NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXX, 1986 — Bolesław Jabłoński
strona 195PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXX 1986
Część V
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa ISK
WSTĘP
Praca niniejsza jest dalszą kontynuacją rozpoczętych przez Zofię Demianowicz w latach piędziesiątych badań nektarowania i wydajności miodowej roślin w warunkach Polski. Dotychczas zostało zbadane przez różnych autorów (Demianowicz ze współaut. 1959, 1960, 1963, 1966, 1968, 1979, Szklanowska 1957, 1972, 1973, 1978, 1979, 1980, Głowska 1958, Maksymiuk 1958, 1960, Jaroszyńska 1960, Jabłoński i współaut. 1961, 1968, 1972, 1973, 1979, 1982, 1983, 1985, Wrona 1969, 1971, Bobrzecka i Bobrzecki 1973, Kwiatkowski, Niezgoda, Paszek 1973, Skowronek 1977) ponad 100 gatunków, przy czym niektóre z nich w kilku odmianach i w różnych warunkach przyrodniczo-agrotechnicznych. Przedstawiona praca zawiera wyniki badań dalszych 15 gatunków, które bądź mają obecnie znaczenie dla pszczelarstwa ze względu na liczne ich występowanie lub uprawę na szerszą skalę, bądź mogą mieć znaczenie w przyszłości po rozpowszechnieniu ich na nieużytkach.
MATERIAŁ I METODA
O doborze gatunków roślin zadecydowały wcześniejsze obserwacje dobrego oblotu ich przez pszczoły oraz liczne głosy pszczelarzy wykazujących duże zainteresowanie roślinami miododajnymi i w ogóle pożytkami pszczelimi. Wśród badanych gatunków znalazły się rośliny uprawne (rolnicze — gryka; warzywne — fasola wielokwiatowa; zielarskie — mięta pieprzowa, kozieradka błękitna, tulia kalifornijska; ozdobne — rojnik murowy, żmijowiec grecki) oraz rośliny dziko rosnące (chwasty łąkowe
strona 196
— rdest wężownik, mięta długolistna; rośliny nieużytków i ruderalisk — lebiodka pospolita, kocimiętka naga, ożanka czosnkowa, niecierpek Roylego). Pod uwagę wzięto też otrzymany z ogrodu botanicznego kłoskowiec pomarszczony.
Większość badanych gatunków rosło na poletkach prowadzonego przez Oddział Pszczelnictwa ogródka roślin miododajnych, na stanowiskach mniej lub bardziej podobnych do stanowisk naturalnego ich występowania. Gryka była uprawiana w polu na glebie bielicowej lekkiej, a fasola w ogrodzie warzywnym. Poletka utrzymywano w stanie wolnym od chwastów. Rośliny wiosną zasilano pogłównie małymi dawkami nawozów mineralnych, najczęściej wieloskładnikowych, typu „Fruktus”. W okresie kwitnienia rośliny tworzyły na poletkach dość zwarte porosty.
Badania wykonano w zasadzie zgodnie z metodą opisaną przez Demianowicz (1960), używając mikropipetek, wagi torsyjnej i refraktometru Abbe’go. Nie pobierano jednak dobowych porcji nektaru lecz całość, jaką kwiaty danej rośliny wydzielały w ciągu swego życia (Jabłoński, Szklanowska 1979). Dziennie starano się pobierać 3 próby nektaru, zależnie od gatunku rośliny z 5—30 kwiatów, zgodnie z zaleceniami Szczepańskiego (1975).
Wyniki przedstawiono w postaci średnich dla danego gatunku w określonym roku badań, podobnie jak to czyniono w poprzednich czterech częściach tego typu prac (Demianowicz i inni 1960, 1963, 1966, Jabłoński 1968).
OMÓWIENIE WYNIKÓW
CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH BADAŃ
Ogólnie biorąc, sezony wegetacyjne (maj—wrzesień) w latach 1980, 1984 i 1985 można określić jako chłodne, mało słoneczne i bogate w opady, w latach 1982 i 1983 — jako suche, słoneczne i ciepłe, zaś sezon w roku 1979 — jako średnio słoneczny, o temperaturze nieco wyższej od przeciętnej, a opadach znacznie niższych. Bardziej szczegółowo rozkład wymienionych czynników meteorologicznych można prześledzić w tabeli 1. Rok 1979 wyróżniał się bardziej ciepłym, słonecznym i suchym majem i czerwcem, rok 1980 równomiernie niższą od przeciętnej temperaturą, wyższymi opadami i dużo słabszym usłonecznieniem, rok 1981 — cieplejszym, pochmurnym i bogatszym w opady czerwcem, rok 1982 — bardziej ciepłym, suchym i słonecznym wrześniem, rok 1983 bardzo słonecznym mimo dużych opadów i ciepłym lipcem, a lata 1984 i 1985 — chłodnym, pochmurnym i wilgotnym czerwcem oraz chłodnym lipcem. Rośliny miały więc zróżnicowane warunki pogody w okresie wzrostu, kwitnienia i nektarowania.
