WRAŻLIWOŚĆ PSZCZÓŁ NA SZKODLIWE DZIAŁANIE PREPARATU MARSHAL

tekst: Michał Gromisz, Zofia Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Michał Gromisz, Zofia Gromisz

strona 155

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Michał Gromisz, Zofia Gromisz

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Preparat Marshal 250 EC w testach laboratoryjnych okazał się wysoce toksyczny dla pszczół. W zatruciu żołądkowym ich śmiertelność od 0 do 100% realizowała się w przedziale dawek od 0,2 µg do 0,8 µg jego substancji czynnej, karbosulfanu, przypadających średnio na pojedynczą pszczołę w spożytym syropie skażonym. Tym ilościom karbosulfanu odpowiadało stężenie preparatu w syropie od 0,00125% do 0,025%. W działaniu kontaktowym powierzchnia skażona tym preparatem w stężeniu 0,1% spowodowała po 6 tygodniach śmierć 74% pszczół w czasie 24 godzin, pozostałe zaś były niezdolne do życia.

Słowa kluczowe: pszczoła miodna, pestycydy, toksyczność, karbosulfan.

WPROWADZENIE

Obecnie w ochronie roślin przeważają tendencje zmierzające do ograniczania roli silnie działających insektycydów. Testuje się nowe preparaty nie tylko pod względem ich szkodliwego działania na szkodniki, ale także szkodliwości dla fauny pożytecznej. Chodzi o rozwijanie produkcji rolnej bez szkody dla środowiska naturalnego (Niemczyk, Nowakowski 1994). Lecz niektóre preparaty ze starych generacji są nadal popularne jako skuteczne i z braku odpowiednich zamienników. Do takich preparatów należy między innymi Marshal z grupy karbaminianów, zalecany w uprawach sadowniczych i rolniczych do zwalczania wielkopąkowca porzeczkowego, stonki ziemniaczanej i mszyc.

W sadownictwie do niedawna zwalczanie wielkopąkowca porzeczkowego opierano na preparacie Thiodan, bardzo groźnym dla pszczół (Gromiszowa 1980). Obecnie zastępuje się go preparatem Marshal jako skuteczniejszym (Smolarz 1990; Gajek, Łabanowska 1994). Stosowane stężenia tego preparatu w takich przypadkach są raczej wysokie, co zwiększa ryzyko skażenia środowiska na większą skalę, podobnie zresztą jak i w uprawach polowych. Zużycie preparatu Marshal, który w 1 l zawiera 250 g czynnego biologicznie karbosulfanu, wynosi bowiem w zależności od zwalczanego szkodnika i rodzaju chronionej uprawy od 1 l do

strona 156

5 l na ha, przy stężeniach od 0,1% do 0,2% w cieczy użytkowej. Pod względem toksyczności dla pszczół preparat ten zaliczono do klasy I i obwarowano 7-dniowym okresem prewencji.

W naszych badaniach był niedawno nowoprojektowany preparat, który opierał sie na karbosulfanie, jako podstawowej substancji czynnej, i niewielkiej domieszce bifentryny (substancja czynna preparatu Talstar). Środek ten okazał się bardzo toksyczny dla pszczół w testach laboratoryjnych (Gromisz M., Gromisz Z. 1995). Można oczekiwać, że karbosulfan jako pojedynczy składnik czynny preparatu Marshal, będzie równie niebezpieczny dla pszczół.

Celem tej pracy są badania wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie żołądkowe i kontaktowe preparatu Marshal w testach laboratoryjnych.

METODYKA

Badania laboratoryjne wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie żołądkowe i kontaktowe preparatu Marshal 250 EC przeprowadzono w 1994 roku. Do testowania posłużyły pszczoły rasy kraińskiej, od matek sztucznie i naturalnie unasienionych, pobierane z 5, 8 lub 9 rodzin, traktowanych jako powtórzenie. Preparat Marshal 250 EC zawierał w 1 l 250 g karbosulfanu, związku biologicznie czynnego.

Działanie żołądkowe. Preparat podawano w syropie cukrowym dla pszczół zamkniętych w klateczkach (13x11x4,5 cm), po 20 robotnic. Po 24 godzinach zamieniano pokarm skażony na czysty, oznaczając wagowo spożytą jego porcję i -dawkę substancji czynnej. Pszczoły grupy kontrolnej otrzymywały przez cały czas syrop czysty (1:1). Klateczki z pszczołami przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę 25°C, codziennie usuwano i liczono martwe osobniki. W sumie obserwacjami objęto pszczoły w 65 klateczkach, w 5 seriach zakładanych kolejno 17 i 24 sierpnia oraz 6, 12 i 14 września. Poszczególne serie składały się przynajmniej z dwóch kombinacji (syrop czysty i syrop skażony). W syropie skażonym uwzględniano następujące stężenia preparatu: 0,1%, 0,05%, 0,025%, 0,0125%, 0,00625% i 0,00125%.

