TRZMIELE WYŻYNY MAŁOPOLSKIEJ
tekst: Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Jolanta Bąk, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIII, 1989 — Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński, Andrzej Kosior, Jolanta Bąk, Krystyna Kaczmarska
strona 33PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIII 1989
Andrzej Ruszkowski, Mieczysław Biliński Andrzej Kosior, Jolanta Bąk, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa ISK, Zakład Ochrony Przyrody PAN w Krakowie Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Kielcach
Streszczenie
Na Wyżynie Małopolskiej stwierdzono występowanie 20 gatunków trzmieli. W połowie miejscowości dominowały Bombus terrestris L. i B. lucorum L., w innych B. lapidarius L., B. hortorum L., B. ruderatus F., B. pascuorum Scop., B. pratorum L. lub rzadko — B. muscorum F., B. ruderarius Müll. albo B. humilis Ill. Zagęszczenie trzmieli wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej wystąpiło w latach 1972—1974 tylko w niektórych okolicach woj. częstochowskiego i kieleckiego oraz Chrzanowa i Przysuchej.
WSTĘP
Trzmiele są bardzo ważną gospodarczo grupą owadów zapylających, przy czym różne ich gatunki zapylają różne rośliny uprawne (Ruszkowski 1969). Znajomość ich rozsiedlenia w Polsce jest jednak bardzo niepełna. Stosunkowo najlepiej zbadane były południowe i północne obrzeża Polski (Alfken, Blüthgen, Torka, Dittrich, Śnieżek, Noskiewicz, Dylewska, Banaszak i inni), najgorzej — rolniczy pas środkowy oraz część wschodnia kraju. W ramach prowadzonych w latach 1972—1975 badań nad owadami zapylającymi koniczynę czerwoną (Sowa i in. 1974, 1977, 1983) zebraliśmy duży materiał dotyczący składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na terenie całego nieomal kraju. Materiały te, po uzupełnieniu innymi, pozwalają na próbę syntetycznego ujęcia rozsiedlenia trzmieli w Polsce, choć ujęcie takie będzie zawierać luki, zwłaszcza w odniesieniu do gatunków omijających tereny rolnicze.
W obecnej pracy zajęliśmy się Wyżyną Małopolską, a więc terenem województw: radomskiego (bez części na północ od Pilicy), kieleckiego, piotrkowskiego, częstochowskiego, leżącą na zachód od Wisły częścią lubelskiego i tarnobrzeskiego, północną częścią krakowskiego i wschodnią katowickiego. Za południową i wschodnią granicę tego rejonu przyjęliśmy
strona 34Wisłę, za zachodnią granicę ze Śląskiem — Przemszę, za pozostałe granice na zachodzie i północy — granice wspomnianych wyżej województw. Tereny te były mało badane przez innych autorów (Drogoszewski 1932, Karczewski 1962, Kończyk 1965, Dylewska, Zabłocki 1972, Dylewska — niepubl.). Mapkę badanego terenu podajemy na ryc. 1.
METODYKA
Badania koniczynowe prowadzono w okresie od końca lipca do połowy sierpnia. Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej (w pełni kwitnienia i przy temperaturze co najmniej 18°C) obliczano zmodyfikowaną metodą przemarszu (Dylewska i in. 1970, Sowa i in. 1977, 1983, Ruszkowski i in. 1988) czyli metodą pasów (Banaszak 1980). Skład gatunkowy zaś ustalano metodą nieselektywnego odłowu na upatrzonego przy pomocy siatki entomologicznej (czerpaka), starając się złowić co najmniej 30 okazów trzmieli. Badania te finansowane były głównie przez IUNG poprzez ART w Olsztynie, a prowadzone przez Oddział Pszczelnictwa ISK przy współudziale A. Kosiora (PAN Kraków).
Oprócz tego wykorzystano wcześniejsze obserwacje własne i połowy z lat 1959—1971 oraz późniejsze — z lat 1975—1987, a także dane z literatury. Okazy trzmieli oznaczał lub sprawdzał A. Ruszkowski. W Górach Świętokrzyskich faunę trzmieli badała J. Szczypciak-Bąk (WSP Kielce), przy czym wyniki tych badań zostały częściowo opublikowane (Čmak, Szczypciak 1987).
Dane uporządkowano według województw, a w każdej tabeli według kolejnych dziesięcioleci, zaczynając od ostatniego. Rozpatrywano w poszczególnych miejscowościach dominację gatunków (w opariu o udział procentowy każdego gatunku) oraz ich zagęszczenie na 1 ha koniczyny czerwonej.
Liczebność i skład gatunkowy trzmieli zależy w znacznej mierze od warunków pogody, która wpływa na tempo i intensywność rozwoju rodzin poszczególnych gatunków. Dlatego liczebność ta i skład mogą być w każdym roku nieco inne, przez co miejscowości badane w dwu różnych latach stają się ze sobą nieporównywalne. Dla wyeliminowania tego zjawiska kilkanaście miejscowości w różnych rejonach Polski przyjęliśmy za testowe „punkty stałe”, gdzie badania prowadzone były co roku, co pozwalało sprowadzić wyniki z poszczególnych lat do wspólnego mianownika. Na terenie Wyżyny Małopolskiej mieliśmy 3 takie „punkty stałe”: Korzecko i Pacanów (woj. kieleckie) oraz Pieczenogi (woj. krakowskie).
Podzieliliśmy trzmiele na 4 grupy o języczku u robotnic: krótkim (średnio 5,7—5,9 mm), średnim (średnio 6,0—7,2 mm), długim (średnio 7,4—8,0 mm) i bardzo długim (średnio 9,5 mm). Długość wysuniętego języczka mierzyliśmy (A. Ruszkowski i M. Zadura w latach 1961—
strona 35
- od jego końca do widocznej nasady, nie preparując okazów. Do gatunków o języczku krótkim należą trzmiele: ziemny, gajowy, różnobarwny, leśny, drzewny, wrzosowiskowy i kamiennik; o języczku średnim — rudonogi, rudy, rudoszary, szary, żółty, zmienny i grzbietoplam; o długim — wyżynny, rdzawoodwłokowy, wielkooki, paskowany i ozdobny; o bardzo długim — ogrodowy i ciemnopasy. Trzmiel ziemny i gajowy ujęte tu zostały łącznie, jako „trzmiele ziemne” (patrz: Ruszkowski i in. 1988).