strona 197Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne z okresów maj—wrzesień w latach 1979—1985 Some meteorological data of the period may—september in the years 1979—1985
| Rok | Miesiące — Months: V | Miesiące — Months: VI | Miesiące — Months: VII | Miesiące — Months: VIII | Miesiące — Months: IX |
|---|---|---|---|---|---|
| Średnia temperatura w °C — Average temperature in °C | |||||
| 1979 | 15,0 | 20,0 | 15,6 | 17,2 | 13,9 |
| 1980 | 10,0 | 15,6 | 16,8 | 16,2 | 12,7 |
| 1981 | 14,5 | 17,5 | 18,8 | 16,9 | 14,0 |
| 1982 | 14,8 | 16,3 | 19,2 | 19,6 | 15,7 |
| 1983 | 16,4 | 17,4 | 19,3 | 18,6 | 14,9 |
| 1984 | 14,1 | 14,5 | 16,2 | 18,3 | 13,7 |
| 1985 | 15,4 | 14,6 | 17,5 | 18,4 | 12,5 |
| x̄ | 13,6 | 17,1 | 18,7 | 17,5 | 13,6 |
| Suma opadów w mm — Rainfall in mm | |||||
| 1979 | 26 | 27 | 47 | 83 | 35 |
| 1980 | 72 | 120 | 81 | 109 | 52 |
| 1981 | 54 | 117 | 88 | 59 | 58 |
| 1982 | 50 | 36 | 42 | 41 | 18 |
| 1983 | 84 | 33 | 99 | 37 | 62 |
| 1984 | 98 | 102 | 92 | 13 | 113 |
| 1985 | 48 | 115 | 76 | 77 | 47 |
| x̄ | 60 | 73 | 76 | 74 | 47 |
| Suma godzin usłonecznienia — Time of insolation in hours | |||||
| 1979 | 297 | 251 | 167 | 194 | 154 |
| 1980 | 193 | 158 | 103 | 145 | 119 |
| 1981 | 218 | 187 | 240 | 191 | 158 |
| 1982 | 269 | 234 | 254 | 258 | 180 |
| 1983 | 230 | 257 | 265 | 275 | 149 |
| 1984 | 171 | 164 | 170 | 284 | 120 |
| 1985 | 217 | 115 | 251 | 227 | 126 |
| x̄ | 247 | 225 | 223 | 215 | 159 |
x̄ — średnie wieloletnie x̄ — average of mang years
PORA I OBFITOŚĆ KWITNIENIA ROŚLIN, OBLOT PRZEZ PSZCZOŁY I NEKTAROWANIE
Prowadzono tylko ogólne obserwacje pory kwitnienia i intensywności oblotu roślin przez pszczoły. Prawie wszystkie badane gatunki kwitły głównie w lipcu i w sierpniu, a niektóre jeszcze w początku września (tab. 2). Tylko rdest wężownik kwitł w trzeciej dekadzie maja i w początku czerwca. Ta występująca na podmokłych łąkach roślina bywa często koszona w połowie okresu kwitnienia lub wcześniej. Z pozostałych wymienionych w tabeli gatunków koszona przed kwitnieniem bywa czasem lebiodka pospolita i mikołajek płaskolistny. Różnice w porze kwitnie-
strona 198Tabela 2 Nektarowanie i wydajność miodowa 15 gatunków roślin badanych w Puławach w latach 1979—1985 Nectar secretion and honey efficiency of 15 species of honey plants investigated in Pulavy in years 1979—1985
| Gatunek rośliny Species if plant |
Rok badań Year of investigation |
Pora kwitnienia Period of blooming |
Liczba roślin lub pędów na 1 m² Number of plants or stems on 1 m² |
Liczba kwiatów na 1 m² w tys. Number of flowers on 1 m² in thousend |
Liczba dni pobier. nektaru Number of days investig. of nectar secretion |
Liczba przebadanych kwiatów Number of investigated flowers |
Ilość nektaru z 10 kw. w mg (średnio) Amount of nectar from 10 flowers in mg (average) |
Koncentracja cukrów w nektarze w % Concentration of sugar in nectar %: średnio |
