NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI

tekst: Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Bolesław Jabłoński

strona 195

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXX 1986

Część V

Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa ISK

WSTĘP

Praca niniejsza jest dalszą kontynuacją rozpoczętych przez Zofię Demianowicz w latach piędziesiątych badań nektarowania i wydajności miodowej roślin w warunkach Polski. Dotychczas zostało zbadane przez różnych autorów (Demianowicz ze współaut. 1959, 1960, 1963, 1966, 1968, 1979, Szklanowska 1957, 1972, 1973, 1978, 1979, 1980, Głowska 1958, Maksymiuk 1958, 1960, Jaroszyńska 1960, Jabłoński i współaut. 1961, 1968, 1972, 1973, 1979, 1982, 1983, 1985, Wrona 1969, 1971, Bobrzecka i Bobrzecki 1973, Kwiatkowski, Niezgoda, Paszek 1973, Skowronek 1977) ponad 100 gatunków, przy czym niektóre z nich w kilku odmianach i w różnych warunkach przyrodniczo-agrotechnicznych. Przedstawiona praca zawiera wyniki badań dalszych 15 gatunków, które bądź mają obecnie znaczenie dla pszczelarstwa ze względu na liczne ich występowanie lub uprawę na szerszą skalę, bądź mogą mieć znaczenie w przyszłości po rozpowszechnieniu ich na nieużytkach.

MATERIAŁ I METODA

O doborze gatunków roślin zadecydowały wcześniejsze obserwacje dobrego oblotu ich przez pszczoły oraz liczne głosy pszczelarzy wykazujących duże zainteresowanie roślinami miododajnymi i w ogóle pożytkami pszczelimi. Wśród badanych gatunków znalazły się rośliny uprawne (rolnicze — gryka; warzywne — fasola wielokwiatowa; zielarskie — mięta pieprzowa, kozieradka błękitna, tulia kalifornijska; ozdobne — rojnik murowy, żmijowiec grecki) oraz rośliny dziko rosnące (chwasty łąkowe

strona 196

— rdest wężownik, mięta długolistna; rośliny nieużytków i ruderalisk — lebiodka pospolita, kocimiętka naga, ożanka czosnkowa, niecierpek Roylego). Pod uwagę wzięto też otrzymany z ogrodu botanicznego kłoskowiec pomarszczony.

Większość badanych gatunków rosło na poletkach prowadzonego przez Oddział Pszczelnictwa ogródka roślin miododajnych, na stanowiskach mniej lub bardziej podobnych do stanowisk naturalnego ich występowania. Gryka była uprawiana w polu na glebie bielicowej lekkiej, a fasola w ogrodzie warzywnym. Poletka utrzymywano w stanie wolnym od chwastów. Rośliny wiosną zasilano pogłównie małymi dawkami nawozów mineralnych, najczęściej wieloskładnikowych, typu „Fruktus”. W okresie kwitnienia rośliny tworzyły na poletkach dość zwarte porosty.

Badania wykonano w zasadzie zgodnie z metodą opisaną przez Demianowicz (1960), używając mikropipetek, wagi torsyjnej i refraktometru Abbe’go. Nie pobierano jednak dobowych porcji nektaru lecz całość, jaką kwiaty danej rośliny wydzielały w ciągu swego życia (Jabłoński, Szklanowska 1979). Dziennie starano się pobierać 3 próby nektaru, zależnie od gatunku rośliny z 5—30 kwiatów, zgodnie z zaleceniami Szczepańskiego (1975).

Wyniki przedstawiono w postaci średnich dla danego gatunku w określonym roku badań, podobnie jak to czyniono w poprzednich czterech częściach tego typu prac (Demianowicz i inni 1960, 1963, 1966, Jabłoński 1968).