Tabela 1
Skład gatunkowy trzmieli (w %) w zawiślańskiej części woj. lubelskiego The bumblebee species percentage in the part of Lublin province western of Vistula river ¹
| Miejscowość, lata, miesiące / Locality, years, months | n⁹ | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: R | Y | T | L | D | A | M | S | E | U | H | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Janowiec ⁴ | 1986.5 | 25 | — | — | 12 | 36 | 12 | 8 | — | 20 | — | — | 12 | LSTDH |
| „ ⁵ | 1985.7 | 33 | — | — | — | 97 | — | — | — | — | — | — | 3 | L |
| Trzcianki ⁴ | 1986.7 | 281 | — | — | 25 | 71 | 3 | 1 | — | — | — | — | — | LT |
| Sadłowice ⁶ | 1984.4 | 25 | 4 | 4 | 92 | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Góra Puławska ⁷ | 1984—1985.7 | 259 | 0,5 | 1 | 33 | 54 | 9 | 1 | — | 1 | — | — | 0,5 | LT |
| „ | 1984.9 | 144 | — | 2 | 6 | 50 | — | 42 | — | — | — | — | — | LA |
| Jaroszyn ⁵ | 1985—1987.7 | 270 | 0,4 | 4 | 21 | 45 | 2 | 26 | — | — | 0,8 | — | 0,8 | LAT |
| „ | 1984—1985.8 | 97 | — | 1 | 22 | 75 | — | — | — | — | 2 | — | — | LT |
| „ | 1984—1987.9 | 157 | — | — | 7 | 39 | 2 | 49 | 1? | — | 1? | 1 | — | AL |
| Bronowice ⁸ | 1987.7 | 36 | 5,5 | — | 19 | 42 | 11 | 5,5 | 3 | 11 | — | — | 3(Ho) | LTS |
| „ | 1987.8 | 34 | — | 6 | 12 | 53 | 2 | 15 | — | 12 | — | — | — | LATS |
| Łęka ⁸ | 1987.6 | 9 | — | x | x | x | x | — | — | — | — | — | x(Ru) | — |
| „ | 1987.7 | 26 | 4 | 8 | 23 | 38 | — | — | 4 | 19 | 4 | — | — | LTS |
| „ | 1987.8 | 24 | — | — | — | 79 | 5 | 8 | — | — | 8 | — | — | L |
| Miejscowość, lata, miesiące / Locality, years, months | n⁹ | R | Y | T | L | D | A | M | S | E | U | H | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Janowiec ⁵ | 1964.7 | 26 | — | 4 | 38 | 33 | 17 | 4 | — | — | — | 4 | — | TLD |
| Sadłowice ⁵ | 1962—1963.4 | 62 | 5 | 5 | 81 | 2 | — | 7 | — | — | — | — | — | T |
| „ | 1961.7 | 63 | 2 | — | 50 | 10 | 25 | 8 | — | — | — | 2 | 3 | TD |
| Góra Puławska ⁵ | 1961.7 | 66 | 8 | 15 | 33 | 2 | 14 | 12 | — | — | — | 4 | 12 | TYDAH |
| „ | 1962—1964.9 | 34 | — | — | 12 | 41 | — | 23 | — | 9 | — | 3 | 12 | LATH |
| Jaroszyn ⁵ | 1961.8 | 31 | — | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | L |
Odnośniki — Notes:
¹ Do 1975 r. powiat Puławy — To 1975 Puławy district ² R — Bombus pratorum (L.) — trzmiel leśny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny
- B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) —t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary Mc — B. maculidorsis Skor. — t. grzbietoplam Le — B. laesus mocsaryi Kriechb. — t. naddunajski El — B. elegans Seidl. — t. wyżynny P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus Schenck. — t. wielkooki I — B. distinguendus Mor. — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany H { Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy H { Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje (present) m — licznie (numerous) ³ Gatunki dominujące — The dominant species ⁴ leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, J. Wojdaszka, P. Abramek ⁵ leg. et observ. A. Ruszkowski ⁶ leg. et observ. M. Biliński ⁷ leg. et observ. M. Biliński, A. Ruszkowski ⁸ leg. A. Ruszkowski, K. Kaczmarska, J. Gosek ⁹ Liczba zbadanych okazów — The number of investigated specimens
Tabela 2
Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. radomskim oraz w zachodniej części woj. tarnobrzeskiego The bumblebee species percentage in Radom province and in the western part of Tarnobrzeg province
| Miejscowość, powiat¹, data / Locality, district¹, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: R | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Mc | El | P | C | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. radomskie — Radom province | |||||||||||||||||||||
| Załazy ⁴, Zwoleń | 1974.8.16-18⁶ | 24 | — | — | 42 | 5 | — | — | 32 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 21 | — | TMHo |
| Walentynów ⁴, Lipsko | 1973.7.20⁷ | 20 | — | — | 90 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 5 | T |
| Pawliczka ⁴, Iłża | 1974.8.16⁸ | 15 | — | — | 33 | — | 7 | — | 7 | — | 7 | 33 | — | — | — | — | — | — | — | 13 | TERu |
| Gózd ⁴, Radom | 1973.8.8⁹ | 49 | — | — | 74 | — | — | — | 16 | 6 | — | 2 | — | — | — | 2 | — | — | — | — | TM |
| Dobrut ⁴, Szydłowiec | 1974.8.5⁸ | 26 | — | — | 4 | 12 | 15 | 4 | 7,5 | 23 | — | 7.5 | — | — | — | 7,5 | — | 8 | 4 | 7,5 | VDL |
| Jabłonica ⁴, Przysucha | 1973.8.8⁹ | 48 | — | — | 23 | 2 | 17 | — | 54 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — | MTD |
| Krzesławice ⁴ „ | 1974.8.5⁸ | 27 | — | — | 52 | 4 | — | — | 26 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — | 14 | — | TMHo |
| Gózd Nowy ⁴, Białobrzegi | 1973.8.8⁹ | 27 | — | — | 78 | 4 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 7 | 7 | T |
| Jaszowice ⁴, Radom | 1974.8.5⁸ | 6 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | x | x | — |
| Ludwików, Lipsko | 1963.8.9¹⁰ | 67 | — | — | 19 | 70 | — | — | — | — | — | 5 | — | — | — | — | — | 3 | — | 3 | LT |
| Gardzienice „ | 1963.8.9¹⁰ | 21 | — | — | 33 | 24 | 5 | — | 5 | 5 | 5 | 5 | — | — | — | — | — | — | 9 | 9 | TL |
| powiat (district) Lipsko ⁴ | 1963.8.9¹⁰ | 34 | — | — | 17 | 38 | 3 | — | 6 | — | 3 | 11 | 4 | — | — | — | — | 6 | 6 | 6 | LTE |
| Rzeczniów, Iłża ¹⁵ | 1963.8.9¹⁰ | 25 | — | 4 | 64 | 4 | 4 | — | 12 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 12 | — | TM=Ho |
| Władysławów, Lipsko | 1963.8.9¹⁰ | 6 | — | — | — | x | — | x | x | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Józefów, „ | 1963.8.9¹⁰ | 5 | — | — | x | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Czarnolas, Zwoleń | 1964.6.6¹¹ | 8 | — | x | x | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Kozienice, Kozienice | 1968.6.30¹² | 12 | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — |
| Pawliczka, Iłża | 1963.6.12¹⁰ | 6 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | x | x | — |
| Miejscowość, powiat¹, data / Locality, district¹, date | n | R | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Mc | El | P | C | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. tarnobrzeskie — Tarnobrzeg province | |||||||||||||||||||||