Koncentracja cukrów w nektarze w % Concentration of sugar in nectar %: min.-maks. |
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Amount of sugar from 10 flowers in mg: średnio |
Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Amount of sugar from 10 flowers in mg: min.-maks. min.-max. |
Wydajność miodowa kg/ha* Honey efficiency kg/ha* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 1. Fasola wielokwiatowa Phaselus multiflorus L. |
1979 | 18.VII—5.IX | 10 | 3,9 | 7 | 105 | 142,4 | 41,3 | 39—54 | 58,83 | 27,07—80,07 | 287 |
| 1980 | 21.VII—31.VIII | 11 | 2,3 | 10 | 150 | 142,3 | 43,8 | 38—48 | 62,33 | 34,67—95,00 | 179 | |
| 1981 | 1.VII.26.VIII | 13 | 3,8 | 6 | 90 | 146,7 | 46,1 | 42—51 | 67,67 | 51,00—83,67 | 321 | |
| 1983 | 2.VII—24.VIII | 12 | 3,8 | 4 | 80 | 141,3 | 47,4 | 26—54 | 67,00 | 40,00—95,66 | 318 | |
| 2. Gryka pospolita Fagopyrum esculentum Mnch. |
1979 | 8.VII.15.VIII | 94 | 94,7 | 5 | 450 | 2,83 | 53,6 | 34—58 | 1,53 | 0,83—2,32 | 181 |
| 1980 | 5.VII—12.VIII | 150 | 52,5 | 9 | 810 | 3,10 | 50,2 | 12—59 | 1,55 | 0,33—2,87 | 101 | |
| 1981 | 1.VII—10.VIII | 142 | 195,8 | 6 | 540 | 5,32 | 37,9 | 25—70 | 2,02 | 1,43—3,20 | 494 | |
| 1982 | 3.VII—14.VIII | 117 | 72,0 | 5 | 450 | 1,77 | 57,0 | 33—61 | 1,01 | 0,34—1,30 | 91 | |
| 1984 | 5.VII—13.VIII | 72 | 46,4 | 6 | 720 | 7,85 | 33,4 | 22—62 | 2,59 | 0,11—3,38 | 150 | |
| 1985 | 10.VII—18.VIII | 114 | 81,9 | 42 | 2.520 | 4.70 | 46,8 | 21—60 | 1,87 | 0,45—4,38 | 191 | |
| 3. Kłosowiec pomarszczony Agastache rugosaktze |
1980 | 23.VII—6.IX | 149 | 135,2 | 7 | 420 | 8,59 | 47,6 | 20—68 | 4,09 | 2,54—7,24 | 691 |
| 1981 | 29.VI—15.VIII | 108 | 89,8 | 6 | 360 | 7,83 | 54,0 | 35—64 | 4,29 | 2,43—6,36 | 482 | |
| 1983 | 30.VI—20.VIII | 125 | 183,9 | 5 | 320 | 6,64 | 51,8 | 39—71 | 3,44 | 1,95—5,44 | 791 | |
| 1984 | 16.VII—5.IX | 118 | 193,4 | 5 | 340 | 4,87 | 48,7 | 18—72 | 1,88 | 0,58—3,04 | 454 | |
| 4. Kocimiętka naga Nepeta nuda L. |
1980 | 10.VII—3.IX | 74 | 183,0 | 8 | 480 | 12,59 | 60,8 | 48—65 | 6,66 | 3,01—12,47 | 1.523 |
| 1981 | 18.VII—8.VIII | 143 | 275,6 | 6 | 360 | 8,29 | 58,5 | 49—65 | 4,85 | 3,55—6,64 | 1.671 | |
| 1983 | 6.VII—20.VIII | 123 | 241,7 | 3 | 200 | 9,67 | 55,0 | 51—64 | 5,32 | 3,09—9,54 | 1.607 |
| 5. Kozieradka błękitna Trigonella coerulea (L.) Ser |
1980 | 18.VII—12.VIII | 298 | 104,1 | 8 | 720 | 1,79 | 43,6 | 32—54 | 0,78 | 0,34—1,25 | 101 |
| 1981 | 23.VII—24.VIII | 263 | 88,1 | 6 | 540 | 2,10 | 47,6 | 31—62 | 1,00 | 0,51—1,49 | 110 | |
| 1983 | 25.VII—23.VIII | 186 | 62,3 | 3 | 270 | 2,50 | 53,2 | 40—74 | 1,33 | 1,01—1,63 | 104 | |
| 6. Lebiodka pospolita Origanum vulgare L. |
1980 | 24.VII—25.VIII | 328 | 300,7 | 9 | 810 | 2,40 | 66,6 | 41—67 | 1,50 | 0,59—2,39 | 601 |
| 1981 | 3.VII—8.VIII | 188 | 368,0 | 6 | 540 | 1,75 | 67,4 | 46—71 | 1,18 | 0,65—1,82 | 543 | |
| 1983 | 26.VI—4.VIII | 315 | 547,3 | 4 | 360 | 2,33 | 60,9 | 40—75 | 1,42 | 0,68—2,74 | 971 | |
