ANALIZA PYŁKOWA PIERZGI POBRANEJ OD RODZIN PSZCZELICH (APIS MELLIFICA L.) WYWIEZIONYCH NA UPRAWY NASIENNE LUCERNY (MEDICAGO SATIVA L.)
tekst: Zofia Warakomska, Agata Konarska, Beata Żuraw, Vladimír Ptáček
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Zofia Warakomska, Agata Konarska, Beata Żuraw, Vladimír Ptáček
strona 109PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Zofia Warakomska, Agata Konarska, Beata Żuraw
Katedra Botaniki AR, Wydział Ogrodniczy, ul. Akademicka 15, 20-950 Lublin
Vladimír Ptáček
Výskumný a Šlechtitelský Ústav Picninářský, Zahradni 1a, 66441 Troubsko u Brna, Czechy
Streszczenie
Z powodu stale zmniejszającej się liczby trzmieli i pszczół samotnic, głównych zapylaczy lucerny, podjęto badania mające na celu wyselekcjonowanie linii hodowlanych pszczoły miodnej, które zbierałyby najwięcej pyłku z tej rośliny. W warunkach Kotliny Morawskiej (Czechy) na przełomie lipca i sierpnia 1988 roku, z pasiek wywiezionych na kwitnące plantacje lucerny pobrano 109 próbek pierzgi. Poddano je mikroskopowej analizie pyłkowej według metody Warakomskiej (1967). Na podstawie rozmazów pierzgi określono skład florystyczny pierzgi i zestawiono w tabeli (tab. 1). Udział pyłku w poszczególnych próbkach i jego frekwencję w całości materiału wyrażono w procentach (ryc. 1). Pyłkową bazę pożytkową głównych grup roślinnych zilustrowano w centrogramie (ryc. 3).
Stwierdzono bardzo mały udział pyłku Medicago w badanych próbkach (obecny był w 38 próbkach na 109 badanych). Pszczoły miodne zbierały głównie pyłek z roślin uprawnych należących do rodziny baldaszkowatych, krzyżowych, traw (Zea) oraz z roślin dziko rosnących w okolicach łanów lucerny.
Dalsze prace polegające na wykluczeniu roślin konkurencyjnych z sąsiedztwa plantacji lucerny, przy jednoczesnym wywożeniu pasiek na jej kwitnące łany, wymagają kontynuacji i wydają się być celowe.
Słowa kluczowe: lucerna, zapylanie, analiza pyłkowa, pszczoła miodna, pożytek pyłkowy.
WPROWADZENIE
Lucerna jest jedną z najcenniejszych roślin pastewnych, dlatego celowe jest zwiększanie powierzchni jej upraw. Istnienie jednak tych zasiewów wiąże się z dostateczną ilością materiału siewnego. Lucerna, jako roślina obcopylna, do zawiązania dużej ilości nasion o wysokiej jakości wymaga zapylenia krzyżowego przez owady. Dotychczasowe badania wykazują ograniczoną rolę pszczoły miodnej w zapylaniu lucerny, gdyż robotnice-zbieraczki korzystają głównie z nektaru, nie zaś z pyłku (Błagovieščenskaja 1955, Grinfield 1956). Według Anasiewicz (1975), Anasiewicz i Warakomskiej (1969), Banaszaka (1978), Donovan
strona 110i Read (1980), Jabłońskiego (1970), Lecomte (1959), Tasei (1978) oraz wielu innych autorów, ważnymi zapylaczami lucerny są trzmiele, a zwłaszcza Bombus terrestris, B.lucorum, B.lapidarius, B.ruderarius i B.agrorum – główną rolę przypisuje się jednak pszczołom samotnicom, morfologicznie dobrze przystosowanym do zapylania raptownie otwierających się kwiatów lucerny, m.in. Anasiewicz (1975), Grinfield (1956), Jabłoński (1970), Lecomte (1959a), Pedersen (1961), Ptáček (1980, 1981), Tasei (1978).
