ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY KONDYCJĄ PSZCZÓŁ ROBOTNIC A CHOROBĄ ZARODNIKOWCOWĄ (NOSEMA APIS ZANDER).

tekst: Leon Bornus, Janina Muszyńska, Zofia Konopacka

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXI, 1977 — Leon Bornus, Janina Muszyńska, Zofia Konopacka

strona 129

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXI GRUDZIEŃ 1977

Leon Bornus, Janina Muszyńska, Zofia Konopacka

Oddział Pszczelnictwa I.S.

WPROWADZENIE

Badania nad wpływem choroby zarodnikowcowej na pszczoły robotnice wykazały, że w organiźmie zarażonych pszczół, w porównaniu ze zdrowymi, zachodzą różnorodne zmiany. Jednak nie wszystkie wyniki badań są zgodne.

Pszczoły chore w 14 dni po infekcji miały według Lotmar (Steche — 1961) podwyższoną zawartość azotu w ciele zaledwie o 3,3%, podczas gdy pszczoły zdrowe tego samego wieku o 11,4%. Według Żerebkina (1968) natomiast, w pierwszych dniach życia masa ciała i zawartość azotu u pszczół chorych jest większa niż u pszczół zdrowych, dopiero po 14 dniach choroby następuje odwrócenie tego stosunku.

Gruczoły gardzielowe pszczół chorych na nozemozę są słabiej rozwinięte i wydzielają znacznie mniej mleczka niż gruczoły pszczół zdrowych (Hassanein — 1952, Gray — 1968, Żerebkin — 1968, Wang i Moeller — 1969). W badaniach Potejkiny (1960) 15 dniowe pszczoły pokolenia zimowego zarażone nie różniły się wiele stopniem rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego od zdrowych pszczół tego samego wieku. Jednak z wiekiem stopień rozwoju tych organów u pszczół chorych zmniejszał się i w rezultacie zwiększały się różnice między pszczołami chorymi a zdrowymi.

Pszczoły, które uległy inwazji Nosema apis Zander, żyją krócej niż pszczoły zdrowe (Hassanein — 1953, Au — 1967, Moffet i Lawson — 1975). Potejkina (1960) stwierdziła prócz tego, że długość

strona 130

życia pszczół zarażonych zależy od ich stanu fizjologicznego i wykonywanej przez nie pracy. Wang i Moeller (1970b), omawiając zawartość aminokwasów lub związków pokrewnych w hemolimfie pszczół zdrowych i zarażonych zarodnikowcem stwierdzili, że u pszczół zdrowych ilości aminokwasów były większe niż u pszczół chorych, co wskazuje na niższą aktywność metaboliczną tych ostatnich. Autorzy ci uważają, że śmierć chorych osobników nie musi wynikać z głodu pokarmowego.

Z powyższych wyników badań widać, że procesy metaboliczne u osobników zarażonych nozemozą przebiegają odmiennie niż u zdrowych. Potwierdzają to badania enzymów (Hartwig — 1970, Żerebkin — 1968).

Według Moffeta i Lawsona (1975) pszczoły zarażone zarodnikowcem pszczelim zużywały o 22% mniej tlenu i 33% mniej wody niż pszczoły kontrolne, nie zainfekowane. Spożywały natomiast o 14% więcej syropu cukrowego.

Zmiany w organiźmie chorych pszczół wpływają w znacznym stopniu na wykonywanie przez nie prac w rodzinie. Hassanein (1953) stwierdził, że inwazja Nosema apis redukuje lub uniemożliwia chorym pszczołom karmienie czerwiu i powoduje wcześniejsze (o około 10 dni) przechodzenie ich do funkcji zbieraczek. Podobnie obserwacje Wanga i Moellera (1970a) wykazały, że pszczoły zarażone są fizjologicznie starsze niż pszczoły zdrowe tego samego wieku i wszystkie prace zaczynają wykonywać wcześniej. Zarażone pszczoły okazały się istotnie mniej liczne w świcie matki niż pszczoły zdrowe, przy czym pszczoły silnie zarażone w ogóle nie wchodziły w skład świty.

Poglądy na temat czynników sprzyjających rozwojowi choroby zarodnikowcowej są często sprzeczne.

Z praktyki wiadomo też, że największe nasilenie choroby występuje w kwietniu i maju i zmniejsza się stopniowo ku jesieni. Według Morgenthalera (1968) przyczyny tej regresji nie mogą być wiązane wyłącznie z temperaturą, gdyż w lipcu temperatura gniazda jest równie wysoka jak wiosną.

Ruttner (1956) uważa, że choroba zarodnikowcowa wzmaga intensywność przemiany materii u pszczół i zwiększa ich zapotrzebowanie na pokarm białkowy. Przebieg choroby w rodzinie zależy według niego, w znacznym stopniu od obecności zapasów pokarmu białkowego i jest ostrzejszy przy braku pyłku w gnieździe. Steche (1961) uważa, że intensywne spożywanie pyłku przez pszczoły jest czynnikiem sprzyjającym rozwojowi pasożyta. Na skutek przyspieszenia przemiany materii pszczoły chore o wiele szybciej zużywają rezerwy białka i chore rodziny giną nie tylko z powodu bezpośredniego działania pasożyta, ale również przez wywołanie niedoboru białka w gnieździe. Obok tej, podaje jednak drugą przyczynę: wzmożone krążenie białka w rodzinie, wywołujące tak

strona 131

szybki rozwój pasożyta, że w krótkim czasie niemal wszystkie osobniki w rodzinie są zarażone. Nadmiar białka, jako czynnik sprzyjający chorobie zarodnikowcowej, wymienia też Au (1967) obok niedostatku pożywienia i złej pogody.

Gontarski i Mebs (1964) wykazali, że Nosema apis rozwija się intensywniej w przewodzie pokarmowym pszczół karmionych po infekcji pyłkiem niż u pszczół karmionych tylko pokarmem węglowodanowym. Podobnie pszczoły, które przed inwazją karmione były pyłkiem, miały w przewodzie pokarmowym więcej zarodników (4,4—8,2 miliona) niż pszczoły z diety bez pyłku (1,9—2,9 miliona). Karmienie pszczół kazeiną i aminokwasami nie miało większego znaczenia dla przebiegu choroby. Autor wyciąga stąd wniosek, że na rozwój pasożyta mogą wpływać inne niż białko substancje zawarte w pyłku.