Działanie kontaktowe. Pszczoły umieszczano po 10 sztuk w szalkach Petriego, o średnicy 11 cm, wysłanych bibułą filtracyjną skażoną wodnym roztworem preparatu w ilości 1,5 ml. Po 1 dobie przetrzymywania w temperaturze 25°C liczono martwe osobniki. Testowanie rozpoczęto nakładając pszczoły na bibułę nasączoną przed 7 dniami, w przypadku grupy kontrolnej wodą destylowaną. Następne serie badań sprowadzały się do określenia czasu, po którego upływie od nasączenia bibuły traci ona toksyczne właściwości. Najdłuższy okres wysychania bibuły skażonej wynosił 34 dni, w tym czasie szalki z bibułą przetrzymywano w przewiewnej szopie.

strona 157

Analiza statystyczna. Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w teście żołądkowym i 24 godzin w teście kontaktowym, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenie owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenie według wzoru Abbotta:

P = 100(P0 – c) : (100 – c)

gdzie:

P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P0 – śmiertelności obserwowanej, c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.

Analizy zmienności wskaźników śmiertelności przeprowadzono na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freeman’-Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą), na poziomie poszczególnych serii. W tekście pracy i tabeli podano wartości średnich wynikające z przeliczenia ze średnich dla wartości transformowanych.

WYNIKI

W naszych badaniach toksyczności żołądkowej wyszliśmy od podania pszczołom syropu cukrowego z dodatkiem 0,1% preparatu. Zabieg ten skończył się śmiercią praktycznie wszystkich pszczół, które miały dostęp do skażonego syropu (tab. 1). Obniżenie stężenia preparatu w syropie do 0,05% i do 0,025% nie wnosiło tutaj istotnych zmian. W tych wszystkich przypadkach pszczoły pobierały bardzo mało syropu skażonego, 10-20% ilości spożywanego syropu czystego w grupach kontrolnych. Te małe porcje syropu skażonego zawierały jednak śmiertelną dawkę substancji czynnej, około 1 µg na każdą pszczołę, działającą ze skutkiem natychmiastowym. W ciągu pierwszej doby ginęło bowiem 98,8% obsady klateczek. Ten nagły ubytek pszczół mógł wpływać na zmniejszenie ilości pobieranego pokarmu, którego ogólne spożycie bilansowano po upływie doby.

W innych kombinacjach, w których niższym stężeniom preparatu towarzyszył powolniejszy ubytek pszczół, pobierały one więcej syropu skażonego, nawet w przypadku stężenia 0,00125% ponad normę wyznaczoną przez grupę kontrolną (110-116%). Świadczy to o tym, że preparat Marshal był dla pszczół w smaku przynajmniej obojętny, jeżeli nie atrakcyjny. Ma to duże znaczenie praktyczne, gdy dochodzi do pokarmowego kontaktu pszczół z tym preparatem, przede wszystkim rozproszonym w nikłych ilościach. Bowiem nawet niewielkie jego porcje pobrane z wziątkiem, mogą wywoływać

strona 158

Tabela 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Marshal 250 EC Sensitivity of bees to the toxic intragastric action of Marshal 250 EC

Seria / Series Liczba powtórzeń w kombinacji / Number of repeats in combination Stężenie (%) preparatu w syropie (kombinacja) / Concentration (%) of the agent in syrup (combinations) Spożycie syropu mg/pszczołę / Syrup intake mg/bee Dawka s.a.: karbosulfan µg/pszczołę / S.a. dose of carbosulfan µg/bee Śmiertelność pszczół po 72 godz. (%) / Mortality rate after 72 hours (%)
17 08 94 5 0,1 5,83 a 1,229 99,64 b
0,05 10,63 b 1,113 99,45 b
0 62,09 c 0 10,77 a
24 08 94 5 0,025 15,44 a 0,814 96,10 c
0,0125 21,54 a 0,555 80,67 c
0,00625 37,41 b 0,488 28,82 b
0 74,39 c 0 0,16 a
06 09 94 8 0,005 38,51 a 0,410 68,38 b
0 77,86 b 0 4,78 a
12 09 94 9 0,00125 72,75 a 0,191 8,81 a
0 66,27 a 0 1,89 a
14 09 94 5 0,00125 50,38 a 0,098 4,03 a
0 43,40 a 0 4,01 a

poważne zaburzenia zdrowotne u zbieraczek pożytku. W naszych badaniach dopiero dawki substancji czynnej preparatu poniżej 0,2 µg w przeliczeniu na pszczołę można było uważać za praktycznie nieszkodzące. Od tej progowej wartości wielkość dawek karbosulfanu w przedziale 0,2-0,8 µg wpływała na poziom śmiertelności pszczół, która z ich wzrostem wzrastała aż do całkowitego wyczerpania żywych zasobów pszczelich. Po przekroczeniu tego pułapu w dawkowaniu preparatu, wielkość jego dawki nie ma znaczenia w praktyce pszczelarskiej (ryc.1).