Stale zmniejszająca się liczba dzikich zapylaczy skłania do podjęcia prac związanych z hodowlą ich w warunkach sztucznych. Prace te są jednak zbyt kosztowne i pracochłonne, dlatego czynione są wysiłki w kierunku wykorzystania również pszczoły miodnej. W tym celu podejmowane są próby wyhodowania linii pszczół przystosowanych do zapylania lucerny oraz próby zmuszenia pszczół do zapylania tej rośliny przez wywożenie dużej liczby rodzin pszczelich na plantacje, odbieranie im pyłku i inne zabiegi (Jakovleva 1981, Kropáčová 1964, Ptáček 1981, Zubal 1980). Mikroskopowa analiza pyłkowa pierzgi zbieranej przez określone linie hodowlane pszczół wywiezionych na kwitnące plantacje lucerny, umożliwia wyodrębnienie takich linii, które zbierają z niej najwięcej pyłku.
Podjęto badania w celu przekonania się, czy lucerna może być atrakcyjna jako roślina pyłkodajna dla pszczół miodnych i dzięki temu skutecznie przez nie zapylana. Zbiór nektaru przez szczeliny u nasady płatków nie zapewnia otwarcia, czyli eksplozji kwiatu niezbędnej do jego zapylenia i w następstwie wiązania strąków oraz wydania nasion.
METODYKA
Terenem badań były łany kwitnącej lucerny (350 ha) w nizinno-wyżynnych okolicach Brna na Morawach (ówczesna Czechosłowacja). Na przełomie lipca i sierpnia wywieziono na nie 5 pasiek z różnymi liniami hodowlanymi pszczoły miodnej (łącznie 109 rodzin pszczelich). Roślinność w tej okolicy była bardzo zróżnicowana. Oprócz pól, sadów i ogrodów występowały też lasy i łąki.
Materiał badawczy stanowiło 109 próbek pierzgi pobranej z plastrów poszczególnych rodzin pszczelich każda. Jedna próbka obejmowała pierzgę wydobytą z 10-15 komórek plastra z określonego ula. Próbki były odpowiednio oznakowane; poddano je następnie mikroskopowej analizie pyłkowej według metody Warakomskiej (1967). Udział procentowy poszczególnych ziarn pyłku określano szacunkowo w polu widzenia w trzech zakresach: powyżej 50%, powyżej 10% i poniżej 10%. Barwę próbek pierzgi określano wizualnie. Oznaczenie ziarn pyłku wykonano w oparciu o prace: Andrejev (1926), Erdtman (1949), Faegri i Iversen (1950),
strona 111Zander (1935, 1937). Korzystano też z trwałych preparatów porównawczych i materiałów fotograficznych zebranych z różnych opracowań. Przy oznaczaniu ziarn pyłku dodatkowym ułatwieniem była zmiana ich zabarwienia pod wpływem dodatku KOH do roztworu wodno-glicerynowego (1:1), w którym wykonywano rozmazy pierzgi (Demianowicz i Warakomska 1973). Wyniki analizy pierzgi przedstawiono w tabeli i na rycinach.
WYNIKI
Barwa zebranych próbek pierzgi była zróżnicowana w tonacjach odcieni żółci i brązu, po kolor pomarańczowy, czerwony i lila. Świadczyło to o pochodzeniu pyłku z różnych gatunków roślin. Ziarna pyłku spotykane w pierzdze określano w miarę możliwości do gatunku, rodzaju i za Zanderem (1941, 1951) do typu budowy. Na ryc. 1 przedstawiono ziarna pyłku wybranych gatunków roślin rysowane z nasadki mikroskopowej.
W pierzdze występował pyłek 59 rodzajów roślin należących do 36 rodzin, pochodzący zarówno z gatunków uprawnych, jak i dziko rosnących (tab. 1). Pyłkową bazę pożytkową badanych pasiek przedstawia ryc. 2. Głównym źródłem pyłku były rośliny uprawne, chwasty i zioła.