Sidorow i Michalenko (1969) zaobserwowali rasowe różnice we wrażliwości pszczół na nozemozę. Przy sztucznym zarażeniu największy procent osobników chorych wystąpił u pszczół miejscowych — ukraińskich, najmniejszy u pszczół rasy kaukaskiej.

Celem naszej pracy było sprawdzenie, w jakim stopniu nasilenie choroby zarodnikowcowej rzutuje na kondycję pszczół robotnic oraz zbadanie wpływu początkowej kondycji pszczół na ich podatność na inwazję zarodnikowcem i późniejszą kondycję. Chcieliśmy także sprawdzić, jakie znaczenie dla pszczół zarażonych ma białko obecne w pokarmie.

MATERIAŁ I METODY

Badania prowadzono w latach 1972, 1974 i 1975.

W roku 1972 badano wpływ choroby zarodnikowcowej na kondycję pszczół lotnych. Do doświadczenia wytypowano dwie rodziny pszczele. Jedna z nich miała matkę czystej rasy kaukaskiej, druga rasy kraińskiej. Na podstawie wcześniejszej oceny wiadomo było, że w obu rodzinach występuje nozemoza. 26.IV. z każdej rodziny pobrano z wylotka dużą próbę pszczół, liczącą 500 osobników. Pszczoły usypiano chloroformem i wypreparowywano z nich przewody pokarmowe. Każdy przewód rozcierano w 5 ml wody destylowanej, zawiesinę przenoszono na szkiełko hemacytometru i liczono zarodniki Nosema apis pod mikroskopem. W zależności od wyników oceny badaną pszczołę zaliczano do grupy osobników zdrowych (0 zarodników), średnio porażonych (1—50 zarodników) lub silnie porażonych (powyżej 50 zarodników w polu widzenia mikroskopu). Następnie scharakteryzowano kondycję tak sklasyfikowanych osobników na podstawie ich cech fizyko-chemicznych.

Wpływ wyjściowej kondycji pszczół na ich podatność na zarażenie nozemą oraz na ich późniejszą kondycję badano w roku 1975 w doświadczeniu pasiecznym. Prowadzono je w okresie od 1 do 25 maja

strona 132

w czterech rodzinach pszczelich, obsiadających 9 plastrów Dadanta. Dwie rodziny miały matki czystej rasy kaukaskiej, dwie pozostałe czystej rasy kraińskiej. W każdej rodzinie zaizolowano plaster z wygryzającym się czerwiem. Następnego dnia nowowylęgłe pszczoły poznakowano farbą nitro i przeniesiono do 8 klateczek typu Liebefeld, po około 350 osobników do każdej klateczki, nasiedlając pszczołami z jednej rodziny 2 klateczki. Pszczoły w każdej klateczce znakowane były odmiennym kolorem. Przetrzymywano je przez 6 dni w termostacie o temperaturze 32°C na zróżnicowanej diecie. Pszczoły w 4 klateczkach, po jednej z każdej rodziny, otrzymywały oprócz syropu cukrowego (1 : 1) również ciasto pyłkowo-miodowe (dieta A), a w czterech pozostałych — wyłącznie syrop cukrowy (dieta B).

Po sześciu dniach od założenia doświadczenia z każdej klateczki pobrano po 40 osobników do analiz fizyko-chemicznych i anatomicznych. Pozostałe pszczoły wpuszczano do macierzystych rodzin. Każda z rodzin otrzymała więc około 300 pszczół, które w pierwszych 6 dniach spożywały pokarm białkowy (dieta A) i około 300 pszczół, które nie otrzymywały białka (dieta B). Następnie plastry w gniazdach, wraz z pszczołami, opryskano syropem cukrowym zawierającym zarodniki Nosema apis. Na każdą rodzinę zużyto 250 ml syropu o stężeniu 1 : 1 z około 270 milionami zarodników. W dwa tygodnie później znakowane pszczoły zabierano z rodzin i oceniano ich kondycję oraz określano procent osobników zarażonych i stopień zarażenia nozemą.

Zależność pomiędzy kondycją pszczół zarażonych Nosemą apis a rodzajem spożywanego przez nie pokarmu badano we wrześniu 1974 r oraz od 15.VI. do 15.VII.1975 r. Pszczoły rasy kaukaskiej przetrzymywano w klateczkach typu Liebefeld w termostacie o temperaturze 29°C. Każdą klateczkę nasiedlano około 300 osobnikami oraz niepłodną matką.

W roku 1974 nasiedlano 8 klateczek, w roku 1975 — 20. Każdego roku tworzono 2 grupy pszczół: pierwsza przez cały okres badań otrzymywała ad libitum ciasto pyłkowo-miodowe oprócz syropu cukrowego o stężeniu 1 : 1 (dieta A), druga grupa pozbawiona została pokarmu białkowego i otrzymywała wyłącznie syrop cukrowy (dieta B). Raz w tygodniu wszystkie pszczoły miały możność oblecenia się.

Po 6 dniach od założenia doświadczenia do połowy klateczek z każdej grupy podano jednorazowo inokulat z zarodnikami Nosema apis. W roku 1974 zarodniki podano w syropie cukrowym, przy czym na każdą klateczkę przypadało około 2055 milionów zarodników. W roku 1975 zarodniki podano w znacznie chętniej spożywanym cieście miodowo-cukrowym. Na każdą infekowaną klateczkę przypadało wtedy około 115 milionów zarodników. Pozostałe 50% klateczek z pszczołami wolnymi od nozemy stanowiły kontrolę i chronione były przed zetknięciem się z chorobą.

Ocenę stopnia zarażenia pszczół zarodnikowcem przeprowadzono badając

strona 133

indywidualnie po 10 osobników z każdej klateczki. W roku 1974 badania wykonano jednokrotnie metodą bonitacyjną, w 16 dni po poddaniu inokulatu, w roku 1975 dwukrotnie: w 6 dni po poddaniu inokulatu (pszczoły 13-dniowe, termin II) i w 14 dni po poddaniu inokulatu (pszczoły 21-dniowe, termin III), licząc zarodniki nozemy na hemacytometrze.