| Kurozwęki ⁴, Staszów | 1973.7.30⁹ | 47 | — | — | 89 | 7 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — | T |
| Ćmielów ⁴, Opatów | 1974.8.12⁸ | 70 | — | — | 30 | — | 42 | 7 | — | 6 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | 1 | 13 | DTRu |
| Opatów ⁴, Opatów | 1973.7.30⁹ | 38 | — | — | 61 | 10 | 8 | — | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | 3 | 5 | 8 | TL |
| Goźlice ⁵, Sandomierz | 1974.8.10⁸ | 31 | — | — | 71 | 11 | 6 | — | — | — | 3 | — | — | — | — | — | — | — | 3 | 6 | T |
| Kleczanów ⁴ „ | 1972.7.29¹³ | 21 | 5 | — | 76 | 9 | — | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 5 | — | T |
| Sobótka ⁵ „ | 1974.8.10⁸ | 12 | — | — | m | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — |
| Jurkowice ⁴, Opatów | 1972.7.29¹³ | 3 | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jurkowice, Opatów | 1963.8.23¹⁴ | 3 | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Stodoły ⁵ „ | 1963.8.23¹⁴ | 5 | — | — | x | — | — | — | — | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Mokoszyn ⁵, Sandomierz | 1963.6.12¹⁰ | 6 | — | — | m | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Wysiadłów ⁴ „ | 1963.6.12¹⁰ | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — |
| Opatów, Opatów | <1932¹⁶ | — | — | — | x | x | — | x | — | x | x | — | — | x | x | — | — | x | x | x | — |
Odnośniki — Notes:
¹ powiaty do roku 1975 — the districts to the year 1975 ² jak w tab. 1 — as in the table 1 ³ gatunki dominujące — the dominant species ⁴ koniczyna czerwona — Trifolium pratense ⁵ głównie koniczyna czerwona — mainly red clover ⁶ leg. A. Kosior, B. Jabłoński, A. Ruszkowski ⁷ leg. A. Ruszkowski, A. Kosior, K. Kaczmarska K. Czarnecka, J. Partyka ⁸ leg. A. Kosior, Z. Mirek, J. Partyka ⁹ leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka ¹⁰ leg. A. Ruszkowski ¹¹ leg. A. Ruszkowski, B. Opoka ¹² leg. M. Ruszkowski ¹³ leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, E. Waligóra, Ł. Bilińska ¹⁴ leg. W. Romankow ¹⁵ + 1963. 6. 12 ¹⁶ (Drogoszewski 1932)
strona 40WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych miejscowościach i rejonach
Lewobrzeżna część woj. lubelskiego (dawnego powiatu puławskiego) ujęta została w tab. 1. Skład gatunkowy trzmieli tego rejonu był już publikowany, choć w innym aspekcie (Ruszkowski i in. 1988). Badania prowadziliśmy tu tylko w latach 1961—1964 i 1984—1987, podczas gdy w innych województwach Wyżyny Małopolskiej głównie w latach 1972—1974, a dorywczo tylko w latach wcześniejszych. Badane miejscowości należące do woj. lubelskiego były zresztą położone nie na samej Wyżynie Małopolskiej, ale w dolinie Wisły i na jej bezpośrednim obrzeżu. Dominowały tu krótkojęzyczkowe trzmiele ziemne (ziemny i gajowy), najsilniej w dolinie Wisły w Sadłowicach (51—92%), lub kamiennik (zwłaszcza w latach 1984—1987). Subdominantami były często trzmiel rudy (który dominował w Jaroszynie pod lasem w latach 1984—1987), rudonogi, ogrodowy, ciemnopasy, drzewny (częstsze w latach 1961—1964), lub (w 1987) — rudoszary. Z rzadszych gatunków występowały tu lokalnie trzmiel szary (Jaroszyn, Łęka), paskowany (głównie w latach wcześniejszych), leśny (głównie na brzegach lasu) i żółty.
W położonej na zachód od Wisły części woj. tarnobrzeskiego (dawne powiaty: Sandomierz, Staszów, Opatów — tab. 2) dominowały trzmiel ziemny i gajowy (61—89%), czasem z subdominacją kamiennika (do 11%), jedynie w Ćmielowie trzmiel rudonogi (41%) przy subdominacji trzmieli ziemnych (30%) i ciemnopasego (13%). Z trzmieli rzadszych występowały tu nielicznie lecz w wielu miejscowościach: ogrodowy, paskowany, rudoszary i rudy; lokalnie zaś w rejonie Opatowa: rdzawoodwłokowy, wyżynny (Drogoszewski 1932), żółty i zmienny, a w rejonie Sandomierza — leśny.
W woj. radomskim (tab. 2) dominowały trzmiele ziemne (okolice Zwolenia, Lipska, Iłży, Radomia, Przysuchej, Białobrzegów), kamiennik (rejon Lipska), zmienny (Dobrut, przy subdominacji rudonogiego i kamiennika) lub żółty (Jabłonica), przy czym ten ostatni często był subdominantem (rejon Radomia, Zwolenia, Przysuchej). Czasem też subdominowały trzmiel szary, ogrodowy lub ciemnopasy. Z innych gatunków obserwowano tu: trzmiela paskowanego (rejon Lipska, Przysuchej, Radomia, Szydłowca), rudoszarego (rejon Lipska, Iłży i Przysuchej), rudego (rejon Lipska, Zwolenia, Szydłowca), drzewnego (rejon Zwolenia i Iłży), wielkookiego (rejon Radomia i Szydłowca), ozdobnego (Kozienice) i grzbietoplama (rejon Lipska). Ten ostatni gatunek ma tu prawdopodobnie południowo-zachodnią granicę swego zasięgu (Ruszkowski, Anasiewicz, Sowa, 1980).
W woj kieleckim (tab. 3) dominowały trzmiele ziemne przy subdominacji ciemnopasego (rejon Kielc, Włoszczowy i Kazimierzy Wielkiej) lub kamiennika (rejon Kielc i Buska); albo też dominował trzmiel rdzawoodwłokowy (Gacki, Helenówka) z subdominacją rudoszarego i kamiennika
strona 41lub ziemnych i ogrodowego lub ogrodowy z subdominacją żółtego i rudego (Snochowice) lub wreszcie ciemnopasy przy subdominacji ogrodowego, ziemnych i kamiennika. Z innych trzmieli występowały tu w szeregu miejscowości, choć raczej rzadko, trzmiel paskowany, szary, ozdobny, zmienny; a lokalnie także: wielkooki (Korzecko, Zamkowa Wola), drzewny (rejon Skarżyska i Jędrzejowa) i wrzosowiskowy (rejon Jędrzejowa).
Góry Świętokrzyskie (tab. 4), miały na ogół skład gatunkowy trzmieli odmienny niż reszta woj. kieleckiego. Dominowały tu najczęściej trzmiele ziemne, ale przy subdominacji trzmiela rudego i ogrodowego, a czasem także (okolice Nowej Słupi) leśnego. Zupełnie natomiast nie występował trzmiel ciemnopasy i bardzo rzadko kamiennik (oba częste w reszcie woj. kieleckiego). Często też dominantem był trzmiel rudy (przy subdominacji leśnego, zwykle też ogrodowego i ziemnych, a czasem i drzewnego) lub leśny (przy subdominacji ziemnych i czasem ogrodowego lub paskowanego). W niektórych wreszcie miejscowościach dominował trzmiel ogrodowy, przy subdominacji rudego i ziemnych, lub także i leśnego. Ogólnie biorąc dominowały więc w Górach Świętokrzyskich trzmiele: ziemny, gajowy, leśny, rudy i ogrodowy; a z innych gatunków występowały częściej — paskowany, drzewny i rudonogi; rzadko zaś — kamiennik, szary, rudoszary i najrzadziej — wrzosowiskowy (Dylewska, Zabłocki 1972).