| 7. Mikołajek płaskolistny Eryngium palanum L. |
1979 | 15.VII—27.VIII | 34 | 164,4 | 3 | 270 | 2,60 | 66,5 | 52—66 | 1,73 | 0,60—2,70 | 356 |
| 1980 | 25.VII—3.IX | 86 | 116,7 | 10 | 600 | 7,65 | 49,2 | 40—65 | 3,76 | 1,71—5,09 | 548 | |
| 1981 | 10.VII—15.VIII | 112 | 137,4 | 6 | 360 | 7.70 | 63,4 | 56—74 | 4,88 | 2,46—6,37 | 838 | |
| 1982 | 12.VII—14.VIII | 35 | 37,6 | 7 | 420 | 9,55 | 60,2 | 42—70 | 5,75 | 1,46—9,47 | 270 | |
| 1983 | 2.VII—10.VIII | 106 | 182,6 | 4 | 260 | 10,70 | 43,0 | 36—76 | 4,60 | 1,65—9,36 | 1.050 | |
| 8. Mięta długolistna Mentha longifolia (L.) Huds. |
1979 | 10.VII—15.VIII | 253 | 574,8 | 3 | 270 | 1,80 | 63,3 | 58—72 | 1,14 | 0,31—2,40 | 819 |
| 1980 | 25.VII—1.IX | 248 | 995,6 | 8 | 720 | 1,85 | 57,8 | 40—67 | 1,07 | 0,24—2,01 | 1.332 | |
| 1981 | 2.VII—13.VIII | 126 | 378,0 | 6 | 540 | 2,30 | 65,6 | 60—70 | 1,51 | 1,03—2,12 | 713 | |
| 1983 | 27.VI—4.VIII | 76 | 531,2 | 4 | 360 | 2,25 | 52,0 | 40—64 | 1,17 | 0,72—2,02 | 777 | |
| 9. Mięta pieprzowa Mentha pipe*rita* L. |
1979 | 29.VII—3.IX | 138 | 94,6 | 7 | 630 | 4,62 | 57,1 | 36—70 | 2,64 | 0.92—4,08 | 312 |
| 1980 | 31.VIII—25.IX | 42 | 28,7 | 2 | 180 | 3,20 | 52,2 | 41—55 | 1,67 | 0,93—1,49 | 60 | |
| 1981 | 5.VIII—15.IX | 61 | 63,5 | 6 | 540 | 3,15 | 37,5 | 23—68 | 1,18 | 0,68—1,63 | 94 | |
| 1983 | 26.VII—10.IX | 254 | 176,4 | 8 | 720 | 3,60 | 43,6 | 30—53 | 1,57 | 1,17—2,54 | 346 | |
| 10. Niecierpek Roylego Impatiens glandulifera Royle |
1979 | 5.VIII—10.X | 3 | 2,7 | 8 | 120 | 99,76 | 68,5 | 55—75 | 68,35 | 28,8—112,6 | 231 |
| 1980 | 16.VIII—25.IX | 15 | 4,5 | 9 | 135 | 145,24 | 62,1 | 51—73 | 88,93 | 36,0—179,0 | 500 | |
| 1981 | 1.VIII—8.X. | 42 | 5,5 | 6 | 90 | 154.27 | 69,8 | 62—75 | 107,96 | 30,6—180,6 | 740 | |
| 1983 | 27.VII—21.IX | 37 | 9,7 | 11 | 165 | 76,87 | 65,0 | 59—66 | 49,99 | 16,7—113,0 | 606 | |
| 1984 | 8.VIII—1.X | 11 | 4,7 | 6 | 90 | 55,26 | 47,5 | 34—68 | 26,25 | 7,4—46,5 | 154 | |
| 11. Ożanka czosnkowa Teucrium scordium L. |
1980 | 23.VII—20.VIII | 276 | 108,0 | 8 | 240 | 10,86 | 52,1 | 39—63 | 5,66 | 2,52—12,02 | 764 |
| 1981 | 2.VII—5.VIII | 204 | 130,6 | 6 | 180 | 13,08 | 60,0 | 52—73 | 7,85 | 3,65—13,64 | 1.281 | |
| 1983 | 10.VII—18.VIII | 181 | 128,0 | 4 | 130 | 14,55 | 56,1 | 54—72 | 8,16 | 5,94—16,95 | 1.314 |
cd. Tab. 2
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 12. Rdest wężownik Polygonum bistorta L. |
1980 | 20.V—15.VI | 211 | 47,5 | 7 | 630 | 5,50 | 42,0 | 20—63 | 2,31 | 1,10—4,82 | 137 |
| 1981 | 18.V—10.VI | 226 | 60,1 | 6 | 540 | 5,25 | 52,0 | 45—60 | 2,73 | 1,30—4,90 | 205 | |
| 1983 | 15.V—4.VI | 274 | 68,5 | 5 | 450 | 5,34 | 39,1 | 29—48 | 2,09 | 0,63—4,03 | 179 | |
| 13. Rojnik murowy Sempervivum tectorum L. |
1979 | 10.VII—20.VIII | 72 | 13,9 | 5 | 75 | 28,50 | 86,2 | 63—69 | 19,44 | 10,84—26,14 | 338 |
| 1981 | 13.VII—16.VIII | 58 | 7,3 | 6 | 90 | 36,67 | 63,7 | 46—70 | 23,36 | 12,92—36,12 | 212 | |