Próby do badań kondycji pszczół pobierano w obu latach w dniu poddania inokulatu (osobniki 6-dniowe, termin I), a następnie w terminach, w których oceniano stopień porażenia nozemą — termin II i III.

W roku 1972 kondycję pszczół oceniano na podstawie cech fizyko-chemicznych: świeżej i suchej masy, procentu suchej masy w świeżej zawartości azotu ogólnego i tłuszczu surowego w 1 pszczole i w 100 mg suchej masy.

W latach 1974 i 1975 badano także stopień rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego (metody opisane przez Konopacką i współautorów — 1975 oraz Muszyńską — 1974). Próby pszczół do analiz fizyko-chemicznych liczyły po 60 osobników nieznanego wieku (rok 1972) lub po 30 osobników znanego wieku (lata 1974 i 1975). Cechy anatomiczne badano zawsze w próbach złożonych z 10 osobników.

Uzyskane wyniki opracowano statystycznie metodą analizy wariancji.

WYNIKI

Stopień zarażenia nozemą a kondycja pszczół lotnych. Badania z roku 1972 miały wyjaśnić w jakim stopniu nasilenie choroby zarodnikowcowej wpływa na kondycję pszczół. Uzyskane wyniki świadczą o tym, że pszczoły chore różnią się od zdrowych tylko zawartością tłuszczu surowego i azotu ogólnego (tab. 1). Średnie wykazują, że zarówno bezwzględna jak i procentowa zawartość tłuszczu surowego była większa u pszczół zdrowych niż u chorych przy obu stopniach zarażenia nozemą. Tymczasem w zawartości azotu istotne różnice wystąpiły między osobnikami słabo i silnie porażonymi.

Badane rasy reagowały odmiennie na infekcję nozemą. Procentowa zawartość tłuszczu i azotu była u silnie zarażonych pszczół rasy kaukaskiej niższa niż u pszczół zdrowych i słabo zarażonych, natomiast w rasie kraińskiej nie stwierdzno istotnych różnic między grupami osobników. Bezwzględna zawartość tłuszczu kształtowała się podobnie u obu ras, podczas gdy w bezwzględnej zawartości azotu u pszczół rasy kraińskiej malała ona wraz ze stopniem zarażenia, a u pszczół kaukaskich była największa u osobników słabo zarażonych najmniejsza zaś u silnie zarażonych (tab. 1). Zjawisko wzrostu wartości badanej cechy u osobników słabo zarażonych w porównaniu ze zdrowymi wystąpiło też w świeżej masie obu ras, choć istotność różnic nie została tu statystycznie udowodniona.

strona 134

Tabela 1 Cechy fizyko-chemiczne pszczół robotnic zdrowych i chorych na nozemę — 1972 rok Values of physicochemical features of healthy and nosema infected worker bees — 1972

Race of bees / Rasa pszczół Liczba zarodników w polu widzenia mikroskopu. / Number of nosema spores in the field of microscope mg/1 pszczołę mg per 1 bee: świeżej masy / fresh matter mg/1 pszczołę mg per 1 bee: suchej masy / dry matter mg/1 pszczołę mg per 1 bee: tłuszczu surowego / crude fat mg/1 pszczołę mg per 1 bee: azotu ogólnego / total nitrogen %: suchej masy / dry matter %: tłuszczu surowego / crude fat %: azotu ogólnego / total nitrogen
kaukaska 0 60,34 a 22,87 a 5,33 a ** 2,06 b * 37,9 a 15,5 a * 9,1 a **
Apis mellifica 1—50 64,98 a 23,13 a 4,67 b 2,31 a 36,6 a 13,5 a 10,0 a
caucasica 50 60,64 a 23,20 a 4,11 b 1,71 c 38,3 a 11,8 b 7,4 b
kraińska 0 65.76 a 28,08 a 6,10 a ** 1,92 a 35,7 a 15,7 a 7,3 a
Apis mellifica 1—50 69,27 a 25,19 a 5,35 b 1,85 b 36,4 a 14,2 a 7,3 a
carnica 50 67,27 a 24,10 a 5,11 b 1,77 c 35,9 a 14,2 a 7,3 a
średnie 0 62,66 a 23,95 a 5,71 a ** 1,91 ab * 36,8 a 15,6 a * 8,2 a **
z obu ras 1—50 66,59 a 23,82 a 5,01 b 2,04 a 36,5 a 13,8 b 8,4 a
Average 50 64,37 a 23,71 a 4,61 b 1,77 b 37,1 a 13,0 b 7,4 b

Uwagi: Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby należą do jednej klasy wielkości i nie różnią się między sobą istotnie. Means followed by the same letter are not significantly different.

  • — różnice istotne przy poziomie α = 0,05
  • — differences significant at α = 0,05 ** — różnice istotne przy poziomie α = 0,01 ** — differences significant at α = 0,01
strona 135

Wpływ kondycji pszczół robotnic w okresie zetknięcia się z nozemą na ich podatność na inwazję oraz późniejszą kondycję. Badania przeprowadzono na osobnikach przetrzymywanych przez pierwszych 6 dni życia w klateczkach, w termostacie, ną odmiennych dietach: białkowej (A) i bezbiałkowej (B), a następnie poddanych do rodzin i wraz z nimi zarażonych nozemą.

Przedstawione w tabeli 2 wyniki badań fizyko-chemicznych i anatomicznych świadczą o tym, że pszczoły z diety białkowej (A) w dniu powrotu do rodziny miały lepszą kondycję niż pszczoły z diety bezbiałkowej (B), gdyż miały większą bezwzględną zawartość azotu ogólnego i istotnie lepiej rozwinięte gruczoły gardzielowe i ciało tłuszczowe (średnio z obu ras, termin I), natomiast procentowa zawartość azotu w suchej masie u pszczół z diety A była niższa niż u pszczół z diety B.

