natomiast do zmian w świeżej masie podobne są zmiany w zawartości wody i tłuszczu w ciele pszczół.

STRESZCZENIE I WNIOSKI

W okresie sezonu wegetacyjnego występuje znaczna zmienność cech fizykochemicznych pszczół, charakteryzujących ich kondycję. U pszczół lotnych obserwuje się tendencję do zmniejszania się ich kondycji począwszy od pierwszych dni aktywności wiosennej ku okresowi produkcyjemu, a następnie wzrost kondycji w okresie różnicowania się pokolenia zimowego. Również pszczoły z populacji mieszanej, obsiadające plastry z zapasami wykazują pogorszenie się kondycji w okresie produkcyjnym. Zmienność sezonowa kondycji pszczół 1-dniowych jest mniejsza i nie widać w niej tak wyraźnych prawidłowości.

Zmiany sezonowe kondycji pszczół uzależnione są od warunków ich rozwoju w okresie larwalnym oraz od warunków późniejszego ich bytowania. Znaczne obciążenie karmicielek pracą wpływa ujemnie na ich kondycję w okresie późniejszym, gdy przechodzą one już do pracy poza ulem oraz obniża kondycję pszczół 1-dniowych, rozwijających się z karmionego przez te karmicielki czerwiu.

Wyraźny związek między świeżą masą pszczół i zawartością w ich ciele wody i tłuszczu z jednej strony, a suchą masą pszczół i zawartością w ich ciele azotu z drugiej strony pozwala przypuszczać, że oznaczanie świeżej i suchej masy pszczół mogło by być wystarczającym wskaźnikiem ich kondycji w trakcie sezonu.

LITERATURA

Bornus L., Muszyńska J., Konopacka Z. (1977) — Zależność między kondycją pszczół robotnic a chorobą zarodnikowcową (Nosema apis Zander). Pszczeln. Zesz. Nauk. 21: 129—146

Gerig L. (1975) — Susceptibility to poisoning of honeybees of different body weights. Schweiz. Bienenztg. 98(7):293—300

strona 13

Gromisz M. (1962) — Sezonowa zmienność wymiarów skrzydeł i indeksu kubitalnego u pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk. 6(3): 113—120

Groot A. P. de (1953) — Protein and amino acid requirements of the honeybee (Apis mellifica L.). Physiol. Comp. (s-Grav) 3: 218—243

Kepena L. (1974) — Autumn stimulation of brood rearing and the food reserves of winter honeybees. Polnohospodarstwo 20(3): 237—244

Konopacka Z. (1974) — Jakość pszczół robotnic w rodzinach silnych i słabych. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 161—173

Konopacka Z., Muszyńska J., Szczepań’ski K. (1975) — Ocena przydatności niektórych cech fizykochemicznych i anatomicznych dla charakterystyki kondycji robotnic pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 39—51

Kresak M. (1977) — Vplyv opotrebovania vciel na stav hltanovych z zliaz, tukoveho telesa, N-latok a tuku. Ved. Prace. Vyzkumn. Ustavu Vcel. v Dole. 8: 99—111

Kropáčová S., Haslbachová H. (1969) — The development of ovaries in worker honeybees in a queenright colony. J. apic. Res. 8(2): 57—64

Levin M. D., Haydak M. H. (1951) — Seasonal variation in weight and ovarian development in the worker honey bee. J. Econ. Ent. 44(1): 54—57

Maurizio M. (1954) — Pollenernährung und Lebensvorgänge bei der Honigbiene (Apis mellifica L.). Landw. Jahrb. Schweiz. 68: 115—182

Maurizio A. (1968) — Traité de biologie de l’abeille. I. Biologie et physiologie générales. Paris, Masson & Cie: 129—140

Muszyńska J. (1974) — Oznaczanie azotu ogólnego i tłuszczu surowego w pszczole miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 175—181

Muszyńska J., Szczepański K., Konopacka Z. (1975) — Przydatność prób z różnych części gniazda dla charakterystyki rodziny pszczelej w okresie letnim. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 53—64

Pain J. i Roger B. (1970) — Variation annuelle de l’acide Hydroxy-10 décène-2 oïque dans les têtes d’abeilles. Apidologie 1(1): 29—54

Roger M. B., Pain J. (1968) — Le couvain, facteur déterminant de la teneur en acide hydroxy-10 décène-2 oïque de la tête des ouvrières d’abeilles (Apis mellifica L.). C. R. Acad. Sc. Paris 266: 2267—2269

Simpson J., Riedel I. M. B., Widling M. (1968) — Invertase in the hypopharyngeal gland of honeybee. J. apic. Res 7(1): 29—36

Szczepański K., Konopacka Z., Muszyńska J. (1975) — Ocena związku między niektórymi cechami służącymi do charakteryzowania kondycji i stanu fizjologicznego pszczół robotnic. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 65—73

Taber S. III (1973) — Drones — their value to you. Amer. Bee J. 113(8): 302—304

Tomaszewska B. (1969) — The heamolymph proteins of honeybee (Apis Mellifica L.) as found in normal individuals and in those from colonies affected by disease. Zoologica Pol. 19(4): 469—-493