OMÓWIENIE WYNIKÓW

CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH BADAŃ

Ogólnie biorąc, sezony wegetacyjne (maj—wrzesień) w latach 1980, 1984 i 1985 można określić jako chłodne, mało słoneczne i bogate w opady, w latach 1982 i 1983 — jako suche, słoneczne i ciepłe, zaś sezon w roku 1979 — jako średnio słoneczny, o temperaturze nieco wyższej od przeciętnej, a opadach znacznie niższych. Bardziej szczegółowo rozkład wymienionych czynników meteorologicznych można prześledzić w tabeli 1. Rok 1979 wyróżniał się bardziej ciepłym, słonecznym i suchym majem i czerwcem, rok 1980 równomiernie niższą od przeciętnej temperaturą, wyższymi opadami i dużo słabszym usłonecznieniem, rok 1981 — cieplejszym, pochmurnym i bogatszym w opady czerwcem, rok 1982 — bardziej ciepłym, suchym i słonecznym wrześniem, rok 1983 bardzo słonecznym mimo dużych opadów i ciepłym lipcem, a lata 1984 i 1985 — chłodnym, pochmurnym i wilgotnym czerwcem oraz chłodnym lipcem. Rośliny miały więc zróżnicowane warunki pogody w okresie wzrostu, kwitnienia i nektarowania.

strona 197

Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresów maj—wrzesień w latach 1979—1985 Some meteorological data of the period may—september in the years 1979—1985

Rok Miesiące — Months: V Miesiące — Months: VI Miesiące — Months: VII Miesiące — Months: VIII Miesiące — Months: IX
Średnia temperatura w °C — Average temperature in °C
1979 15,0 20,0 15,6 17,2 13,9
1980 10,0 15,6 16,8 16,2 12,7
1981 14,5 17,5 18,8 16,9 14,0
1982 14,8 16,3 19,2 19,6 15,7
1983 16,4 17,4 19,3 18,6 14,9
1984 14,1 14,5 16,2 18,3 13,7
1985 15,4 14,6 17,5 18,4 12,5
x̄ 13,6 17,1 18,7 17,5 13,6
Suma opadów w mm — Rainfall in mm
1979 26 27 47 83 35
1980 72 120 81 109 52
1981 54 117 88 59 58
1982 50 36 42 41 18
1983 84 33 99 37 62
1984 98 102 92 13 113
1985 48 115 76 77 47
x̄ 60 73 76 74 47
Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours
1979 297 251 167 194 154
1980 193 158 103 145 119
1981 218 187 240 191 158
1982 269 234 254 258 180
1983 230 257 265 275 149
1984 171 164 170 284 120
1985 217 115 251 227 126
x̄ 247 225 223 215 159

x̄ — średnie wieloletnie x̄ — average of mang years

PORA I OBFITOŚĆ KWITNIENIA ROŚLIN, OBLOT PRZEZ PSZCZOŁY I NEKTAROWANIE

Prowadzono tylko ogólne obserwacje pory kwitnienia i intensywności oblotu roślin przez pszczoły. Prawie wszystkie badane gatunki kwitły głównie w lipcu i w sierpniu, a niektóre jeszcze w początku września (tab. 2). Tylko rdest wężownik kwitł w trzeciej dekadzie maja i w początku czerwca. Ta występująca na podmokłych łąkach roślina bywa często koszona w połowie okresu kwitnienia lub wcześniej. Z pozostałych wymienionych w tabeli gatunków koszona przed kwitnieniem bywa czasem lebiodka pospolita i mikołajek płaskolistny. Różnice w porze kwitnie-

strona 198

Tabela 2 Nektarowanie i wydajność miodowa 15 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1979—1985 Nectar secretion and honey efficiency of 15 species of honey plants investigated in Pulavy in years 1979—1985