Czternastodniowy pobyt w zarażonych nozemą rodzinach, w czasie którego pszczoły obu grup miały możność spożywania pokarmu węglowodanowego i białkowego, wpłynął na wzrost wartości wielu spośród badanych cech w obu grupach pszczół. Okres ten jednak nie zatarł całkowicie różnic pomiędzy porównywanymi grupami, gdyż osobniki z diety B zawierały istotnie mniej azotu ogólnego, a ich gruczoły gardzielowe były słabiej rozwinięte (tab. 2, średnie z obu ras, termin II). Na podkreślenie zasługuje fakt, że ciało tłuszczowe tych pszczół rozwinęło się, zmalał natomiast stopień rozwoju ciała tłuszczowego osobników z diety A, które w terminie I, w dniu poddania do rodzin miały ciało tłuszczowe bardziej rozwinięte niż osobniki z diety B.

Sześciodniowy pobyt na odmiennych dietach niejednakowo zróżnicował kondycję osobników obu ras. Kaukaskie pszczoły z porównywanych grup różniły się istotnie siedmioma, kraińskie zaś tylko czterema na dziewięć badanych cech, te ostatnie więc reagowały słabiej na brak (względnie obecność) białka w diecie (tab. 2). Po 14 dniach przebywania w takich samych warunkach istotne różnice u pszczół rasy kaukaskiej utrzymywały się w 5 cechach: suchej masie, zawartości bezwzględnej tłuszczu surowego i azotu ogólnego oraz stopniu rozwoju gruczołów gardzielowych i ciała tłuszczowego (w ostatniej cesze stosunek między pszczołami z diety A i B odwrócił się). U pszczół rasy kraińskiej w większości cech różnice zatarły się, poza zawartością azotu i stopniem rozwoju gruczołów gardzielowych.

Badanie przewodów pokarmowych pszczół na obecność zarodników Nosema apis wykazało, że istnieje pewna zależność między podatnością na nozemozę a kondycją wyjściową pszczół robotnic (tab. 3). Większa podatność cechowała osobniki o gorszej kondycji (z diety B). Tendencja ta występowała w obu rasach. Kondycja wyjściowa pszczół rzutowała także na nasilenie choroby. Było one większe u osobników, które miały lepszą kondycję wyjściową (tab. 3, dieta A). U osobników tych w polu widzenia mikroskopu było średnio 118 zarodników a u osobników o gor-

strona 136

Tabela 2 Cechy fizyko-chemiczne i anatomiczne robotnic w dniu poddania do rodzin (termin I — wiek pszczół 7 dni) oraz po 2 tygodniach przebywania w rodzinach (termin II — wiek pszczół 21 dni) — rok 1975 Values of physicochemical and anatomical features of worker bees at the day of their return to the colonies (term I — bees 7 days old) and after 2 weeks their staying in the colonies (term II — bees 21 days)

Rasa Race Termin Term Dieta Diet w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Świeża masa / Fresh matter w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Sucha masa / Dry matter w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Tłuszcz surowy / Crude fat w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Azot ogólny / Total nitrogen Procent, per cent: Suchej masy w świeżej / Dry matter in fresh matter Procent, per cent: Tłuszczu surowego w suchej masie / Crude fat in dry matter Procent, per cent: Azotu ogólnego w suchej masie / Total nitrogen in dry matter Stopień rozwoju / Development of: gruczołów gardzielowych / Hypopharyngeal glands Stopień rozwoju / Development of: Ciała tłuszczowego / Fat body
Apis mellifica I A 61,01 a * 21,98 a ** 3,49 a ** 1,85 a ** 36,2 a ** 15,9 a ** 8,4 a 2,15 a ** 2,15 a **
caucasica B 55,01 a 18,15 b 2,25 b 1,58 b 33,4 b 12,4 b 8,8 a 1,00 b 1,10 b
II A 76,56 b 30,52 c 4,71 c 2,30 c 39,9 c 15,2 a 7,6 a 3,00 c 1,55 c
B 68,40 b 26,91 d 3,49 a 2,09 d 39,3 c 15,0 a 7,8 a 2,55 a 1,83 a
Apis mellifica I A 55,67 a * 17,80 a ** 1,77 a ** 1,76 a ** 31,8 a ** 10,2 a ** 8,1 a ** 1,80 a ** 2,25 a **
carnica B 58,39 a 18,08 a 2,38 a 1,75 a 31,1 a 13,2 b 9,7 b 1,15 b 1,40 b
II A 71,81 b 27,21 b 3,28 b 2,30 b 37,9 b 12,1 b 8,5 a 2,65 c 1,80 a
B 71,57 b 26,76 b 3,16 b 2,10 c 37,4 b 11,8 b 7,9 a 1,75 b 1,80 a
strona 137
Rasa Race Termin Term Dieta Diet w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Świeża masa / Fresh matter w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Sucha masa / Dry matter w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Tłuszcz surowy / Crude fat w mg/1 pszczołę, in mg/1 bee: Azot ogólny / Total nitrogen Procent, per cent: Suchej masy w świeżej / Dry matter in fresh matter Procent, per cent: Tłuszczu surowego w suchej masie / Crude fat in dry matter Procent, per cent: Azotu ogólnego w suchej masie / Total nitrogen in dry matter Stopień rozwoju / Development of: gruczołów gardzielowych / Hypopharyngeal glands Stopień rozwoju / Development of: Ciała tłuszczowego / Fat body
Średnie z obu ras I A 58,34 a * 18,04 a ** 2,63 a ** 1,80 a ** 34,0 a ** 13,1 a 8,2 b ** 1,97 a ** 2,20 a **
Average B 56,70 a 18,12 a 2,31 a 1,66 b 32,3 a 12,8 a 9,3 a 1,07 b 1,22 b
II A 74,22 b 28,86 b 3,99 b 2,30 c 38,9 b 13,6 a 8,0 b 2,82 c 1,70 c
B 69,99 b 26,84 b 3,16 b 2,10 d 38,4 b 12,4 a 7,8 b 2,15 d 1,79 c

A — pszczoły do 7 dnia życia przebywały w klateczkach i otrzymywały pyłek B — pszczoły do 7 dnia życia przebywały w klateczkach i nie otrzymywały pyłku A — bees kept in cages with pollen supply till 7 days old B — bees kept in cages without pollen supply till 7 days old Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby nie różnią się między sobą istotnie Means followed by the same letters are not significantly different