Testy działania kontaktowego preparatu Marshal 250 EC przeprowadzono w sierpniu i wrześniu 1994 roku. Bibułę filtracyjną, która wyścielała szalki Petriego, nasączono 0,1% roztworem wodnym preparatu. Zawierał on 0,375 mg substancji czynnej (na 1 dm2 bibuły – 0,395 mg). Na skażone w ten sposób podłoże szalek nakładano pszczoły po upływie 7, 14, 21, 28 i 35 dni. Niezależnie od czasu wysychania bibuły reakcja pszczół na

strona 159

Ryc.1. Dawki substancji czynnej (ng/pszczołę) preparatu Marshal i śmiertelność pszczół w procentach (ubytki naturalne wyeliminowano). Doses of the active substance (ng/bee) of Marshal and the mortality rate in the percentage (natural losses were not considered).

kontakt ze skażonym podłożem była prawie identyczna w każdym przypadku. Już w pierwszych godzinach kontaktu większość pszczół w szalkach traciła zdolność swobodnego poruszania się i pojawiały się pierwsze trupy. W ciągu doby przetrzymywania ginęła cała obsada szalek. Jedynie na podłożu o ekspozycji 21 dni i 35 dni przeżywało pierwszą dobę 8% i 26% pszczół, ale nie były one zdolne do życia. Ten ostatni wynik (ekspozycja 35 dni) wskazuje na to, że po około 6 tygodniach preparat Marshal utrwalony powierzchniowo traci swą moc toksyczną. W grupach kontrolnych pszczoły przeżywały cało i zdrowo pierwszą i następną dobę.

Zadziwia ten preparat trwałością właściwości toksycznych na upływ czasu. Jeżeli w praktyce nie liczy się tutaj na różne okoliczności łagodzące, to różnicowanie okresu prewencji w przedziale przynajmniej półtora miesiąca nie ma większego wpływu na bezpieczeństwo pszczół. Możemy jednak liczyć na „okoliczności łagodzące”, które sprzyjają detoksykacji skażonego środowiska, jak odpowiednia pogoda, czy bieg wegetacji roślin. Zawiera się w tym jednak moment sporego ryzyka.

strona 160

WNIOSKI

Preparat Marshal jest wybitnie toksyczny dla pszczoły miodnej, powoduje bowiem ostre zatrucia nawet spożywany w bardzo małych dawkach, kontaktowo natomiast na powierzchni skażonej zachowuje długo swoje wysoce toksyczne właściwości. Stosowany w warunkach polowych wnosi zatem istotne zagrożenie dla pszczół, czemu sprzyja zbyt krótki okres prewencji. Z pszczelarskiego punktu widzenia preparat ten powinien być wycofany z rejestru środków ochrony roślin.

LITERATURA

Gajek D., Łabanowska B.H. (1994) – Skuteczność różnych programów zwalczania wielkopąkowca porzeczkowego. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych. Skierniewice 2-3 lutego 1994, 115-116 s.

Gromisz Z. (1980) – Wrażliwość pszczół na szkodliwe działanie niektórych pestycydów. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria C, 4:34-37.

Gromisz M., Gromisz Z. (1995) – Toksyczność dla pszczół karbosulfanu i bifentryny w preparacie testowanym do etapu towaru rynkowego. Pszczeln.Zesz.Nauk., 39(2):87-93.

Niemczyk E., Nowakowski Z. (1994) – Integrowana produkcja owoców w 1993 roku ze szczególnym uwzględnieniem ochrony przed szkodnikami. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 2-3 lutego 1994, 11-18 s.

Smolarz S. (1990) – Wielkopąkowiec porzeczkowy (Cecidophyopsis ribis Westw) poraża nowe odmiany porzeczek i możliwości jego ograniczenia. Prace Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa, seria C, 1-2:67-68.

SENSITIVITY OF BEES TO HARMFUL EFFECTS OF THE MARSHAL FORMULA

M. Gromisz, Z. Gromisz

Summary

Sensitivity of bees of the Carniolan race to Marshal 250 EC was studied under laboratory conditions. The formula contains 250 g of carbosulfan – a biologically active compound. When administered in sugar syrup Marshal proved to be highly toxic to bees. Bee mortality increased from 0 to 100% as the average carbosulfan dose taken up by a single bee increased from 0.2 µg to 0.8 µg. It was corresponding to concentrations of the formula in the syrup from 0.00125 to 0.025%. When tested for contact action the formula as 0.1% aqueous solution was put on filter paper and the bees were placed on the paper. After being exposed such contaminated surface for 24 h 74% of the bees died after 35 days and the remaining ones were not able to live.

Keywords: honey bee, pesticides, toxicity, carbosulfan.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 156: „opierał sie” → opierał się
  • s. 157: „lub nałożenie owadów” → lub nałożenia owadów

Podobne wpisy