| 1982 | 12.VII—8.VIII | 31 | 8,4 | 4 | 60 | 58,00 | 65,5 | 64—74 | 38,96 | 25,76—51,60 | 409 | |
| 14. Tulia kalifornijska Pycnanteum calilornicum Torr. |
1979 | 30.VII—5.IX | 70 | 174,2 | 7 | 210 | 5,50 | 64,5 | 54—76 | 3,55 | 1,63—6,07 | 773 |
| 1980 | 16.VIII—25.IX | 67 | 158,9 | 8 | 240 | 8,04 | 62,9 | 50—72 | 5,06 | 1,04—9,16 | 1.005 | |
| 1981 | 24.VII—10.IX | 75 | 144,6 | 6 | 180 | 5,33 | 52,2 | 41—64 | 2,78 | 2,02—4,69 | 502 | |
| 1983 | 13.VII—18.VIII | 69 | 219,9 | 5 | 150 | 5,88 | 58,3 | 40—73 | 3,43 | 1,62—4,80 | 943 | |
| 1984 | 15.VIII—25.IX | 58 | 138,7 | 5 | 150 | 6,25 | 52,6 | 54—74 | 3,29 | 1,60—4,95 | 570 | |
| 15. Żmijowiec grecki Echium creticum S.S. |
1979 | 8.VII—10.IX | 34 | 29,3 | 6 | 180 | 45,92 | 32,6 | 28—51 | 14,99 | 3,10—24,11 | 549 |
| 1980 | 6.VII—4.X | 121 | 51,0 | 7 | 210 | 14,00 | 38,8 | 31—45 | 5,43 | 2,78—10,80 | 346 | |
| 1981 | 24.VI—10.IX | 110 | 82,9 | 6 | 180 | 32,08 | 32,8 | 25—40 | 10,52 | 3,81—15,58 | 1.090 | |
| 1983 | 27.VI—5.IX | 242 | 61,5 | 4 | 120 | 32,73 | 33,5 | 26—45 | 10,97 | 4,00—19,02 | 843 | |
| 1984 | 1.VII—8.IX | 180 | 28,1 | 4 | 120 | 30,58 | 26,8 | 18—53 | 8,18 | 5,12—11,97 | 287 |
x̄ — Ogólna masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec zawierający 80% cukrów x̄ — Mass of nectar from 1 ha calculated as raw containing 80% of sugar
strona 201nia badanych gatunków między latami sięgały dwu tygodni i nawet więcej, o czym decydowały oczywiście warunki pogody.
We wszystkich latach badań obserwowano liczny oblot roślin przez pszczoły. Przy sprzyjającej pogodzie w okresie pełni kwitnienia zagęszczenie zbieraczek na 1 m² poletek wynosiło kilkadziesiąt osobników, a niekiedy przekraczało 100 lub nawet 200 (w przypadku mikołajka i tulii). Gryka była jednak często słabo oblatywana przy pogdzie suchej choć ciepłej. Poletko ożanki natomiast opanowały przeważnie trzmiele, które wyraźnie wypierały z kwiatów pszczoły. Przy małej liczebności trzmieli pszczoły miodne odwiedzały licznie kwiaty tej rośliny. Trzmiele dość skutecznie konkurowały z pszczołami także na fasoli wielokwiatowej, przegryzając często pąki kwiatowe, które w przeddzień rozkwitnięcia zawierają już znaczne ilości nektaru. Z otworów wygryzionych przez trzmiele korzystały pszczoły. Mniej przez pszczoły, a więcej przez trzmiele były odwiedzane też kwiaty kłosowca pomarszczonego. Można to przypisywać dość długiej rurce kwiatowej utrudniającej pszczołom pobieranie nektaru.
Większość badanych gatunków roślin była odwiedzana przez pszczoły w ciągu całego dnia, z największym nasileniem w godzinach południowych. Wyjątek stanowiła znana z przedpołudniowego oblotu przez pszczoły gryka. Również na fasoli wielokwiatowej nasilenie oblotu w godzinach popołudniowych szybko słabło. Na kwiatach fasoli nie spotykano pszczół zbierających pyłek, podczas gdy na pozostałych gatunkach obserwowano osobniki z zmniejszymi lub większym obnóżami.