  • — różnice istotne przy α = 0,05
  • — differences significant at α = 0,05 ** — różnice istotne przy α = 0,01 ** — differences significant at α = 0,01
strona 138

Tabela 3 Procent osobników zarażonych nozemą i ich stopień zarażenia w zależności od kondycji pszczół Per cent of nosema infected bees and grade of their infection dependent from worker bees conditions Doświadczenia pasieczne — 1975 Apiary experiment — 1975

Rasa pszczół / Race of bees Procent osobników chorych z diety / Per cent of infected bees / z diety (kondycja): / from diet: A Procent osobników chorych z diety / Per cent of infected bees / z diety (kondycja): / from diet: B Liczby zarodników nozemy w polu widzenia mikroskopu — na 1 pszczołę / Number of nosema spores in the field of microscope / z diety (kondycja): / from diet: A Liczby zarodników nozemy w polu widzenia mikroskopu — na 1 pszczołę / Number of nosema spores in the field of microscope / z diety (kondycja): / from diet: B
Apis mellifica caucasica 39,2 46,6 96 82
Apis mellifica carnica 26,3 36,9 139 93
Średnia dla obu ras / Average 32,7 a 41,7 a 118 a 88 a

Uwaga: Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby nie różnią się między sobą istotnie Means followed by the same letter are not significantly different

szej kondycji — 88 zarodników. Wymienione różnice wystąpiły w obu rasach i chociaż nie zostały one statystycznie udowodnione, to jednak tendencja jest wyraźna.

Wpływ pokarmu białkowego na kondycję pszczół przetrzymywanych w klateczkach i na ich podatność na zarażenie nozemą. Z przeprowadzonych badań fizyko-chemicznych i anatomicznych wynika, że rodzaj spożywanego pokarmu jest czynnikiem szczególnie silnie rzutującym na kondycję pszczół robotnic, silniej niż choroba zarodnikowcowa. Tego rodzaju dane uzyskano tak w roku 1974 jak i 1975, omówione jednak zostaną głównie dane z 1975 r. ponieważ to doświadczenie było znacznie bardziej rozbudowane.

Już 6-dniowy pobyt na odmiennych dietach (podobnie jak w poprzednich badaniach) zróżnicował kondycję pszczół (tab. 4, termin I — przed zarażeniem). Także w późniejszych terminach badań osobniki z diety białkowej i bezbiałkowej, tak zdrowe jak i zarażone różniły się od siebie większością badanych cech (tab. 4).

Różnice pomiędzy pszczołami przebywającymi na takiej samej diecie zdrowymi i zarażonymi okazały się natomiast znacznie mniej wyraźne i wystąpiły w 1975 wyłącznie u 21-dniowych pszczół z diety bezbiałkowej (14 dni po inwazji) w procencie suchej masy w świeżej. Procent ten był wyższy u pszczół zarażonych niż u zdrowych. Wynikał on z niższej

strona 139

świeżej masy tych osobników w porównaniu ze zdrowymi przy podobnej bezwzględnej zawartości suchej masy.

W roku 1974, w którym badania przeprowadzono we wrześniu na pszczołach pokolenia zimowego, pszczoły zdrowe od zarażonych w 14 dni po podaniu inokulatu różniły się również tylko w grupie osobników pozbawionych białka w diecie. Różnice istotne wystąpiły w następujących cechach: świeża masa (zdrowe 65,1 mg, zarażone 72,8 mg), procent suchej masy w świeżej (zdrowe 29,0%, infekowane 26,4%), procent tłuszczu w suchej masie (zdrowe 20,8%, zarażone 26,4%), procent azotu w suchej masie (zdrowe 11,0%, zarażone 11,6%). W przeciwieństwie do wyników z roku 1975 zarażone osobniki miały niższy procent suchej masy w świeżej, co wynikało z ich wyższej świeżej masy przy podobnej bezwzględnej zawartości suchej masy. Pozostałe z wyżej wymienionych cech, którymi różniły się osobniki zdrowe od zarażonych miały u tych ostatnich większe wartości, podobnie jak procent suchej masy w 1975 roku.

Przeprowadzone badania obecności zarodników nozemy w przewodach pokarmowych pszczół wykazały, że osobniki przebywające na odmiennych dietach cechuje różna podatność na zarażenie nozemą. Także nasilenie choroby zarodnikowcowej zależy od rodzaju spożywanego pokarmu. W przedstawionych badaniach chore pszczoły z diety białkowej miały w przewodzie pokarmowym więcej zarodników niż pszczoły z diety bezbiałkowej (tab. 5). Jakkolwiek istotność różnic nie została udowodniona statystycznie, jednak tendencja jest wyraźna i podobna do tej, jaką zaobserwowano w opisanym wyżej doświadczeniu pasiecznym (tab. 3). W badaniach laboratoryjnych zaobserwowano, że pszczoły zarażone nozemą zużywały więcej pokarmu białkowego i węglowodanowego (dokładnych pomiarów nie prowadzono). Poza tym zaobserwowano znacznie szybsze wymieranie pszczół zarażonych w porównaniu ze zdrowymi. Szczególnie rzucało się to w oczy w przypadku pszczół pozostających na diecie bezbiałkowej.