Tabela 1 Skład florystyczny badanych prób pierzgi* Composition of flora in the bee bread
| Lp. | Rodzina – Family | Lp. | Rodzaj – Genus |
|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 |
| 1 | Pinaceae | 1 | Pinus |
| 2 | Betulaceae | 2 | Betula |
| 3 | Juglandaceae | 3 | Juglans |
| 4 | Salicaceae | 4 | Salix |
| 5 | Loranthaceae | 5 | Loranthus |
| 6 | Polygonaceae | 6 | Rumex |
| 7 | Polygonum convolvulus | ||
| 7 | Chenopodiaceae | 8 | Beta |
| 8 | Ranunculaceae | 9 | Ranunculus |
| 9 | Papaveraceae | 10 | Papaver |
| 10 | Cistaceae | 11 | Helianthemum |
| 11 | Brassicaceae | 12 | Sinapis |
| 12 | Violaceae | 13 | Viola hort. |
| 13 | Rosaceae | 14 | Filipendula |
| 15 | Rubus typ | ||
| 16 | Geum |
| 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|
| 17 | Crataegus | ||
| 18 | Malus typ | ||
| 19 | Prunus typ | ||
| 14 | Papilionaceae | 20 | Medicago |
| 21 | Melilotus | ||
| 22 | Trifolium | ||
| 23 | Robinia | ||
| 24 | Onobrychis | ||
| 25 | Vicia | ||
| 15 | Elaegnaceae | 26 | Elaeagnus |
| 16 | Oenotheraceae | 27 | Chamaenerion |
| 17 | Malvaceae | 28 | Malva typ |
| 18 | Tiliaceae | 29 | Tilia |
| 19 | Linaceae | 30 | Linum |
| 20 | Anacardiaceae | 31 | Rhus |
| 21 | Hippocastanaceae | 32 | Aesculus |
| 22 | Balsaminaceae | 33 | Impatiens |
| 23 | Cornaceae | 34 | Cornus |
| 24 | Umbelliferae | 35 | Apium graveolens |
| 36 | Heracleum typ | ||
| 37 | Anthriscus typ | ||
| 25 | Convolvulaceae | 38 | Convolvulus |
| 39 | Calystegia | ||
| 26 | Polemoniaceae | 40 | Polemonium |
| 27 | Hydrophyllaceae | 41 | Phacelia |
| 28 | Boraginaceae | 42 | Nonnea |
| 29 | Labiatae | 43 | Salvia typ |
| 44 | Majorana typ | ||
| 30 | Plantaginaceae | 45 | Plantago |
| 31 | Caprifoliaceae | 46 | Lonicera |
| 32 | Dipsacaceae | 47 | Knautia |
| 33 | Cucurbitaceae | 48 | Cucumis |
| 34 | Compositae | 49 | Helianthus typ |
| 50 | Achillea typ | ||
| 51 | Echinops | ||
| 52 | Arctium | ||
| 53 | Cirsium typ | ||
| 54 | Centaurea jacea | ||
| 55 | Centaurea scabiosa | ||
| 56 | Taraxacum typ | ||
| 35 | Liliaceae | 57 | Allium typ |
| 58 | Lilium typ | ||
| 36 | Gramineae | 59 | Zea mays i inne |
- Rodziny ułożone w porządku systematycznym według klucza „Rośliny polskie” – Szafer i inni, PWN 1976

Ryc. 1. Pyłek wybranych gatunków roślin (rysunki z nasadki mikroskopowej): The pollen grains of selected species of plants (microscopic feature): 1. Achillea typ, 2. Arctium, 3. Sinapis, 4. Centaurea scabiosa, 5. Cirsium typ, 6. Cornus, 7. Foeniculum hort., 8. Impatiens, 9. Majorana typ, 10. Medicago, 11. Salix, 12. Zea.
strona 114
Ryc. 2. Pyłkowa baza pożytkowa badanych pasiek – The main bee plants percentage of apiaries I – Drzewa – Trees, II – Rośliny uprawne – Cultivated plants, III – Krzewy – Shrubs, IV – Chwasty i zioła – Weeds and herbs, V – Rośliny łąkowe – Meadow plants.