W woj. piotrkowskim i częstochowskim (tab. 5) skład gatunkowy trzmieli podobny był jak w radomskim. Najczęściej dominowały trzmiele ziemne, albo same (Dzielna, Alfonsów, Kłobuck — 70—86%), albo przy subdominacji trzmiela żółtego lub rudonogiego, rzadko kamiennika. W jednym wypadku (Krzywanice) dominantem był trzmiel żółty przy subdominacji trzmieli ziemnych. W woj. krakowskim i katowickim dominowały również trzmiele ziemne, zwykle przy subdominacji trzmiela rudonogiego, rudego lub kamiennika. Z innych gatunków nielicznie, choć w wielu miejscowościach, występowały trzmiele: ciemnopasy, ogrodowy, paskowany, szary, rudoszary, rudy, a w krakowskim także i drzewny, oraz lokalnie lub bardzo rzadko: zmienny (rejon Myszkowa i Olkusza), wielkooki i ozdobny (rejon Włoszczowy) i wrzosowiskowy (rejon Proszowic — Dylewska, Zabłocki 1972).
Ogólnie biorąc — na 79 przebadanych składów gatunkowych trzmieli w rejonie szeroko rozumianej Wyżyny Małopolskiej — 56% odznaczało się dominacją trzmieli ziemnych, z czego w jednej czwartej wypadków brak było subdominantów, a w pozostałych subdominantami były najczęściej trzmiel: rudy (głównie w Górach Świętokrzyskich), rudonogi (głównie w lewobrzeżnej części woj. lubelskiego), kamiennik i (w różnych rejonach) ogrodowy (w radomskim i Górach Świętokrzyskich), żółty (głównie w radomskim) i ciemnopasy (głównie w kieleckim, ale nie w Górach Świętokrzyskich). Rzadko subdominantem był trzmiel leśny, drzewny lub szary.
Stosunkowo często też (19% miejscowości) dominował trzmiel ka-
strona 42Tabela 3
Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. kieleckim ¹ The bumblebee species percentage in Kielce province
| Miejscowość, powiat⁴, data⁵ / Locality, district⁴, date⁵ | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species²: J | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Mc | C | P | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Korzecko, Kielce | 1972—1974.8. | 139 | — | — | 23 | 12 | 12 | 2 | 3 | 4 | 7 | 1 | — | 5 | 10 | 2 | 2 | 3 | 14 | THLD |
| Górno „ | 1973.7.30 | 53 | — | — | 53 | 13 | 11 | 4 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | 4 | 4 | 7 | TLD |
| Snochowice „ | 1974.8.7 | 23 | — | — | 9 | 4 | 9 | 17 | 17 | — | 4 | 4 | — | — | — | 9 | — | 22 | 5 | HMA |
| Końskie, Końskie | 1973.8.8 | 53 | — | — | 72 | 9 | 13 | 2 | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | TD |
| Błogoszów, Włoszczowa | 1974.8.7 | 27 | — | — | 67 | — | — | — | — | — | 7 | 4 | — | — | — | — | 4 | — | 18 | TH |
| Czarnca „ | 1973.8.7 | 51 | — | — | 39 | — | 2 | 2 | 8 | — | — | — | — | — | — | 4 | 8 | 6 | 31 | TH |
| Stawieszyce, Kazimierza W. | 1972.7.28 | 43 | — | — | 65 | 7 | 2,5 | — | — | — | 2,5 | — | — | — | 2 | — | 7 | — | 14 | TH |
| Helenówka ⁶, Jędrzejów | 1972.7—8. | 125 | — | — | 18 | 2 | 3 | — | 2 | — | 17 | 8 | 5? | — | 22 | 1 | 5 | 16 | 1 | PTSH |
| Piotrkowice, Busko | 1974.8.7 | 26 | — | — | 19 | 11 | 8 | — | 4 | — | — | 4 | — | — | 4 | 8 | 4 | 15 | 23 | HTL |
| Glinka „ | 1973.7.30 | 52 | — | — | 75 | 21 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | TL |
| Dobrowoda „ | 1974.8.9 | 22 | — | — | 41 | 27 | 5 | — | — | — | 9 | 9 | — | — | 9 | — | — | — | — | TL |
| Pacanów „ | 1972—1974.7—8. | 94 | — | — | 21 | 12 | 22 | — | — | — | 17 | 4 | — | — | 4,5 | — | 1 | 4,5 | 14 | DTSHL |
| Gacki ⁷ „ | 1976—1979. | 16 | — | — | — | 13 | — | — | — | 6 | 31 | — | — | — | 50 | — | — | — | — | PSL |
| Krzyżanowice ⁷, Pińczów | 1975.9.4 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | x | — | x | — | — | — |
| Miechów, Miechów | 1973.8.6 | 2 | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zamkowa Wola, Opatów | 1972,7.29 | 9 | — | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | x | x | — | — | x | x | — |
| Miłków „ | 1974.8.12 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Chybice, Iłża | 1974.8.12 | 10 | — | — | — | — | x | x | — | m | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Miejscowość, powiat⁴, data⁵ / Locality, district⁴, date⁵ | n | J | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Mc | C | P | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Klemencice, Jędrzejów | 1963.6.11 | 3 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | |
| Łysaków „ | 1963.6.11 | 1 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Potok Mały „ | 1963.6.11 | 1 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zagaje „ | 1963.6.11 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Skroniów „ | 1964.7.28 | 3 | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Lasków + Mniszek „ (Karczewski 1962) | — | x | x | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Kazimierza W. | 1 964.7.28 | 3 | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Skarżysko (Drogoszewski 1932) | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Busko, Busko „ | — | — | — | x | x | x | — | — | x | x | — | — | — | x | x | x | x | x | — |
Odnośniki — Notes:
¹ Góry Świętokrzyskie (mountains) — tabela 4 ² jak w tab. 2 — as in the table 2 ³ gatunki dominujące — the dominant species ⁴ powiaty do roku 1975 — the districts to the year 1975 ⁵ 1972: leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, Ł. Bilińska, E. Waligóra; 1973: leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka; 1974: leg. A. Kosior, J. Partyka, Z. Mirek; 1963: leg. et observ. A. Ruszkowski; 1964: leg. B. Opoka; 1972—1974 Trifolium pratense ⁶ observ. M. Dylewska (Dylewska niepubl.) ⁷ (Banaszak 1984)
strona 44Tabela 4
Skład gatunkowy trzmieli (w %) w Górach Świętokrzyskich (woj. kieleckie) The bumblebee species percentage in montains: Góry Świętokrzyskie (Kielce province)
| Miejscowość i daty / Localities and dates¹ | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: J | R | Y | T | L | D | A | S | E | U | Ho | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Góry Świętokrzyskie ⁴ | 1981. 5 | 11 | — | — | — | x | — | x | x | x | x | — | x | — |
| Góra Psarska + Podgórze | 1981. 8 | 28 | — | 18 | — | 18 | — | — | 28 | — | — | 4 | 32 | HATR |
| Mokry Bór + leśniczówka | 1981. 8 | 24 | — | — | — | 50 | — | — | 46 | — | — | — | 4 | TA |