DYSKUSJA

Porównując wyniki badań z lat 1972 oraz 1974—75 widzimy, że między pszczołami zarażonymi nazemą a zdrowymi wystąpiły pewne różnice, jednak nie tak duże jak można było się spodziewać. Stosunkowo wyraźne były one w latach 1972 i 1974, kiedy w grupach zarażonych było 100% pszczół chorych. W 1972 r. pszczoły chore różniły się od pszczół zdrowych czterema cechami na 7 badanych (tab. 1), a w 1974 r. czterema cechami na 9 badanych. Najmniej wyraźne różnice wystąpiły w roku 1975, kiedy to w próbach pszczół zarażonych 13-dniowych stwierdzono tylko 20—27,5%, a w próbach 21-dniowych było 53—75,7%

strona 140

Tabela 4 Cechy fizyko-chemiczne i anatomiczne robotnic zdrowych i zarażonych nozemą w zależności od diety. A — dieta białkowa, B — dieta bezbiałkowa; doświadczenia laboratoryjne, rok 1975 Values of physicochemical and anatomical features of healthy and nosema infected worker bees dependent from the diet. A — proteins diet, B — nonproteins diet; laboratory experiment 1975

Badana cecha / Features dieta / diet termin I pszczoły 7-dniowe przed inokulacją / Term I, worker bees 7 days old, before inoculation: zdrowe / healthy Termin II pszczoły 6 dni po inokulacji, 14 dniowe / Term II worker bees 14 days old: zdrowe / healthy Termin II pszczoły 6 dni po inokulacji, 14 dniowe / Term II worker bees 14 days old: zarażone* / infected Termin III pszczoły 21-dniowe 14 dni po inokulacji / Termin III worker bees 21 days old: zdrowe / healthy Termin III pszczoły 21-dniowe 14 dni po inokulacji / Termin III worker bees 21 days old: zarażone** / infected
Świeża masa mg/1 pszczołę A 75,00 a 81,55 ab 87,14 a 79,47 a 75,41 a
Fresh matter mg/1 bee B 68,17 b 74,07 b 75,41 b 66,39 b 62,10 b
Sucha masa mg/1 pszczołę A 25,14 a 27,91 a 31,28 a 26,94 a 27,21 a
Dry matter mg/1 bee B 21,45 b 23,50 b 22,02 b 19,23 b 19,87 b
Tłuszcz surowy mg/1 pszczołę A 5,75 a 5,21 ab 5,58 a 3,39 a 3,56 a
Crude fat content mg/1 bee B 4,92 a 3,85 b 3,69 b 2,38 a 2,10 a
Azot ogólny mg/1 pszczołę A 2,06 a 2,32 a 2,51 a 2,03 a 2,03 a
Total nitrogen mg/1 bee B 1,75 b 1,57 b 1,76 b 1,55 b 1,66 b
% suchej masy w świeżej A 33,8 a 34,2 a 35,9 a 33,9 a 31,5 a
Per cent of dry matter in fresh matter B 31,5 a 27,0 b 29,4 b 28,9 b 32,2 a
strona 141
Badana cecha / Features dieta / diet termin I pszczoły 7-dniowe przed inokulacją / Term I, worker bees 7 days old, before inoculation: zdrowe / healthy Termin II pszczoły 6 dni po inokulacji, 14 dniowe / Term II worker bees 14 days old: zdrowe / healthy Termin II pszczoły 6 dni po inokulacji, 14 dniowe / Term II worker bees 14 days old: zarażone* / infected Termin III pszczoły 21-dniowe 14 dni po inokulacji / Termin III worker bees 21 days old: zdrowe / healthy Termin III pszczoły 21-dniowe 14 dni po inokulacji / Termin III worker bees 21 days old: zarażone** / infected
Procent tłuszczu surowego w suchej masie. A 22,9 a 18,2 a 17,9 a 12,5 a 13,2 a
Per cent of crude fat in dry maatter B 22,5 a 18,9 a 16,7 a 12,3 a 10,3 a
Procent azotu ogólnego w suchej masie. A 8,2 a 8,3 a 8,1 a 8,5 a 8,6 a
Per cent of total nitrogen in dry matter B 8,2 a 7,7 a 8,0 a 7,8 a 8,1 a
Stopień rozwoju gruczołów gardzielowych. A 2,50 a 2,05 a 2,17 a 2,42 a 2,12 a
Development of hypohparyngeal glands B 1,20 b 1,10 b 1,00 b 1,00 b 1,00 b
Rozwój ciała tłuszczowego A 2,22 a 1,95 a 1,62 ab 1,57 a 1,70 a
Development of fat body B 1,58 b 1,37 b 1,62 ab 1,00 b 1,05 b
  • — w próbach pszczół z diety A — 27,5%; z diety B — 20% chorych osobników ** — w próbach pszczół z diety A — 58%; z diety B — 75,7% chorych osobników
  • in the samples of bees with diet A — 27,5%; individuals infected, with diet B — 20% individuals infected ** — in the samples of bees with diet A — 58%; individuals infected, with diet B — 75,7% individuals infected
strona 142

Tabela 5 Procent osobników zarażonych nozemą i stopień zarażenia w zależności od diety i kondycji pszczół (A — dieta białkowa, B — dieta bezbiałkowa) Percent of nosema infected bees and grade of their infection dependent from the dist and conditions of worker bees (A — proteinous, B — nonproteinous diet) Doświadczenia laboratoryjne — 1975 Laboratory experiment — 1975

Wiek pszczół dni / Age of bees days Liczba dni po inokulacji / Number of days after inoculation Dieta (kondycja) / Diet (conditions) Procent osobników chorych / Percent of infected bees Liczba zarodników nozemy w polu widzenia mikroskopu średnio na 1 pszczołę / Number of nosema spores in the field of microscope average per 1 bee
13 6 A 27,5 a 14 a
B 20,0 a 2 a
21 14 A 58,0 b 115 b
B 75,7 b 31 b

osobników chorych. Istotna różnica między pszczołami z prób zarażonych i zdrowych wystąpiła tylko w procencie suchej masy pszczół 21-dniowych, dopiero w 14 dni po inokulacji (tab. 4).

Przy analizie różnic między pszczołami zdrowymi a chorymi rzuca się w oczy fakt, że osobniki chore charakteryzowały wyższe wartości cech, w obrębie których różnice zostały statystycznie udowodnione. W 1972 r. stwierdzono wyższą zawartość azotu u pszczół kaukaskich średnio zarażonych, w 1974 r. pszczoły chore miały większą od zdrowych świeżą masę oraz procent azotu i tłuszczu w suchej masie, a w 1975 r. większy procent suchej masy w świeżej. Podobna tendencja jest widoczna również dla innych cech choć istotność różnic między pszczołami chorymi a zdrowymi nie została matematycznie potwierdzona. Szczególnie wyraźne uwidoczniło się to w badaniach laboratoryjnych z 1975 r. u pszczół 14-dniowych, w 6 dni po inwazji (tab. 4, termin II). (W badaniach tych obserwowano zmiany w organiźmie pszczół w miarę upływu czasu od inwazji). Po dalszych 8 dniach trwania choroby widoczny jest większy spadek wartości cech u osobników chorych niż zdrowych. Na przykład spadek świeżej masy osobników (przebywających na diecie białkowej) 21-dniowych w porównaniu z 14-dniowymi wynosił w grupie zdrowych 2,08 mg, a w grupie chorych 11,73 mg. Wyniki naszych badań zbliżone są zatem do danych uzyskanych przez

strona 143

Żerebkina (1968) i Potejkinę (1969) i świadczą o zależności zmian w organiźmie pszczoły chorej od okresu trwania i stopnia nasilenia choroby.