Frekwencję ziarn pyłku w próbkach rozpatrywano w trzech grupach: I – pyłek o frekwencji powyżej 50% (dominujący), II – pyłek o frekwencji powyżej 10% (towarzyszący) i pyłek o frekwencji poniżej 10% (pojedynczy) – ryc. 3. Przeważający udział w poszczególnych próbkach wykazały ziarna pyłku Anthriscus typ. Zander (1935, 1937) zalicza drobniejszy pyłek roślin baldaszkowatych do typu Anthriscus, o wymiarach 20-30 μm i większy do typu Heracleum, o wymiarach powyżej 30 μm. Ponieważ w pobliżu plantacji lucerny znajdowała się 100-hektarowa uprawa nasienna kopru włoskiego (Foeniculum vulgare Müll.), sprawdzono porównawczo jego pyłek z występującym w pierzdze. Identyczne cechy budowy i zbieżność okresu kwitnienia z lucerną utwierdziły nas w przekonaniu, że pszczoły zbierały i gromadziły pyłek kopru włoskiego. Był on rośliną silnie konkurencyjną wobec lucerny. Jako pyłek dominujący wystąpił on w 70%, jako towarzyszący w 15%, a jako pojedynczy w 10% ogólnej liczby próbek. Częsty był pyłek Zea mays, Cirsium typ. Majorana typ, Papaver, Achillea typ oraz pyłek roślin z rodziny Brassicaceae (ryc. 3).
Pyłek lucerny – Medicago wystąpił tylko w 38 próbkach na 109 badanych, w ilościach bardzo małych, jako pyłek pojedynczy o frekwencji poniżej 10%.
strona 115
Ryc. 3. Frekwencja pyłku w 109 próbkach pierzgi i jego udział procentowy w obrazie mikroskopowym (109 próbek = 100%) Pollen frequency in 109 samples of bee bread and their percent contribution in microscopic spectrum (109 samples = 100%) 1. Anthriscus typ, 2. Zea mays, 3. Cirsium typ, 4. Majorana typ, 5. Papaver, 6. Achillea typ, 7. Brassicaceae, 8. Centaurea scabiosa, 9. Medicago, 10. Melilotus, 11. Sinapis, 12. Arctium, 13. Vicia, 14. Convolvulus arvensis, 15. Apium graveolens, 16. Helianthus typ, 17. Centaurea jacea, Taraxacum typ, 18. Tilia, 19. Viola hort., 20. Chenopodiaceae, 21. Cornus, 22. Aesculus, Gramineae, 23. Impatiens, 24. Cucumis, 25. Heracleum typ, Knautia, Malus typ, Onobrychis, 26. Rumex, Juglans, 27. Beta, 28. Chamaenerion, Malva typ, Pinus, Polygonum convolvulus, Salix, Salvia, 29. Echinops, Elaeagnus, Geum, Lilium typ, Linum, Rubus typ, 30. Allium typ, 31. Betula, Calystegia, Crataegus, Filipendula, Lonicera, Loranthus, Nonnea, Phacelia, Plantago, Polemonium, Prunus typ, Rhus, Robinia, Rosaceae, Trifolium, 32. Helianthemum, Ranunculus.
strona 116DYSKUSJA
Wyniki badań własnych wykazują w wielu wypadkach dość dużą zbieżność z danymi z literatury.
Przeprowadzona analiza potwierdza atrakcyjność lucerny dla pszczoły miodnej, głównie jako rośliny nektarodajnej – a nie pyłkodajnej, o czym pisali różni autorzy, m.in. Błagovieščenskaja (1955) i Grinfield (1956). Pszczoły sięgają po nektar przez szparę z boku korony, nie powodując otwarcia kwiatu i jego zapylenia, stąd bardzo mały udział pyłku lucerny w pierzdze. Tylko 38 próbek na 109 zawierało pyłek lucerny i to wyłącznie jako pojedynczy. Jest to zgodne z wynikami wielu prac, m.in. Anasiewicz (1975), Błagovieščenskaja (1955), Donovan (1980), w których autorzy określają rolę pszczoły miodnej w zapylaniu lucerny jako znikomą. Wykonane analizy udowodniły jednak, że pewna niewielka część pszczół mogła formować obnóża i musiała zapewne otwierać kwiaty, a tym samym je zapylać. Dowodzi tego obecność pyłku Medicago w pierzdze. Badania Anasiewicz (1973), Jakovlevej (1981), Kropaćovej (1964) oraz Ptáčka (1981) potwierdzają tę opinię; należy jednak dodać, że Jabłoński (1970) obserwował pszczoły usiłujące znaleźć resztki pyłku z otwartych już kwiatów lucerny, a więc i taką drogą mógł on dostać się do pierzgi.