Gatunek rośliny
Species if plant
Rok badań
Year of investigation
Pora kwitnienia
Period of blooming
Liczba roślin lub pędów na 1 m²
Number of plants or stems on 1 m²
Liczba kwiatów na 1 m² w tys.
Number of flowers on 1 m² in thousend
Liczba dni pobier. nektaru
Number of days investig. of nectar secretion
Liczba przebadanych kwiatów
Number of investigated flowers
Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio)
Amount of nectar from 10 flowers in mg (average)
Koncentracja cukrów w nektarze w %
Concentration of sugar in nectar %: średnio
Koncentracja cukrów w nektarze w %
Concentration of sugar in nectar %: min.-maks.
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg
Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg
Amount of sugar from 10 flowers in mg: min.-maks.
min.-max.
Wydajność miodowa kg/ha*
Honey efficiency kg/ha*
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
1. Fasola wielokwiatowa
Phaselus multiflorus L.
1979 18.VII—5.IX 10 3,9 7 105 142,4 41,3 39—54 58,83 27,07—80,07 287
1980 21.VII—31.VIII 11 2,3 10 150 142,3 43,8 38—48 62,33 34,67—95,00 179
1981 1.VII.26.VIII 13 3,8 6 90 146,7 46,1 42—51 67,67 51,00—83,67 321
1983 2.VII—24.VIII 12 3,8 4 80 141,3 47,4 26—54 67,00 40,00—95,66 318
2. Gryka pospolita
Fagopyrum esculentum Mnch.
1979 8.VII.15.VIII 94 94,7 5 450 2,83 53,6 34—58 1,53 0,83—2,32 181
1980 5.VII—12.VIII 150 52,5 9 810 3,10 50,2 12—59 1,55 0,33—2,87 101
1981 1.VII—10.VIII 142 195,8 6 540 5,32 37,9 25—70 2,02 1,43—3,20 494
1982 3.VII—14.VIII 117 72,0 5 450 1,77 57,0 33—61 1,01 0,34—1,30 91
1984 5.VII—13.VIII 72 46,4 6 720 7,85 33,4 22—62 2,59 0,11—3,38 150
1985 10.VII—18.VIII 114 81,9 42 2.520 4.70 46,8 21—60 1,87 0,45—4,38 191
3. Kłosowiec pomarszczony
Agastache rugosaktze
1980 23.VII—6.IX 149 135,2 7 420 8,59 47,6 20—68 4,09 2,54—7,24 691
1981 29.VI—15.VIII 108 89,8 6 360 7,83 54,0 35—64 4,29 2,43—6,36 482
1983 30.VI—20.VIII 125 183,9 5 320 6,64 51,8 39—71 3,44 1,95—5,44 791
1984 16.VII—5.IX 118 193,4 5 340 4,87 48,7 18—72 1,88 0,58—3,04 454
4. Kocimiętka naga
Nepeta nuda L.
1980 10.VII—3.IX 74 183,0 8 480 12,59 60,8 48—65 6,66 3,01—12,47 1.523
1981 18.VII—8.VIII 143 275,6 6 360 8,29 58,5 49—65 4,85 3,55—6,64 1.671
1983 6.VII—20.VIII 123 241,7 3 200 9,67 55,0 51—64 5,32 3,09—9,54 1.607
strona 199
5. Kozieradka błękitna
Trigonella coerulea (L.) Ser
1980 18.VII—12.VIII 298 104,1 8 720 1,79 43,6 32—54 0,78 0,34—1,25 101
1981 23.VII—24.VIII 263 88,1 6 540 2,10 47,6 31—62 1,00 0,51—1,49 110
1983 25.VII—23.VIII 186 62,3 3 270 2,50 53,2 40—74 1,33 1,01—1,63 104
6. Lebiodka pospolita
Origanum vulgare L.
1980 24.VII—25.VIII 328 300,7 9 810 2,40 66,6 41—67 1,50 0,59—2,39 601
1981 3.VII—8.VIII 188 368,0 6 540 1,75 67,4 46—71 1,18 0,65—1,82 543
1983 26.VI—4.VIII 315 547,3 4 360 2,33 60,9 40—75 1,42 0,68—2,74 971
7. Mikołajek płaskolistny
Eryngium palanum L.
1979 15.VII—27.VIII 34 164,4 3 270 2,60 66,5 52—66 1,73 0,60—2,70 356
1980 25.VII—3.IX 86 116,7 10 600 7,65 49,2 40—65 3,76 1,71—5,09 548
1981 10.VII—15.VIII 112 137,4 6 360 7.70 63,4 56—74 4,88 2,46—6,37 838
1982 12.VII—14.VIII 35 37,6 7 420 9,55 60,2 42—70 5,75 1,46—9,47 270
1983 2.VII—10.VIII 106 182,6 4 260 10,70 43,0 36—76 4,60 1,65—9,36 1.050
8. Mięta długolistna
Mentha longifolia (L.) Huds.
1979 10.VII—15.VIII 253 574,8 3 270 1,80 63,3 58—72 1,14 0,31—2,40 819
1980 25.VII—1.IX 248 995,6 8 720 1,85 57,8 40—67 1,07 0,24—2,01 1.332
1981 2.VII—13.VIII 126 378,0 6 540 2,30 65,6 60—70 1,51 1,03—2,12 713
1983 27.VI—4.VIII 76 531,2 4 360 2,25 52,0 40—64 1,17 0,72—2,02 777
9. Mięta pieprzowa
Mentha pipe*rita* L.
1979 29.VII—3.IX 138 94,6 7 630 4,62 57,1 36—70 2,64 0.92—4,08 312
1980 31.VIII—25.IX 42 28,7 2 180 3,20 52,2 41—55 1,67 0,93—1,49 60
1981 5.VIII—15.IX 61 63,5 6 540 3,15 37,5 23—68 1,18 0,68—1,63 94
1983 26.VII—10.IX 254 176,4 8 720 3,60 43,6 30—53 1,57 1,17—2,54 346
10. Niecierpek Roylego
Impatiens glandulifera Royle
1979 5.VIII—10.X 3 2,7 8 120 99,76 68,5 55—75 68,35 28,8—112,6 231
1980 16.VIII—25.IX 15 4,5 9 135 145,24 62,1 51—73 88,93 36,0—179,0 500
1981 1.VIII—8.X. 42 5,5 6 90 154.27 69,8 62—75 107,96 30,6—180,6 740
1983 27.VII—21.IX 37 9,7 11 165 76,87 65,0 59—66 49,99 16,7—113,0 606
1984 8.VIII—1.X 11 4,7 6 90 55,26 47,5 34—68 26,25 7,4—46,5 154
11. Ożanka czosnkowa
Teucrium scordium L.
1980 23.VII—20.VIII 276 108,0 8 240 10,86 52,1 39—63 5,66 2,52—12,02 764
1981 2.VII—5.VIII 204 130,6 6 180 13,08 60,0 52—73 7,85 3,65—13,64 1.281
1983 10.VII—18.VIII 181 128,0 4 130 14,55 56,1 54—72 8,16 5,94—16,95 1.314
strona 200