Podczas obserwacji niektórych zjawisk biologii kwitnienia stwierdzono, że kwiaty fasoli wielokwiatowej rozkwitają tylko rano, podobnie jak kwiaty gryki. Kwiaty mięty pieprzowej długolistnej, lebiodki, ożanki, tulii i kłosowca rozkwitają głównie w pierwszej połowie dnia, kwiaty kocimiętki nagiej, mikołajka płaskolistnego, rdestu wężownika, żmijowca greckiego, niecierpka Roylego — w ciągu całego dnia, a kwiaty kozieradki błękitnej — głównie w godzinach południowych i popołudniowych. Wkrótce po rozwinięciu się płatków korony następuje pękanie komór pyłkowych i pylenie. Nie obserwowano tego tylko u fasoli i kozieradki, które jako rośliny motylkowe mają pręciki i słupek ukryte w łódeczce.
Wydzielanie nektaru zaczyna się już w pąkach, tuż przed rozchyleniem się płatków korony, a u fasoli nawet kilkanaście godzin wcześniej. Proces ten u gryki trwa tylko przez kilka godzin po rozwinięciu się kwiatu, do godziny 10—11 (12), a u fasoli przeciąga się do godzin popołudniowych. W kwiatach kłosowca pomarszczonego i żmijowca greckiego wydzielanie nektaru trwa w zasadzie jedną dobę, zaś w kwiatach pozostałych badanych gatunków około 2 dni. Do 3 dni przeciąga się nektarowanie kwiatów mikołajka płaskolistnego. Wilgotna i chłodna pogoda przedłuża życie kwiatów i okres wydzielania się nektaru, lecz wpływa zazwyczaj niekorzystnie na obfitość nektarowania.
Szczegółowe dane dotyczące liczby wytworzonych kwiatów na jednostce powierzchni, ilości wydzielanego przez poszczególne kwiaty nektaru
strona 202i koncentracji zawartych w nim cukrów oraz wydajności miodowej z jednostki powierzchni podano w tabeli 2. Nektar pobierano na ogół w dniach pogodnych, toteż koncentracja zawartych w nim cukrów wahała się przeważnie w granicach 40—60%. Niższa była ona zawsze w nektarze żmijowca greckiego, w którego kwiatach nektar jest lepiej osłonięty przed wysychaniem. Podobnie też w kwiatach fasoli i koziradki nektar jest mniej narażony na wysychanie.
Największe ilości cukrów stwierdzano w kwiatach niecierpka Roylego (średnio 5—10 mg w jednym kwiecie), a następnie w kwiatach fasoli wielokwiatowej (śred. 6—7 mg w kwiecie) i żmijowca greckiego (śred. 0,5—1 mg w kwiecie). Średnie ilości cukrów z jednego kwiatu kłosowca pomarszczonego, kocimiętki nagiej, mikołajka płaskolistnego, ożanki czosnkowej i tulii kalifornijskej wahały się najczęściej w granicach 0,2—0,5 mg. W jednym kwiecie gryki, kozieradki błękitnej, lebiodki oraz mięty długolistnej i pieprzowej stwierdzano 0,1—0,2 mg cukrów. Wahania w ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów między poszczególnymi dniami pobierania nektaru przekraczały dwukrotnie wartości średnie. Jest to zrozumiałe, ponieważ nektarowanie kwiatów zależy bardzo silnie od warunków pogody. Stąd też wynikają znaczne różnice w ilości wydzielanych przez kwiaty cukrów między latami badań.
O wydajności miodowej decyduje nie tylko obfitość nektarowania poszczególnych kwiatów, lecz także ich liczba na jednostce powierzchni. Dlatego gatunki o kwiatach wydzielających małe ilości cukrów mogą niekiedy przewyższać midodajnością gatunki o kwiatach obficie nektarujących. Zjawisko to uwidoczniło się między omawianymi gatunkami roślin, co można prześledzić w tab. 2.
O obfitości pożytku w terenie decyduje powierzchnia zajmowana przez roślinę miododajną. Gryka i fasola wielokwiatowa, dostarczające przeważnie 200—300 kg surowca miodowego (w przelicz. na 80% cukrów) z 1 ha, dają w rejonach ich uprawy miody towarowe. Wiele z pozostałych badanych gatunków roślin, jak kocimiętka naga, lebiodka pospolita, mięta długolistna, mikołajek płaskolistny, niecierpek Roylego, ożanka czosnkowa, tulia kalifornijska i żmijowiec grecki może w porównaniu z gryką i fasolą dostarczać 2—3 krotnie więcej surowca miodowego, tj. do 1000 kg z 1 ha. Tak wysokie wydajności miodowe w literaturze podawano dotychczas tylko dla trojeści amerykańskiej, trędownika bulwiastego (Demianowicz 1960, 1963) oraz niekiedy dla facelii błękitnej (Zimna 1953).