| Św. Katarzyna | 1981. 7 | 11 | — | m | — | x | — | — | x | — | — | — | x | R… |
| „ | 1981. 8 | 33 | — | 10 | — | 45 | — | — | 33 | — | — | 6 | 6 | TA |
| Wola Szczygiełkowa | 1981. 8 | 30 | — | 4 | — | 46 | — | — | 23 | — | — | — | 27 | THA |
| Dębno + Jeziorko | 1981. 8 | 21 | — | 19 | — | 14 | — | 5 | 48 | — | — | — | 14 | ARTH |
| Góra Chełmowa | 1981. 7 | 18 | — | 6 | 6 | 38 | — | 6 | 22 | — | — | — | 22 | TAH |
| Serwis + Słupianka | 1981. 8 | 19 | — | — | 5 | 37 | — | — | 32 | — | — | — | 26 | TAH |
| N. Słupia + Trzcianka + Baszowice | 1981. 8 | 27 | — | 26 | 4 | 33 | — | 7 | 18 | 4 | 4 | — | 4 | TRA |
| Św. Krzyż | 1981. 7 | 60 | — | 13 | — | 30 | — | — | 33 | — | — | 4 | 20 | ATHR |
| „ | 1981. 8 | 11 | — | x | x | x | — | — | x | — | — | x | x | — |
| Bielnik Łęka | 1981. 7 | 9 | — | x | — | — | — | — | x | — | — | x | x | — |
| „ | 1981. 8 | 24 | — | 33 | — | 21 | 4 | — | 25 | — | — | 13 | 4 | RATU |
| Gołoborze | 1981. 8 | 16 | — | 38 | 6 | 12 | — | — | 38 | — | — | — | 6 | ART |
| Miejscowość i daty / Localities and dates¹ | n | J | R | Y | T | L | D | A | S | E | U | Ho | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Huta Stara + Huta Szklana | 1981. 7 | 16 | — | 19 | 25 | 6 | — | — | 25 | — | — | 6 | 19 | AYRH· |
| Podłysica | 1981. 8 | 23 | — | 57 | — | 31 | — | — | 4 | — | — | 4 | 4 | RT |
| Góra Barania + Bieliny | 1981. 8 | 30 | — | 7 | — | 36 | — | 10 | 27 | — | 7 | — | 13 | TAH |
| Jastrzębi Dół | 1981. 8 | 21 | — | 33 | 10 | 24 | — | — | 10 | — | — | — | 24 | RTH |
| Zapusty | 1981. 8 | 32 | — | — | 3 | 25 | 9 | — | 28 | — | — | — | 35 | HAT |
| Łozy | 1981. 8 | 13 | — | x | x | m | — | — | x | — | — | — | — | T… |
| Ogółem — Total ⁷ | 477 | — | 17 | 2,5 | 30 | 0,8 | 2 | 27 | 0,4 | 0,8 | 2,5 | 17 | ||
| Świnia Góra ⁵ | 1976. 7. 12 | 4 | — | — | — | x | — | — | x | — | x | — | — | — |
| Św. Krzyż ⁶ | 1965. 8. 13 | 1 | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| „ (Drogoszewski 1932) | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
Odnośniki — Notes:
¹ 1981: leg. et det. J. Szczypciak-Bąk — sprawdził A. Ruszkowski (verified by A. Ruszkowski) ² Jak w tab. 1 — As in the table 1 ³ Gatunki dominujące — The dominant species ⁴ Św. Krzyż + Św. Katarzyna + Góra Chełmowa ⁵ leg. M. Biliński ⁶ (Dylewska, Zabłocki 1972) ⁷ Kończyk (1965) podaje także występowanie innych 3 gatunków trzmieli: M, El i I. Kończyk (1965) stated also appearing of 3 other bumblebee species: M, El and I.
strona 46Tabela 5
Skład gatunkowy trzmieli (w %) w województwach: piotrkowskim i częstochowskim oraz w północnej części krakowskiego i wschodniej katowickiego The bumblebee species percentage in the provinces: Piotrków, Częstochowa, Kraków (the northern part) and Katowice (the eastern part)
| Miejscowość, powiat¹, data⁴ / Locality, district¹, date⁴ | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: J | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Le | C | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. piotrkowskie — Piotrków province | |||||||||||||||||||
| Dzielna, Opoczno | 1974. 8. 5 | 21 | — | — | 86 | — | — | 9 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Szadkowice „ | 1973. 8. 8 | 55 | — | — | 56 | 7 | — | 3,5 | 24 | — | — | 4 | — | — | — | — | 3,5 | 2 | TM |
| Alfonsów ⁵ „ | 1974. 8. 5 | 28 | — | — | 81 | 4 | — | — | 7 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | 4 | T |
| Gałków, Brzeziny | 1973. 7. 24 | 10 | — | — | x | x | x | — | x | — | x | — | — | — | — | x | — | x | — |
| Longinówka, Piotrków | 1973. 8. 12 | 5 | — | — | x | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — |
| woj. częstochowskie — Częstochowa province | |||||||||||||||||||
| Krzywanice, Pajęczno | 1973. 8. 11 | 60 | — | — | 25 | 10 | — | — | 59 | — | 3 | — | — | — | — | — | — | 3 | MT |
| Opatów, Kłobuck | 1973. 8. 7 | 60 | — | — | 70 | 10 | 5 | — | 10 | — | — | — | — | — | — | 2 | — | 3 | T |
| Wędzina, Lubliniec | 1973. 8. 7 | 40 | — | — | 55 | 7,5 | 25 | 5 | 2,5 | — | — | — | — | — | — | 2,5 | — | 2,5 | TD |
| Koziegłówki, Myszków | 1973. 8. 6 | 61 | — | 2 | 39 | 13 | — | 2 | 3 | 2 | 15 | 3 | — | — | — | 10 | 5 | 6 | TL |
| Moskorzew, Włoszczowa | 1972. 8. 3 | 40 | — | — | 30 | 10 | 22 | — | 28 | — | — | — | — | 2,5 | 2,5 | 2,5 | 2,5 | — | TMD |
| Witkowice, Radomsko | 1972. 8. 13 | 3 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Miejscowość, powiat¹, data⁴ / Locality, district¹, date⁴ | n | J | Y | T | L | D | A | M | V | S | E | Le | C | I | U | Ho | Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. krakowskie — Kraków province | |||||||||||||||||||
| Nawojowa Góra ⁵, Chrzanów | 1974. 8. 8 | 54 | — | 2 | 69 | — | 15 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | 6 | 6 | TD |
| Zamłynie, Olkusz | 1972. 7. 28 | 39 | — | 2,5 | 72 | — | 5 | — | — | — | — | 8 | — | — | — | 2,5 | 5 | 5 | T |
| Pieczenogi, Proszowice | 1972—1974 | 61 | — | — | 57 | 13 | 3 | — | — | — | 5 | 5 | — | — | — | 2 | 7 | 8 | TL |
| Grodzisko „ | 1968. 4. 3 | 1 | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kraków, Kraków | 1964.8.24 | 75 | — | 1 | 72 | 8 | 1? | 14 | — | — | — | — | — | 2? | — | — | — | 2 | TA |
| Kraków ⁶ „ | <1957 | 3 | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| woj. katowickie — Katowice province | |||||||||||||||||||
| Kosmolów, Olkusz | 1973.8.6 | 19 | — | — | 84 | — | 11 | — | — | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | TD |
Odnośniki — Notes:
¹ Powiaty do roku 1975 — The districts to the year 1975 ² Jak w tab. 1 — As in the table 1 ³ Gatunki dominujące — Dominant species ⁴ 1972: leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, Ł. Bilińska, E. Waligóra; 1973: leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka; 1974: leg. A. Kosior, J. Partyka, Z. Mirek; 1964: leg. et observ. A. Ruszkowski; 1968 (Dylewska, Zabłocki 1972);<1957 (Dylewska 1957); 1972—1974 Trifolium pratense ⁵ głównie koniczyna czerwona — mainly — the red clover ⁶ leg. Jelski, A. Wierzejski, J. Fudakowski (Dylewska 1957)
strona 48miennik, ale wyłącznie w lewobrzeżnej części woj. lubelskiego i rzadko w radomskim.