cd. Tab. 2

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
12. Rdest wężownik
Polygonum bistorta L.
1980 20.V—15.VI 211 47,5 7 630 5,50 42,0 20—63 2,31 1,10—4,82 137
1981 18.V—10.VI 226 60,1 6 540 5,25 52,0 45—60 2,73 1,30—4,90 205
1983 15.V—4.VI 274 68,5 5 450 5,34 39,1 29—48 2,09 0,63—4,03 179
13. Rojnik murowy
Sempervivum tectorum L.
1979 10.VII—20.VIII 72 13,9 5 75 28,50 86,2 63—69 19,44 10,84—26,14 338
1981 13.VII—16.VIII 58 7,3 6 90 36,67 63,7 46—70 23,36 12,92—36,12 212
1982 12.VII—8.VIII 31 8,4 4 60 58,00 65,5 64—74 38,96 25,76—51,60 409
14. Tulia kalifornijska
Pycnanteum calilornicum Torr.
1979 30.VII—5.IX 70 174,2 7 210 5,50 64,5 54—76 3,55 1,63—6,07 773
1980 16.VIII—25.IX 67 158,9 8 240 8,04 62,9 50—72 5,06 1,04—9,16 1.005
1981 24.VII—10.IX 75 144,6 6 180 5,33 52,2 41—64 2,78 2,02—4,69 502
1983 13.VII—18.VIII 69 219,9 5 150 5,88 58,3 40—73 3,43 1,62—4,80 943
1984 15.VIII—25.IX 58 138,7 5 150 6,25 52,6 54—74 3,29 1,60—4,95 570
15. Żmijowiec grecki
Echium creticum S.S.
1979 8.VII—10.IX 34 29,3 6 180 45,92 32,6 28—51 14,99 3,10—24,11 549
1980 6.VII—4.X 121 51,0 7 210 14,00 38,8 31—45 5,43 2,78—10,80 346
1981 24.VI—10.IX 110 82,9 6 180 32,08 32,8 25—40 10,52 3,81—15,58 1.090
1983 27.VI—5.IX 242 61,5 4 120 32,73 33,5 26—45 10,97 4,00—19,02 843
1984 1.VII—8.IX 180 28,1 4 120 30,58 26,8 18—53 8,18 5,12—11,97 287