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Stwierdzono, że wydajność miodowa zwartego łanu kocimiętki nagiej, lebiodki pospolitej, mięty długolistnej, mikołajka płaskolistnego, ożanki czosnkowej, tulii kalifornijskej i żmijowca greckiego może sięgać 1000 kg z 1 ha lub nawet więcej. Niecierpek Roylego i kłosowiec pomarszczony
strona 203może dostarczać z 1 ha 600—700 kg surowca miodowego, fasola wielokwiatowa, gryka, mięta pieprzowa i rojnik murowy — 200 do 300 (400) kg, a kozieradka około 100 kg.
Spośród badanych roślin najbardziej miododajne byliny, jak kocimiętka naga, lebiodka pospolita, mikołajek płaskolistny, mięta nadwodna, ożanka czosnkowa i tulia kalifornijska oraz gatunki roczne, jak niecierpek Roylego i żmijowiec grecki, nadają się do rozpowszechnienia na różnego rodzaju wolnych skrawkach gruntów w celu poprawy pożytków pszczelich.
LITERATURA
Bobrzecka D., Bobrzecki J. (1973) — Wpływ zróżnicowanego nawożenia mineralnego na nektarowanie, obloty przez pszczoły oraz plonowanie rzepaków. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 87—109.
Demianowicz Z., Ruszkowska B. (1959) — Gryka jako roślina pożytkowa. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(1): 11—24.
Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polskich. Cz. I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 87—103.
Demianowicz Z., Hłyń M. (1960) — Porównawcze badania nad nektarowaniem 17 gatunków lip. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 133—152.
Demianowicz Z. i inni (1963) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. II., Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(2): 95—111.
Demianowicz Z., Jabłoński B. (1966) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 gatunków roślin o drobnych kwiatach. Cz. III. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—2—3—4): 87—94.
Demianowicz Z. (1968) — Biologia kwitnienia i nektarowanie 5 odmian rzepaku ozimego. Ann. UMCS Lublin — Polonia, Sectio E, 23(19): 241—263.
Demianowicz Z. (1979) — Nektarowanie i wydajność miodowa Taraxacum officinale Veb. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 97—104.
Głowska Z. (1958) — Porównanie intensywności nektarowania i oblotu przez pszczoły 5 gatunków drzew owocowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(3): 121—148.
Jabłoński B. (1961) — Wyniki badań nad wartością pszczelarską rukwi siewnej (Eruca sativa D. C.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 5(1): 33—51.
Jabłoński B. (1968) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. IV. Pszczeln. Zesz. Nauk., 12(3): 117—126.
Jabłoński B. i inni (1972) — Nektarowanie koniczyny czerwonej w kilku miejscowościach Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16: 91—123.
Jabłoński B. (1973) Nektarowanie zapylanie i plonowanie kilku odmian lucerny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 111—130.
Jabłoński B., Skowronek J., Woyke H. W., Doruchowski R. W. (1982) — Biologia kwitnienia, nektarowanie, zapylanie i owocowanie męskosterylnych i męskipłodnych linii cebuli (Allium cepa L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 57—104.
Jabłoński B., Król S., Pliszka K., Żurowska Z. (1983) — Nektarowanie i zapylanie borówki wysokiej (Vaccinium corymbosum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 26: 91—109.
Jabłoński B., Skowronek J. (1983) — Pszczelarska i rolnicza wartość facelii błękitnej (Phacelia tanacatifolia Benth.) i gorczycy białej (Sinapis alba L.) w siewach poplonowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 27: 111—125.
strona 204Jabłoński B. (1985) — Wartość pszczelarska, zapylanie i plonowanie niskoerukowych odmian rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:
Jabłoński B. (1985) — Wartość pszczelarska nowej odmiany nostrzyku białego (Melilotus albus Med.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:
Jaroszyńska T. (1960) — Biologia kwitnienia i nektarowania klonu tatarskiego L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 153—165.
Kwiatkowski M., Niezgoda M., Paszek E. (1973) — Nektarowanie wydajność miodowa i owocowanie 4 odmian śliw. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17: 147—157.
Maksymiuk I. (1958) — Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(2): 49—54.
Maksymiuk J. (1960) — Nektarowanie lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) w rezerwacie Oberżyska koło Muszyny. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 105—125.
Skowronek J. (1977) — Badania niektórych zjawisk kwitnienia, nektarowania oraz zapylania wiśni przez pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 21: 45—69.
Szczepański K., Jabłoński B. (1975) — Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk. 19: 1—29.
Szklanowska K. (1957) — Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego (Dracocephalum moldavicum L.). Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(3): 120—138.