Trzmiel leśny dominował jedynie w kilku miejscowościach Gór Świętokrzyskich, trzmiel rudy podobnie, ale także i w jednej miejscowości lubelskiego, a trzmiel ogrodowy wyłącznie w kieleckim (włączając Góry Świętokrzyskie).
2. Skład gatunkowy i zagęszczenie trzmieli w różnych latach
Skład gatunkowy trzmieli i zagęszczenie ich na koniczynie czerwonej w „punktach stałych” zestawiliśmy w tab. 6. Widać z niej, że rok 1972 różnił się od 1973 i 1974 3 razy mniejszym udziałem procentowym trzmieli ziemnych i 3 razy większym udziałem trzmiela kamiennika i rdzawoodwłokowego, rok 1973 różnił się natomiast od pozostałych 2 razy większym udziałem trzmiela rudoszarego, przy 2 razy mniejszym udziale ciemnopasego. Nie są to na pewno wyniki miarodajne dla całego rejonu, nasuwają jednak wniosek, że jednoroczne badania nad składem gatunkowym w poszczególnych miejscowościach nie wystarczają do charakterystyki każdej z tych miejscowości, choć wystarczają do charakterystyki rejonu, jeśli prowadzone są w sumie przez kilka lat.
Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w Korzecku było najwyższe w 1972 r., a najniższe w 1974, podczas gdy w Pieczenogach dokładnie odwrotnie, a w Pacanowie prawie równe we wszystkich latach, choć najniższe w 1972 r. Różnice między latami nie układają się więc regularnie i nie wydaje się uzasadnionym szukanie przelicznika dla zagęszczeń uzyskanych w poszczególnych latach. Zagęszczenie zaś w „punktach stałych” charakteryzowaliśmy tu przy pomocy średniej z zagęszczenia w poszczególnych latach.
3. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
W tabelach 7 i 8 zestawiliśmy zagęszczenie trzmieli (na 1 ha) na polach koniczyny czerwonej, zarówno ogólne, jak i rozbite na poszczególne grupy trzmieli, różniące się długością języczka.
Dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (200 kg nasion z 1 ha) konieczne jest zagęszczenie trzmieli krótkojęzyczkowych co najmniej 1700 na 1 ha, a średnio lub długojęzyczkowych co najmniej 770 na 1 ha (Sowa i in. 1977).
Ogólne zagęszczenie trzmieli wahało się w tym rejonie (w latach 1972—1974) od 0 do 6400 na 1 ha. Największe zagęszczenia (6000—6400 na 1 ha) obserwowaliśmy w woj. częstochowskim (rejon Pajęczna i Kłobucka). Zagęszczenie to pozwala teoretycznie na oczekiwanie co najmniej 600 kg nasion koniczyny czerwonej z 1 ha.
W woj. częstochowskim (w rejonie Myszkowa), krakowskim (w rejonie Chrzanowa), radomskim (w rejonie Przysuchej) i kieleckim (w rejo-
strona 49Tabela 6
Porównanie składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w różnych latach Comparison of species percentage and of density of bumblebees per 1 hectare of red clover in different years
| Miejscowość i data / Locality and date | n | Skład gatunkowy (%) — Species percentage²: T | L | D | A | M | V | S | E | C | P | U | I | Ho | Ru | dom.¹ | na 1 ha / per 1 hectare | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Korzecko | 1972. 8. 3 | 69 | 14 | 17 | 16 | 3 | 1 | 1 | 4 | — | 3 | 14 | — | — | 3 | 22 | HLDTP | 1400 | } 950 |
| (woj. Kielce) | 1973. 8. 7 | 52 | 40 | 6 | 12 | 2 | 4 | 10 | 12 | — | — | 8 | — | — | 2 | 6 | TSD | 1200 | } |
| 1974. 8. 16 | 17 | x | x | — | x | — | — | — | x | m | — | x | x | — | x | — | 250 | } | |
| Pacanów | 1972. 7. 28 | 8 | — | x | x | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | 240 | } 313 |
| (woj. Kielce) | 1973. 7. 30 | 53 | 32 | 11 | 17 | — | — | — | 19 | 6 | — | — | 2 | — | 8 | 6 | TSDL | 350 | } |
| 1974. 8. 10 | 33 | 9 | 6 | 33 | — | — | — | 18 | — | — | 12 | — | — | — | 21 | DHSP | 350 | } | |
| Pieczenogi | 1972. 7. 28 | 13 | x | m | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | 80 | } 377 |
| (woj. Kraków) | 1973. 8. 6 | 15 | m | x | x | — | — | — | x | x | — | — | — | — | x | x | — | 350 | } |
| 1974. 8. 10 | 33 | 85 | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | 3 | — | — | 9 | T | 700 | } | |
| Średnio | 1972 | 90 | 12 | 23 | 14 | 2 | 1 | 1 | 6 | 1 | 2 | 11 | — | — | 6 | 20 | HLDTP | 573 | } 546 |
| Average | 1973 | 120 | 37 | 8 | 13 | 1 | 2 | 4 | 14 | 5 | — | 3 | 1 | — | 5 | 7 | TSD | 633 | } |
| 1974 | 83 | 39 | 6 | 13 | — | 1 | — | 7 | 1 | 6 | 5 | 5 | 2 | — | 14 | THD | 433 | } |
Odnośniki — Notes:
¹ Gatunki dominujące — Dominant species ² Jak w tab. 1 — As in the table 1
strona 50Tabela 7
Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w województwie kieleckim i zachodniej części tarnobrzeskiego The density of bumblebees per one hectare of red clover in Kielce province and in the western part of Tarnobrzeg province