x̄ — Ogólna masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec zawierający 80% cukrów x̄ — Mass of nectar from 1 ha calculated as raw containing 80% of sugar

strona 201

nia badanych gatunków między latami sięgały dwu tygodni i nawet więcej, o czym decydowały oczywiście warunki pogody.

We wszystkich latach badań obserwowano liczny oblot roślin przez pszczoły. Przy sprzyjającej pogodzie w okresie pełni kwitnienia zagęszczenie zbieraczek na 1 m² poletek wynosiło kilkadziesiąt osobników, a niekiedy przekraczało 100 lub nawet 200 (w przypadku mikołajka i tulii). Gryka była jednak często słabo oblatywana przy pogdzie suchej choć ciepłej. Poletko ożanki natomiast opanowały przeważnie trzmiele, które wyraźnie wypierały z kwiatów pszczoły. Przy małej liczebności trzmieli pszczoły miodne odwiedzały licznie kwiaty tej rośliny. Trzmiele dość skutecznie konkurowały z pszczołami także na fasoli wielokwiatowej, przegryzając często pąki kwiatowe, które w przeddzień rozkwitnięcia zawierają już znaczne ilości nektaru. Z otworów wygryzionych przez trzmiele korzystały pszczoły. Mniej przez pszczoły, a więcej przez trzmiele były odwiedzane też kwiaty kłosowca pomarszczonego. Można to przypisywać dość długiej rurce kwiatowej utrudniającej pszczołom pobieranie nektaru.

Większość badanych gatunków roślin była odwiedzana przez pszczoły w ciągu całego dnia, z największym nasileniem w godzinach południowych. Wyjątek stanowiła znana z przedpołudniowego oblotu przez pszczoły gryka. Również na fasoli wielokwiatowej nasilenie oblotu w godzinach popołudniowych szybko słabło. Na kwiatach fasoli nie spotykano pszczół zbierających pyłek, podczas gdy na pozostałych gatunkach obserwowano osobniki z zmniejszymi lub większym obnóżami.

Podczas obserwacji niektórych zjawisk biologii kwitnienia stwierdzono, że kwiaty fasoli wielokwiatowej rozkwitają tylko rano, podobnie jak kwiaty gryki. Kwiaty mięty pieprzowej długolistnej, lebiodki, ożanki, tulii i kłosowca rozkwitają głównie w pierwszej połowie dnia, kwiaty kocimiętki nagiej, mikołajka płaskolistnego, rdestu wężownika, żmijowca greckiego, niecierpka Roylego — w ciągu całego dnia, a kwiaty kozieradki błękitnej — głównie w godzinach południowych i popołudniowych. Wkrótce po rozwinięciu się płatków korony następuje pękanie komór pyłkowych i pylenie. Nie obserwowano tego tylko u fasoli i kozieradki, które jako rośliny motylkowe mają pręciki i słupek ukryte w łódeczce.

Wydzielanie nektaru zaczyna się już w pąkach, tuż przed rozchyleniem się płatków korony, a u fasoli nawet kilkanaście godzin wcześniej. Proces ten u gryki trwa tylko przez kilka godzin po rozwinięciu się kwiatu, do godziny 10—11 (12), a u fasoli przeciąga się do godzin popołudniowych. W kwiatach kłosowca pomarszczonego i żmijowca greckiego wydzielanie nektaru trwa w zasadzie jedną dobę, zaś w kwiatach pozostałych badanych gatunków około 2 dni. Do 3 dni przeciąga się nektarowanie kwiatów mikołajka płaskolistnego. Wilgotna i chłodna pogoda przedłuża życie kwiatów i okres wydzielania się nektaru, lecz wpływa zazwyczaj niekorzystnie na obfitość nektarowania.