Prócz powyższego widoczna jest jeszcze jedna prawidłowość w opisanych wyżej wynikach badań laboratoryjnych. Pszczoły spożywające pyłek kwiatowy w znacznie mniejszym stopniu narażone były na utratę badanych składników organizmu niż pszczoły z diety bezbiałkowej. W obu latach istotne różnice między pszczołami zdrowymi i chorymi wystąpiły tylko w grupie osobników pozbawionych białka. Pszczoły chore, które otrzymywały białko w pokarmie dorównywały zawsze pszczołom zdrowym. Świadczy to o tym, że w obecności białka pszczoły robotnice zarażone nozemą mają zdolność do takiego gospodarowania substancjami odżywczymi, że spadek zawartości azotu, tłuszczu i suchej masy ma tempo stosunkowo powolne. Być może osiągane jest to na drodze intensywniejszego spożywania pokarmu, co zauważono w opisywanych badaniach i co stwierdzili również inni autorzy (Moffet i Lawson 1975, Ruttner 1956). Obserwacje Ruttnera (1956), z których wynika że w latach o dobrym pożytku pyłkowym przebieg choroby zarodnikowcowej w rodzinach jest łagodniejszy, znajdują niewątpliwie potwierdzenie w wynikach naszych badań.

Z charakteru zmian zachodzących w organiźmie chorych pszczół nie wynika jednoznacznie, że giną one wskutek głodu pokarmowego. (Znany jest fakt większej śmiertelności pszczół chorych na nozemę). Raczej nasuwa się tu wniosek, że różnice pomiędzy badanymi cechami pszczół chorych i zdrowych są wynikiem pewnych zaburzeń w metaboliźmie pszczół chorych. Na 9 przypadków udowodnionych statystycznie różnic między pszczołami zdrowymi a zarażonymi, we wszystkich opisywanych doświadczeniach, 6 przypadków odnosiło się do cech wyrażających procentową zawartość składników w świeżej lub suchej masie. Zmiany takie, większe w proporcjach badanych składników ciała pszczół niż w bezwzględnych ich wartościach sugerują odchylenia od normy w przemianie materii. Na podkreślenie zasługuje fakt, że w naszych badaniach zaburzenia takie nie występowały, gdy pszczoły w klateczkach otrzymywały pyłek. Pyłek w diecie zapobiegał wystąpieniu ujemnych skutków choroby (przynajmniej do 14 dnia po inwazji (Nosema apis).

Wyniki badań na podatność pszczół na nozemę w zależności od spożywania pyłku i związanej z tym kondycji osobników pozwalają rozdzielić dwa odrębne momenty: 1) podatność na inwazję czyli łatwość zarażenia się nozemą oraz 2) rozwój pasożyta w przewodzie pokarmowym pszczół, czyli stopień porażenia osobników. Spożywanie białka i uzyskana tą drogą lepsza kondycja pszczół zmniejszała podatność osobników na nozemę (mniejszy procent osobników zarażonych). Te osobniki, które jednak uległy inwazji przechodziły chorobę ostrzej. Najwidoczniej

strona 144

pasożyt w ich przewodach pokarmowych znalazł lepsze środowisko do rozwoju, stąd znacznie większe ilości zarodników u tych osobników.

Na rozwój choroby ma wpływ nie tylko sam fakt spożywania białka i jego obecność w przewodzie pokarmowym lecz również kondycja osobników w momencie zetknięcia ich z zarodnikami nozemy. W doświadczeniu pasiecznym z 1975 r. pszczoły o zróżnicowanej kondycji inokulowano w dniu poddania do rodzin, gdzie warunki dla obu grup były jednakowe — obie spożywały pyłek. Świadczy o tym wzrost wszystkich niemal wartości cech w II terminie badań, tj. po 14 dniach przebywania w ulu (tab. 2). Mimo to liczba pszczół, które uległy infekcji była w grupie osobników o słabszej kondycji o 10% większa. W rozważaniach Stechego (1961) brakuje rozróżnienia tych dwu odmiennych problemów: podatności na infekcję i stopnia opanowania osobnika przez pasożyta, co musiało doprowadzić do pewnych sprzeczności.

WNIOSKI

  1. Zmiany wywołane w organiźmie pszczół robotnic przez chorobę zarodnikowcową w początkowym okresie po inwazji nie są wielkie i możnaby sądzić, że kondycja pszczół chorych jest zbliżona do kondycji osobników zdrowych. Dopiero po około 14 dniach od inwazji daje się zaobserwować w organiźmie pszczół chorych wyraźniejsze zmiany, które pozwalają wnioskować o zaburzeniach w przemianie materii. Zaburzenia te występują przede wszystkim w przypadku braku białka w diecie pszczół.
  1. Zarażenie zarodnikowcem osobników będących w zadawalającej kondycji przebiega trudniej, niż zarażenie robotnic słabych. Jednakże w przewodzie pokarmowym pszczół o dobrej kondycji, spożywających pyłek, pasożyt rozwija się intensywniej znajdując prawdopodobnie lepsze warunki.
  1. Kondycja robotnic w normalnej rodzinie pszczelej zależy od spożywania pyłku a także niewątpliwie od rodzaju i intensywności wykonywanych przez robotnice prac. W dalszych badaniach należałoby określić, jaki rodzaj prac szczególnie osłabia kondycje osobników i czyni je bardziej podatnymi na zarażenie zarodnikowcem pszczelim.