Wahl O. (1963) — Vergleichende Untersuchungen über den Nährwert von Pollen, Hefe, Sojamehl und Trockenmilch für die Honigbiene (Apis mellifica L.). Z. Bienenforsch. 6(8): 209—280

Wahl O. (1972) — Pollenernährung und Giftempfindlichkeit der Bienen. Apidologie 3(2): 190

ИЗМЕНЕНИЯ В ФОРМЕ РАБОЧИХ ПЧЕЛ ВО ВРЕМЯ ВЕГЕТАЦИОННОГО СЕЗОНА

З. Конопацка, Я. Мушиньска

Резюме

Для анализа изменений Формы пчел во время вегетационного сезона определено сухую и свежую массы, а также содержание общего азота и сырого

strona 14

жира в теле рабочих пчел. В годах 1971—1972 исследовано рабочие пчелы 3 пород: Apis mellifica caucasica Gorb., A. m. carnica Pollm., A. m. mellifica L. двух линий „Asta” и „Mazurka”. Исследованные в 1973 г. рабочие пчелы были гибридами поколения F2 между породами A. m. caucasica и A. m. mellifica. Вместе исследовано пчелы из 27 семьей в годах 1971—1972 в течение месяца, а в 1973 г. в более коротких промежутках.

Разницы в форме пчел разных пород произошли в немногих случаях, только у пчел-сборщиц, в свежей и сухой массах.

Во бремя вегетационного сезона произошла значительная изменяемость физико-химических свойств рабочих пчел. Обнаружено тенденцию к ухудшанию формы пчел-сборщиц, начиная с первых дней их весенней активности, а затем увеличение формы во время дифференциации зимнего поколения. Форма пчел смешанной популяции, из сотов с запасами, подвергалась существенному ухудшению в производственном периоде. Сезонная изменяемость формы 1-дневных пчел была меньшая и не проявляла так заметных правильностей.

Значительная нагрузка работой пчел-кормилиц отрицательно влияет на их форму в более позднем периоде, когда они превращаются в пчелы-сборщицы, а также понижает форму 1-дневных пчел, возникших из червы, кормленной пчелами-кормилицами.

На основании исследований, можно обнаружить, что при характеристике формы пчел во время сезона хватит определение их свежей и сухой масс.

CHANGES IN WORKER BEES BODY CONDITION DURING THE VEGETATIVE SEASON

Z. Konopacka, J. Muszyńska

Summary

For the purpose of bee body condition analyses during the vegetative season, the fresh matter, dry matter, total nitrogen and crude content in worker bees has been determined. In 1971 to 1972 worker bees from 3 races: Apis mellifica caucasica Gorb., A. m. carnica Pollm. and A. m. mellifica L. (two strains ”Asta” and ”Mazurka”) were taken into experiments. Experimental bees in 1973 were hybrids of F2 generation between races A. m. caucasica and A. m. mellifica. Total 27 colonies were investigated; in 1971 to 1972 samples were taken in one-month intervals, and in 1973 in shorter intervals.

The differences in body condition of bees from different races occured in some dates of sampling, only by the flying bees and only in the fresh and dry matter.

During the season remarkable variance of physical and chemical characteristics of worker bees was observed. It was found the tendency of getting worse of flying bees body condition since the first days of their spring activity, and then, during the differenciation of winter generation, the condition was getting better. The body condition of bees from mixed population, sampled from the combs with food reserves was getting worse during the peak of gathering period. The seasonal changes of 1-day old bees body condition were smaller and did not show clear tendencies.

Quite an overcharge of nurse bees with larval food production has a negative effect on their body condition later on, when they become flying bees and also lowers the condition of 1-day old bees, emerged from the brood fed by those nurse bees.

From the results we concluded, that for bee body condition charakteristic during the season, fresh and dry matter determination is sufficient.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 3: „zewnętrzymi” → zewnętrznymi
  • s. 4: „różych” → różnych
  • s. 5: „Kieldahla” → Kjeldahla
  • s. 5: „poszczoły” → pszczoły
  • s. 8, tab. 2: „Tluszcz” → Tłuszcz
  • s. 8, tab. 2: „tluszczu” → tłuszczu
  • s. 8: „w świeżej masie i zawartość” → w świeżej masie i zawartości
  • s. 11: „ostanim” → ostatnim
  • s. 11: „czarwiu” → czerwiu
  • s. 12: „dctyczące” → dotyczące
  • s. 12: „produkcyjemu” → produkcyjnemu
  • s. 13, piśmiennictwo: „Szczepań’ski” → Szczepański
  • s. 13, piśmiennictwo: „heamolymph” → haemolymph
  • s. 14, streszczenie: „Во бремя” → Во время
  • s. 14, streszczenie: „ухудшанию” → ухудшению
  • s. 14, streszczenie: „из 27 семьей” → из 27 семей
  • s. 14, streszczenie: „and crude content” → and crude fat content
  • s. 14, streszczenie: „occured” → occurred
  • s. 14, streszczenie: „differenciation” → differentiation
  • s. 14, streszczenie: „charakteristic” → characteristic

Podobne wpisy