Szczegółowe dane dotyczące liczby wytworzonych kwiatów na jednostce powierzchni, ilości wydzielanego przez poszczególne kwiaty nektaru

strona 202

i koncentracji zawartych w nim cukrów oraz wydajności miodowej z jednostki powierzchni podano w tabeli 2. Nektar pobierano na ogół w dniach pogodnych, toteż koncentracja zawartych w nim cukrów wahała się przeważnie w granicach 40—60%. Niższa była ona zawsze w nektarze żmijowca greckiego, w którego kwiatach nektar jest lepiej osłonięty przed wysychaniem. Podobnie też w kwiatach fasoli i koziradki nektar jest mniej narażony na wysychanie.

Największe ilości cukrów stwierdzano w kwiatach niecierpka Roylego (średnio 5—10 mg w jednym kwiecie), a następnie w kwiatach fasoli wielokwiatowej (śred. 6—7 mg w kwiecie) i żmijowca greckiego (śred. 0,5—1 mg w kwiecie). Średnie ilości cukrów z jednego kwiatu kłosowca pomarszczonego, kocimiętki nagiej, mikołajka płaskolistnego, ożanki czosnkowej i tulii kalifornijskej wahały się najczęściej w granicach 0,2—0,5 mg. W jednym kwiecie gryki, kozieradki błękitnej, lebiodki oraz mięty długolistnej i pieprzowej stwierdzano 0,1—0,2 mg cukrów. Wahania w ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów między poszczególnymi dniami pobierania nektaru przekraczały dwukrotnie wartości średnie. Jest to zrozumiałe, ponieważ nektarowanie kwiatów zależy bardzo silnie od warunków pogody. Stąd też wynikają znaczne różnice w ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów między latami badań.

O wydajności miodowej decyduje nie tylko obfitość nektarowania poszczególnych kwiatów, lecz także ich liczba na jednostce powierzchni. Dlatego gatunki o kwiatach wydzielających małe ilości cukrów mogą niekiedy przewyższać midodajnością gatunki o kwiatach obficie nektarujących. Zjawisko to uwidoczniło się między omawianymi gatunkami roślin, co można prześledzić w tab. 2.

O obfitości pożytku w terenie decyduje powierzchnia zajmowana przez roślinę miododajną. Gryka i fasola wielokwiatowa, dostarczające przeważnie 200—300 kg surowca miodowego (w przelicz. na 80% cukrów) z 1 ha, dają w rejonach ich uprawy miody towarowe. Wiele z pozostałych badanych gatunków roślin, jak kocimiętka naga, lebiodka pospolita, mięta długolistna, mikołajek płaskolistny, niecierpek Roylego, ożanka czosnkowa, tulia kalifornijska i żmijowiec grecki może w porównaniu z gryką i fasolą dostarczać 2—3 krotnie więcej surowca miodowego, tj. do 1000 kg z 1 ha. Tak wysokie wydajności miodowe w literaturze podawano dotychczas tylko dla trojeści amerykańskiej, trędownika bulwiastego (Demianowicz 1960, 1963) oraz niekiedy dla facelii błękitnej (Zimna 1953).

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Stwierdzono, że wydajność miodowa zwartego łanu kocimiętki nagiej, lebiodki pospolitej, mięty długolistnej, mikołajka płaskolistnego, ożanki czosnkowej, tulii kalifornijskej i żmijowca greckiego może sięgać 1000 kg z 1 ha lub nawet więcej. Niecierpek Roylego i kłosowiec pomarszczony

strona 203

może dostarczać z 1 ha 600—700 kg surowca miodowego, fasola wielokwiatowa, gryka, mięta pieprzowa i rojnik murowy — 200 do 300 (400) kg, a kozieradka około 100 kg.

Spośród badanych roślin najbardziej miododajne byliny, jak kocimiętka naga, lebiodka pospolita, mikołajek płaskolistny, mięta nadwodna, ożanka czosnkowa i tulia kalifornijska oraz gatunki roczne, jak niecierpek Roylego i żmijowiec grecki, nadają się do rozpowszechnienia na różnego rodzaju wolnych skrawkach gruntów w celu poprawy pożytków pszczelich.