Szklanowska K. (1972) — Nektarowanie i wydajność miodowa maliny właściwej (Rubus idaeus L.) i jeżyn (Rubus fruticosus L.) w środowisku leśnym. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:133—151.
Szklanowska K. (1973) — Bory jako baza pożytkowa pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17: 51—85.
Szklanowska K., Dąbska B., Jabłoński B. (1978) — Badania biologii kwitnienia, nektarowania i zapylania jabłoni (Malus domestica Borkh.). Cz. II. Pszczeln. Zesz. Nauk., 22: 147—165.
Szklanowska K. (1979) — Nektarowanie i wydajność miodowa ważniejszych roślin runa lasu liściastego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23: 123—130.
Szklanowska K., Dąbska B. (1980) — Nektarowanie i wydajność miodowa 4 nowych odmian jabłoni (Malus domestica Borkh). Pszczeln. Zesz. Nauk., 24: 75—86.
Wrona S., Janczar W. (1969) — Nektarowanie i wydajność miodowa mieszańca kalafiora z kapustą pastewną. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13(1—2—3): 143—146.
Wrona S. (1971) — Nektarowanie i wydajność miodowa kilku odmian wyki ozimej (Vicia villosa Roth). Pszczeln. Zesz. Nauk., 15(1—2): 81—86.
Zimna J. (1959) — Facelia błękitna, jako roślina miododajna. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(2): 77—102.
Zimna J. (1960) — Badania porównawcze nad nektarowaniem czterech gatunków facelii. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(3—4): 167—174.
МЕДОПРОДУКТИВНОСТЬ ГЛАВНЫХ МЕДОНОСНЫХ РАСТЕНИЙ В УСЛОВИЯХ ПОЛЬШИ
(часть V)
Б. Яблоньски
Резюме
В годах 1979—1985 исследовано в Пулавах нектаровыделение и медопродуктивность 15 видов травянстых растений. Они росли в ботаническом огороде в условиях подобных их естественному наличию или в полевых условиях.
strona 205Все исследуемые растения оказались хорошими или очень хорошими медоносами Медопродуктивность шести многолетников (Nepeta nuda, Eryngium planum, Menthat longnfolia, Origanum vulgare, Teucrium scorium, Pycnanteum californinicum) и двух однолетних видов (Echium creticum, Impatiens glandulifera) достигала или превышала 1000 кг с 1 га. Эти растения можно рас ространять на разных свободных клочках земли с целью улучшения кормовой базы пчеловодства.
NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF IMPORTANT HONEY PLANTS IN POLISH CONDITIONS
Boleslaw Jablonski
Summary
In the years of 1979—1985, in Pulawy, nectar secretion and honey efficiency of 15 species of honey plants were investigated. They grew in botanical garden on satisfactory soil. It was proved, that all investigated species represent good or very good honey plants. The honey efficiency of 6 lasting plants (Nepeta nuda, Eryngium planum, Mentha longifolia, Origanum vulgare, Teucrium scordium, Pycnanteum californicum) and 2 yearly plants (Echium creticum, Impatiens glandulifera) approached 1000 kg pro 1 ha or more. These plants should be propagate on barrens for honey bees.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 195: „piędziesiątych” → pięćdziesiątych
- s. 196: „kłoskowiec” → kłosowiec
- s. 197, tab. 1: „mang years” → many years
- s. 198, tab. 2: „Species if plant” → Species of plant
- s. 198, tab. 2: „thousend” → thousand
- s. 198, tab. 2: „Phaselus” → Phaseolus
- s. 198, tab. 2: „rugosaktze” → rugosa Ktze.
- s. 199, tab. 2: „palanum” → planum
- s. 199, tab. 2, lebiodka pospolita 1980, ilość cukrów: „1,50″ → 1,60
- s. 200, tab. 2: „calilornicum” → californicum
- s. 200, tab. 2, rojnik murowy 1979, średnia koncentracja: „86,2″ → 68,2
- s. 201: „pogdzie” → pogodzie
- s. 201: „z zmniejszymi lub większym” → z mniejszymi lub większymi
- s. 202: „koziradki” → kozieradki
- s. 202, 2×: „kalifornijskej” → kalifornijskiej
- s. 202: „midodajnością” → miododajnością
- s. 203, piśmiennictwo: „officinale Veb.” → officinale Web.
- s. 203, piśmiennictwo: „męskipłodnych” → męskopłodnych
- s. 203, piśmiennictwo: „tanacatifolia” → tanacetifolia
- s. 204, streszczenie: „травянстых” → травянистых
- s. 205, streszczenie: „Menthat longnfolia” → Mentha longifolia
- s. 205, streszczenie: „scorium” → scordium
- s. 205, streszczenie: „californinicum” → californicum
- s. 205, streszczenie: „рас ространять” → распространять
- s. 205, streszczenie: „should be propagate” → should be propagated