LITERATURA

Au H. (1967) — Untersuchungen über die Verbreitung der Sporen von Nosema Apis im Bienenvolk. Diss. Berlin.

Bährmann R. (1967) — Abnormitäten bei nosemakranken Arbeitsbienen. Angev. Parasitol. 8(3) : 151—156.

strona 145

Free J. B. (1961) — Hypopharyngeal gland development and division of labor in honeybee (Apis mellifera L.) colonies. Proc. R. Ent. Soc. Lond. (A). 36(1—3) : 5—8.

Gontarski H., Mebs D. (1964) — Eiweissfütterung und Nosemaentwicklung Z. f. Bienenforsch. 7(3) : 53—62.

Gray F. H. (1968) Infection of the honeybee, Apis mellifera L (Insecta, Hymenoptera) by Nosema apis (Protozoa, Enidospora) and its relation to endocrine function. Fac. Ent. Ohio State Univ Columbus, Ohio (Ph. D. thesis).

Hartwig A. (1970) — Badania cytochemiczne nad jelitem środkowym pszczół robotnic zdrowych, zakażonych pasożytem Nosema apis Zander oraz zakażonych i poddanych leczeniu preparatem Fumagillin DCH. Pszczeln. Zesz. Nauk. 14 : 75—107.

Hartwig A. (1971) — Występowanie nozemy jest zależne od temperatury. Pszczelarstwo 22(8) : 3—4.

Hassanein M. H. (1952) — The effects of infection with Nosema apis on the pharyngeal salivary glands of the worker honey bee. Proc. R. Ent. Soc. Lond. 27 : 22—27.

Hassanein M. H. (1953) — The influence of infection with Nosema apis on the activities and longevity of the worker honeybee. Ann. appl. Biol. 40(2) : 418—423.

Moffet J. O., Lawson F. A. (1975) — Effects of nosema infection on O2 consumption by honey bees. J. econ. Ent. 68(5) : 627—629.

Morgenthaler O. (1968) — Traité de biologie de l’abeille. IV. Biologie appliquée. Paris Masson & Cie : 397—406.

Potejkina E. A. (1960) — Fizjołogiczeskije sostojanie pczeł oseniu i prodołzitielnost ich żizni pri nozematozie. Pczełowodstwo 37(9) : 18—19.

Ruttner F. (1956) — Nosemaseuche und Stoffwechsel bei der Honigbiene. Anz. Schädlingsk. 29(1) : 9.

Sidorow N. G., Michailenko G. P. (1969) — Istoicziwost raznych porod pczeł k eksperimentalnomu zarażeniu nozemoi. Pczełowodstwo (11) : 14—15.

Steche W. (1961) — Die Eiweisshaushalt des Bienenvolkes und die Nosematose der Honigbiene. Z. f. Bienenforsch. 5(6) : 145—176.

Wang Der I., Moeller F. E. (1969) — Histological comparison of the development of hypopharyngeal glands in healthy and nosema infected worker honey bees. J. Invertebr. Pathol. 14(2) : 135—142.

Wang Der I., Moeller F. E. (1970a) — The division of labor and queen attendance behavior of nosema infected worker honey bees. J. econ. Ent. 63(5) : 1539—1541.

Wang Der I., Moeller F. E. (1970)b — Comparison of the free amino acid composition in the haemolymph of healthy and nosema infected female honey bees. J. Invertebr. Pathol. 15 : 202—206.

Żerebkin M. (1968) — Piszczevarenie nozematocznych pożeł. Pczełowodstwo. (5) : 43—45.

strona 146

RELATION BETWEEN WORKER BEES CONDITION AND NOSEMA DESEASE

L. Bornus, J. Muszyńska, Z. Konopacka

Summary

The research was performed to determine in which extent the nosema desease influence on the conditions of wosker bees, and to investigate the influence of the initial condition of bees on their susceptibility to nosema infection.

Besides that significance of protein in the diet of infected bees was investigated.

The research was performed in 1972, 1974 and 1975. In 1972 the influence of nosema desease on foraging worker bees was investigated in an apiary experiment with two races: caucasian an carniolan bees. Within each bee race there was compared the condition of foraging bees nosema free with bees middle and strong infected.

The influence of the initial condition (before inoculation) of bees for their susceptibility to nosema infection, and for their later condition were investigated in 1975 in an apiary experiment with caucasian and carniolan bees.

The dependence between the condition of nosema infected bees caucasian race and the kind of their food (presence or lack of proteins in the diet) was investigated in laboratory in 1974 and 1975.

The results show, that the changes caused by the desease in the bee body are initially little. They can be observed just 14 days after infection and their extent is dependent from the intensity of the desease. Type of this changes suggest some disturbance in the metabolic processes. This changes are stronger marked in bees with worse initial condition, than in bees with good initial condition. The presence of pollen in the diet has very good influence on the nosema infected bees. The changes caused by the nosema desease were observed above all in bees which have not obtained pollen in the food.

Bees with good condition are more resistant against nosema infection, however if they are infected the development of the parasite is stronger in their digestive tract.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 133: „stwierdzno” → stwierdzono
  • s. 135: „ną odmiennych” → na odmiennych
  • s. 135: „Było one większe” → Było ono większe
  • s. 139: „nazemą” → nozemą
  • s. 141, tab. 4: „maatter” → matter
  • s. 141, tab. 4: „hypohparyngeal” → hypopharyngeal
  • s. 142: „wyraźne uwidoczniło” → wyraźnie uwidoczniło
  • s. 142, tab. 5: „from the dist” → from the diet
  • s. 144: „kondycje osobników” → kondycję osobników
  • s. 144, literatura: „Angev. Parasitol.” → Angew. Parasitol.
  • s. 145, literatura: „Enidospora” → Cnidospora
  • s. 145, literatura: „Die Eiweisshaushalt” → Der Eiweisshaushalt
  • s. 145, literatura: „nozematocznych pożeł” → nozematocznych pczeł
  • s. 146, streszczenie: „DESEASE” → DISEASE
  • s. 146, streszczenie: „desease” → disease
  • s. 146, streszczenie: „wosker” → worker
  • s. 146, streszczenie: „caucasian an carniolan” → caucasian and carniolan

Podobne wpisy