LITERATURA

Bobrzecka D., Bobrzecki J. (1973) — Wpływ zróżnicowanego nawożenia mineralnego na nektarowanie, obloty przez pszczoły oraz plonowanie rzepaków. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 87—109.

Demianowicz Z., Ruszkowska B. (1959) — Gryka jako roślina pożytkowa. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(1): 11—24.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polskich. Cz. I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 87—103.

Demianowicz Z., Hłyń M. (1960) — Porównawcze badania nad nektarowaniem 17 gatunków lip. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 133—152.

Demianowicz Z. i inni (1963) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. II., Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(2): 95—111.

Demianowicz Z., Jabłoński B. (1966) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 gatunków roślin o drobnych kwiatach. Cz. III. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—2—3—4): 87—94.

Demianowicz Z. (1968) — Biologia kwitnienia i nektarowanie 5 odmian rzepaku ozimego. Ann. UMCS Lublin — Polonia, Sectio E, 23(19): 241—263.

Demianowicz Z. (1979) — Nektarowanie i wydajność miodowa Taraxacum officinale Veb. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 97—104.

Głowska Z. (1958) — Porównanie intensywności nektarowania i oblotu przez pszczoły 5 gatunków drzew owocowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(3): 121—148.

Jabłoński B. (1961) — Wyniki badań nad wartością pszczelarską rukwi siewnej (Eruca sativa D. C.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 5(1): 33—51.

Jabłoński B. (1968) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. IV. Pszczeln. Zesz. Nauk., 12(3): 117—126.

Jabłoński B. i inni (1972) — Nektarowanie koniczyny czerwonej w kilku miejscowościach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16: 91—123.

Jabłoński B. (1973) Nektarowanie zapylanie i plonowanie kilku odmian lucerny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 111—130.

Jabłoński B., Skowronek J., Woyke H. W., Doruchowski R. W. (1982) — Biologia kwitnienia, nektarowanie, zapylanie i owocowanie męskosterylnych i męskipłodnych linii cebuli (Allium cepa L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 57—104.

Jabłoński B., Król S., Pliszka K., Żurowska Z. (1983) — Nektarowanie i zapylanie borówki wysokiej (Vaccinium corymbosum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 91—109.

Jabłoński B., Skowronek J. (1983) — Pszczelarska i rolnicza wartość facelii błękitnej (Phacelia tanacatifolia Benth.) i gorczycy białej (Sinapis alba L.) w siewach poplonowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 27: 111—125.

strona 204

Jabłoński B. (1985) — Wartość pszczelarska, zapylanie i plonowanie niskoerukowych odmian rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:

Jabłoński B. (1985) — Wartość pszczelarska nowej odmiany nostrzyku białego (Melilotus albus Med.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:

Jaroszyńska T. (1960) — Biologia kwitnienia i nektarowania klonu tatarskiego L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 153—165.

Kwiatkowski M., Niezgoda M., Paszek E. (1973) — Nektarowanie wydajność miodowa i owocowanie 4 odmian śliw. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 147—157.

Maksymiuk I. (1958) — Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(2): 49—54.

Maksymiuk J. (1960) — Nektarowanie lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) w rezerwacie Oberżyska koło Muszyny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 105—125.

Skowronek J. (1977) — Badania niektórych zjawisk kwitnienia, nektarowania oraz zapylania wiśni przez pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 45—69.

Szczepański K., Jabłoński B. (1975) — Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 1—29.

Szklanowska K. (1957) — Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego (Dracocephalum moldavicum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(3): 120—138.

Szklanowska K. (1972) — Nektarowanie i wydajność miodowa maliny właściwej (Rubus idaeus L.) i jeżyn (Rubus fruticosus L.) w środowisku leśnym. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:133—151.

Szklanowska K. (1973) — Bory jako baza pożytkowa pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 51—85.

Szklanowska K., Dąbska B., Jabłoński B. (1978) — Badania biologii kwitnienia, nektarowania i zapylania jabłoni (Malus domestica Borkh.). Cz. II. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22: 147—165.

Szklanowska K. (1979) — Nektarowanie i wydajność miodowa ważniejszych roślin runa lasu liściastego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 123—130.