| Województwo, miejscowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees; o języczku — with the tongue: krótkim / short | średnim / middle | długim / long | bardzo długim / very long | Ogółem / Total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. Kielce: | ||||||
| Korzecko | 1972 | 440 | 360 | 240 | 360 | 1400 |
| „ | 1973 | 550 | 470 | 95 | 95 | 1210 |
| „ | 1974 | 45 | 30 | 145 | 30 | 250 |
| Górno | 1973 | 1285 | 360 | 75 | 230 | 1950 |
| Końskie | 1973 | 1215 | 285 | — | — | 1500 |
| Błogoszów | 1974 | 110 | 30 | 10 | 50 | 200 |
| Czarnca | 1973 | 585 | 180 | 180 | 555 | 1500 |
| Stawieszyce | 1972 | 405 | 25 | 50 | 80 | 560 |
| Ruda Strawczyńska | 1974 | — | 100 | 150 | — | 250 |
| Helenówka | 1972 | 460 | 830 | 640 | 390 | 2320 |
| Piotrkowice | 1974 | 45 | 45 | 60 | 150 | 300 |
| Glinka | 1973 | 1970 | 40 | — | 40 | 2050 |
| Dobrowoda | 1974 | 205 | 70 | 25 | — | 300 |
| Pacanów | 1972 | 90 | 60 | — | 90 | 240 |
| „ | 1973 | 150 | 145 | 5 | 50 | 350 |
| „ | 1974 | 55 | 180 | 40 | 75 | 350 |
| Miechów | 1973 | — | — | — | — | 0 |
| Chybice | 1974 | — | 180 | — | 20 | 200 |
| woj. Tarnobrzeg: | ||||||
| Kurozwęki | 1973 | 720 | 15 | 15 | — | 750 |
| Ćmielów | 1974 | 165 | 305 | — | 80 | 550 |
| Opatów | 1973 | 395 | 70 | 15 | 70 | 550 |
| Goźlice | 1974 | 430 | 60 | — | 60 | 550 |
| Kleczanów | 1972 | 510 | 30 | — | 30 | 560 |
| Sobótka | 1974 | 35 | 50 | 15 | 50 | 150 |
| Jurkowice | 1972 | 55 | 25 | — | — | 80 |
nie Kielc, Jędrzejowa i Buska) obserwowano 1950—2450 trzmieli na 1 ha, a więc liczebność wystarczającą jeszcze do uzyskania opłacalnych plonów nasion.
Jeżeli weźmiemy pod uwagę liczebność trzmieli średnio i długojęzyczkowych, to opłacalnego plonu nasion można się spodziewać także w innych rejonach woj. kieleckiego (Czarnca rejon Włoszczowy i Korzecko rejon Kielc, ale tylko w jednym z trzech lat).
Zagęszczenie trzmieli w pozostałych z badanych rejonów wszędzie było zbyt niskie.
W niektórych miejscowościach woj. kieleckiego (Czarnca, Helenówka,
strona 51Tabela 8
Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w województwach: radomskim, piotrkowskim, częstochowskim oraz części krakowskiego i katowickiego The density of bumblebees per one hectare of red clover in provinces: Radom, Piotrków, Częstochowa and partially also: Kraków and Katowice
| Województwo, miejcowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees; o języczku — with the tongue: krótkim / short | średnim / middle | długim / long | bardzo długim / very long | Ogółem / Total | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| woj. Radom: | ||||||
| Załazy | 1974 | 115 | 80 | — | 55 | 250 |
| Walentynów | 1973 | 425 | — | — | 25 | 450 |
| Pawliczka | 1974 | 85 | 135 | — | 30 | 250 |
| Gózd | 1973 | 555 | 180 | 15 | — | 750 |
| Dobrut | 1974 | 55 | 200 | 55 | 40 | 350 |
| Jabłonica | 1973 | 565 | 1640 | 45 | — | 2250 |
| Krzesławice | 1974 | 335 | 175 | — | 90 | 600 |
| Gózd Nowy | 1973 | 535 | 25 | — | 90 | 650 |
| Jaszowice | 1974 | 20 | — | 15 | 65 | 100 |
| woj. Piotrków: | ||||||
| Dzielna | 1974 | 385 | 65 | — | — | 450 |
| Szadkowice | 1973 | 220 | 110 | — | 20 | 350 |
| Alfonsów | 1974 | 340 | 45 | — | 15 | 400 |
| Gałków | 1973 | 30 | 40 | — | 30 | 100 |
| Longinówka | 1973 | — | — | — | — | 0 |
| woj. Częstochowa: | ||||||
| Krzywanice | 1973 | 2100 | 3700 | — | 200 | 6000 |
| Opatów | 1973 | 5120 | 960 | 130 | 190 | 6400 |
| Wędzina | 1973 | 125 | 65 | 5 | 5 | 200 |
| Koziegłówki | 1973 | 1050 | 500 | 200 | 250 | 2000 |
| Moskorzew | 1972 | 200 | 265 | 40 | 15 | 520 |
| Witkowice | 1972 | 640 | — | — | — | 640 |
| woj. Kraków: | ||||||
| Nawojowa Góra | 1974 | 1740 | 415 | — | 295 | 2450 |
| Zamłynie | 1972 | 600 | 100 | 20 | 80 | 800 |
| Pieczenogi | 1972 | 40 | 20 | — | 20 | 80 |
| „ | 1973 | 165 | 115 | — | 70 | 350 |
| „ | 1974 | 615 | — | 20 | 65 | 700 |
| woj. Katowice: | ||||||
| Kosmolów | 1973 | 210 | 4o | — | — | 250 |
Korzecko) wystąpiło stosunkowo duże zagęszczenie (360—555 na 1 ha) trzmieli o najdłuższym języczku (tab. 7), albo też wyraźna dominacja takich trzmieli (Snochowice, Piotrkowice, Góra Psarska, Zapusty). Wydaje się, że mogą to być potencjalne rejony upraw nasiennych roślin o głęboko położonym nektarze, jak wyka kosmata czy inne.
strona 52PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- W rejonie szeroko rozumianej Wyżyny Małopolskiej stwierdzono występowanie 20 gatunków trzmieli.
- Z gatunków tych 9 występowało we wszystkich województwach (pominięto tu katowickie) tego rejonu: trzmiel ziemny i gajowy, kamiennik, rudonogi, rudy, rudoszary, paskowany, ogrodowy i ciemnopasy (ten ostatni bez Gór Świętokrzyskich), a 3 prawie we wszystkich: szary (bez tarnobrzeskiego), żółty (bez krakowskiego i Gór Świętokrzyskich) i drzewny (bez tarnobrzeskiego i piotrkowskiego).
- Bardziej lokalnie występowały: trzmiel zmienny (tarnobrzeskie, radomskie, kieleckie, częstochowskie, katowickie), leśny (lubelskie, tarnobrzeskie, kieleckie), ozdobny (radomskie, kieleckie, częstochowskie), wielkooki (kieleckie, częstochowskie), rdzawoodwłokowy (kieleckie, tarnobrzeskie), wrzosowiskowy (kieleckie, krakowskie), grzbietoplam (tylko wschodnia część radomskiego, gdzie prawdopodobnie przebiega zachodnia granica jego zasięgu) oraz wyżynny, podany jedynie z okolic Opatowa przez Drogoszewskiego (1932).
- W ponad połowie (56%) badanych miejscowości dominowały trzmiele ziemne (ziemny i gajowy), same albo przy subdominacji rudego, kamiennika, ogrodowego lub ciemnopasego.
- Trzmiel kamiennik dominował w większości miejscowości lewobrzeżnej części woj. lubelskiego i rzadko w woj. radomskim. W rejonie tym częstym subdominantem był też trzmiel rudonogi.
- Trzmiel leśny lub rudy dominowały jedynie w kilku miejscowościach Gór Świętokrzyskich, a rudy lokalnie jesienią i w woj. lubelskim.
- Trzmiel ogrodowy dominował wyłącznie w woj. kieleckim (także i w Górach Świętokrzyskich), a częstym subdominantem był w Górach Świętokrzyskich i woj. radomskim.
- Trzmiel ciemnopasy był częstym subdominantem (w 1 wypadku dominantem) w woj. kieleckim, z wyjątkiem Gór Świętokrzyskich gdzie zupełnie nie występował.
- Rzadko dominował trzmiel żółty, rudonogi, lub zmienny.
- Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej wahało się w badanym rejonie w latach 1972—1974 od 0 do 6400 na 1 ha. Największe było (6000—6400 trzmieli na 1 ha) w rejonie Pajęczna i Kłobucka (woj. częstochowskie), a dostateczne dla uzyskania opłacalnych plonów koniczyny czerwonej (1950—2450 trzmieli na 1 ha, lub 915—960 trzmieli co najmniej średniojęzyczkowych) także w rejonie Kielc, Jędrzejowa, Buska, Włoszczowy (woj. kieleckie), oraz w rejonach Myszkowa, Chrzanowa i Przysuchej.
- Potencjalnymi rejonami upraw nasiennych roślin o bardzo długiej rurce korony (np. wyki ozimej) wydają się Czarnca, Helenówka, Korzecko, Snochowice, Piotrkowice, Zapusty, Podgórze (wszystkie w woj. kieleckim).
LITERATURA
Banaszak J., 1980: Studies on methods of censusing the numbers of bees (Hymenoptera, Apoidea). Pol. Ecol. Stud. 6, 2: 355—366.
Banaszak J., 1984: Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III, Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 34 C: 127—147.
Čmak J., Szczypciak J. 1987: Trzmiele Bombus Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Chroń. Przyr. Ojcz., 43, 5—6: 60—64.
Drogoszewski K., 1932: Wykaz żądłówek zebranych w Polsce środkowej. Pol. Pismo Entomol., Lwów, 11: 113—118.
Dylewska M., 1957: Zarys rozsiedlenia gatunków z rodzaju Bombus Latr. na obszarze Polski. Acta Zool. Crac., 2: 259—278.
Dylewska M.: Niepublikowane dane z 1972 r. — unpublished data from 1972.
Dylewska M., Ruszkowski A., Jabłoński B., Biliński M., Sowa S., Wrona S., 1970: Badania nad metodami określania liczebności owadów zapylających na plantacjach lucerny nasiennej. Wiad. Ekol., 16 (3); 232—245.
Dylewska M., Zabłocki J., 1972: Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta Zool. Crac., 17 (18): 405—414.
Karczewski J., 1962: Znaczenie borówki czernicy (Vaccinium myrtillus L.) dla entomocenozy leśnej. Folia Forestalia Polonica, A, 9: 67.
Kończyk J., 1965: Trzmiele i trzmielce Świętokrzyskiego Parku Narodowego (maszynopis — typescript, UJ Kraków — cit.: Čmak, Szczypciak 1987.).
Ruszkowski A., 1969: Skład gatunkowy trzmieli oblatujących rośliny uprawne. Pam. Puł., 36: 301—320.
Ruszkowski A., Anasiewicz A., Sowa S., 1980: Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol. Pismo Entomol., 50: 509—513.
Ruszkowski A., Biliński M., Kaczmarska K., 1988: Występowanie trzmieli w chronionych i niechronionych środowiskach okolic Kazimierskiego Parku Krajobrazowego Pszczeln. Zesz. Nauk., 32: 135—168.
Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., 1974: Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną w niektórych rejonach Polski w latach 1972 i 1973. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. IUNG Puławy, R. 100: 17—19.
Sowa S., Ruszkowski A., Bawolski S., Biliński M., 1977: Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Int. Conf. for Pollination of Red Clover, August 18—20, 1976, Puławy, Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 219—227.
Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., 1983: Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w Polsce w latach 1972—1975. Biul. Inst. Hod. i Aklimat. Rośl., 151: 147—162.
THE BUMBLEBEES OF MAŁOPOLSKA UPLAND
A. Ruszkowski, M. Biliński, A. Kosior, J. Bąk, K. Kaczmarska
Summary
The bumblebee species percentage and the density of bumblebees per 1 hectare of red clover (in 1972—1974) were investigated (1961—1987) in the Małopolska Upland in a wide meaning (provinces: Kielce, Piotrków, Częstochowa, and
strona 54partially provinces: Radom, Tarnobrzeg, Lublin, Kraków, Katowice) and they were completed with data of the literature.
Appearing of 20 bumblebee species was stated in this region. The dominant species were most frequently: B. terrestris (L.) and B. lucorum (L.) and — in Lublin province — B. lapidarius (L.); more locally — only in Kielce province — B. pascuorum (Scop.), B. pratorum (L.) and B. hortorum (L.); rarely — B. muscorum (F.), B. ruderarius (Müll.), B. ruderatus (F.) or B. humilis (Ill.). In all provinces (Katowice was not counted) there were observed: B. terrestris (L.), B. lucorum (L), B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.), B. pascuorum (Scop.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.), B. hortorum (L.) and B. ruderatus (F.); in nearly all: B. veteranus (F.), B. muscorum (F.) and B. hypnorum (L.); besides, in 2—4 provinces: B. humilis (Ill.), B. pratorum (L.), B. distinguendus Mor., B. confusus Schenck, B. pomorum Pz. and B. jonellus (K.), only in Radom province — B. maculidorsis Skor., and only near Opatów (before 1932) — B. elegans Seidl.
The density of bumblebees per 1 hectare was highest (6000—6400) near Kłobuck and Pajęczno (Częstochowa province) and it was also sufficient (1950—2450) to obtain the payable seed yield of red clover in some localities of Kielce province.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 34: „opariu” → oparciu
- s. 44, tab. 4: „montains” → mountains
- s. 51, tab. 8: „miejcowość” → miejscowość
- s. 51, tab. 8: „4o” → 40