Szklanowska K., Dąbska B. (1980) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 nowych odmian jabłoni (Malus domestica Borkh). Pszczeln. Zesz. Nauk., 24: 75—86.

Wrona S., Janczar W. (1969) — Nektarowanie i wydajność miodowa mieszańca kalafiora z kapustą pastewną. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13(1—2—3): 143—146.

Wrona S. (1971) — Nektarowanie i wydajność miodowa kilku odmian wyki ozimej (Vicia villosa Roth). Pszczeln. Zesz. Nauk., 15(1—2): 81—86.

Zimna J. (1959) — Facelia błękitna, jako roślina miododajna. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(2): 77—102.

Zimna J. (1960) — Badania porównawcze nad nektarowaniem czterech gatunków facelii. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 167—174.

МЕДОПРОДУКТИВНОСТЬ ГЛАВНЫХ МЕДОНОСНЫХ РАСТЕНИЙ В УСЛОВИЯХ ПОЛЬШИ

(часть V)

Б. Яблоньски

Резюме

В годах 1979—1985 исследовано в Пулавах нектаровыделение и медопродуктивность 15 видов травянстых растений. Они росли в ботаническом огороде в условиях подобных их естественному наличию или в полевых условиях.

strona 205

Все исследуемые растения оказались хорошими или очень хорошими медоносами Медопродуктивность шести многолетников (Nepeta nuda, Eryngium planum, Menthat longnfolia, Origanum vulgare, Teucrium scorium, Pycnanteum californinicum) и двух однолетних видов (Echium creticum, Impatiens glandulifera) достигала или превышала 1000 кг с 1 га. Эти растения можно рас ространять на разных свободных клочках земли с целью улучшения кормовой базы пчеловодства.

NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS IN POLISH CONDITIONS

Boleslaw Jablonski

Summary

In the years of 1979—1985, in Pulawy, nectar secretion and honey efficiency of 15 species of honey plants were investigated. They grew in botanical garden on satisfactory soil. It was proved, that all investigated species represent good or very good honey plants. The honey efficiency of 6 lasting plants (Nepeta nuda, Eryngium planum, Mentha longifolia, Origanum vulgare, Teucrium scordium, Pycnanteum californicum) and 2 yearly plants (Echium creticum, Impatiens glandulifera) approached 1000 kg pro 1 ha or more. These plants should be propagate on barrens for honey bees.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 195: „piędziesiątych” → pięćdziesiątych
  • s. 196: „kłoskowiec” → kłosowiec
  • s. 197, tab. 1: „mang years” → many years
  • s. 198, tab. 2: „Species if plant” → Species of plant
  • s. 198, tab. 2: „thousend” → thousand
  • s. 198, tab. 2: „Phaselus” → Phaseolus
  • s. 198, tab. 2: „rugosaktze” → rugosa Ktze.
  • s. 199, tab. 2: „palanum” → planum
  • s. 199, tab. 2, lebiodka pospolita 1980, ilość cukrów: „1,50″ → 1,60
  • s. 200, tab. 2: „calilornicum” → californicum
  • s. 200, tab. 2, rojnik murowy 1979, średnia koncentracja: „86,2″ → 68,2
  • s. 201: „pogdzie” → pogodzie
  • s. 201: „z zmniejszymi lub większym” → z mniejszymi lub większymi
  • s. 202: „koziradki” → kozieradki
  • s. 202, 2×: „kalifornijskej” → kalifornijskiej
  • s. 202: „midodajnością” → miododajnością
  • s. 203, piśmiennictwo: „officinale Veb.” → officinale Web.
  • s. 203, piśmiennictwo: „męskipłodnych” → męskopłodnych
  • s. 203, piśmiennictwo: „tanacatifolia” → tanacetifolia
  • s. 204, streszczenie: „травянстых” → травянистых
  • s. 205, streszczenie: „Menthat longnfolia” → Mentha longifolia
  • s. 205, streszczenie: „scorium” → scordium
  • s. 205, streszczenie: „californinicum” → californicum
  • s. 205, streszczenie: „рас ространять” → распространять
  • s. 205, streszczenie: „should be propagate” → should be propagated

Podobne wpisy