Bardzo duży udział pyłku z rodzin Umbelliferae, Gramineae (Zea), Brassicaceae i Compositae świadczy o dużej konkurencyjności tych roślin wobec lucerny, co znajduje potwierdzenie w pracy Ptáčka (1981). Zaleca on w okresie kwitnienia lucerny wykluczenie obecności innych pożytków i wywożenie pasiek na kwitnące łany. Tego samego zdania są Kušnir (1980) i Zubal (1980). Wyniki uzyskane w niniejszej pracy wskazują na słuszność kontynuowania tego kierunku badań.
WNIOSKI
- W pierzdze pobranej od rodzin pszczelich wywiezionych na plantacje kwitnącej lucerny mieszańcowej w celu jej zapylania, stwierdzono obecność pyłku lucerny w ilościach bardzo małych, określanych jako pyłek pojedynczy o frekwencji poniżej 10%. Świadczy to jednak o tym, że pojedyncze pszczoły mogły w jakimś stopniu zapylać kwiaty lucerny.
- W warunkach Kotliny Morawskiej główną bazę pożytkową stanowiły rośliny konkurencyjne wobec lucerny, należące do rodzin Umbelliferae, Brassicaceae, Compositae i Gramineae (Zea). Głównym źródłem pokarmu pyłkowego okazał się koper włoski (Foeniculum vulgare Müll.) z rodziny Umbelliferae, którego plantacja nasienna znajdowała się w pobliżu pasieki.
- Wydaje się, że wywożenie pasiek na kwitnące łany lucerny oraz poszukiwanie linii pszczół zbierających pyłek z kwiatów tej rośliny, a tym samym zapylających je, jest celowe i pożądane.
LITERATURA
Anasiewicz A. (1975) – The bees (Apoidea, Hymenoptera) on alfalfa (Medicago media Pers.) plantation. Ekol.Pol., 23(1):129-146.
Anasiewicz A., Warakomska Z. (1969) – Occurence of bumble-bees on alfalfa (Medicago media Pers.) in the province of Lublin and pollen analysis of their pollen loads. Ekol.Pol. Seria A, 17(34):587-609.
Andrejev V.N. (1926) – Pylca rastienij sobirajemaja pčelami. Charkov, 51 pp.
Banaszak J. (1978) – Znaczenie pszczół (Apoidea) jako zapylaczy roślin uprawnych. Wiad.Ekol., 24(3):225-248.
Błagovieščenskaja N.N. (1955) – O prinuždienii miedonosnych pčel k opyleniju ljucerny. Pčelovodstvo, 32(9):51-53.
Demianowicz Z., Warakomska Z. (1973) – Analiza letnich pożytków pyłkowych Mierzei Wiślanej. Pszczeln.Zesz.Nauk., 17:38-49.
Donovan R.J., Read E.C. (1980) – Lucerne seed setting – the role of the leaf-cutter bee. New Zeal.J.Agric., Vol. 141(3):67-72.
Erdtman G. (1949) – Pollen morphology and plant taxonomy Angiosperms. Waltham, Mass USA, 485 pp.
Faegri K., Iversen J. (1950) – Text-book of modern pollen analysis. Copenhagen, Einar Manksgaard, 168 pp.
Grinfield E.K. (1956) – Robota opylitielej na ljucernie. Viest.Leningr.Inst., 15:66-72.
Jabłoński B. (1970) – Badania biologii kwitnienia i zapylania lucerny mieszańcowej (Medicago media Pers.). Pszczeln.Zesz.Nauk., 17:1-74.
Jakovleva L.P. (1981) – Miedonosnyje pčely i ljucerna. Pčelovodstvo, 61(7):12-13.
Kropáčová S. (1964) – Studie o činnosti včely medonosné (Apis mellifera L.) jako opylevače vojtešky. Zool.Listy, 13(2):
Kušnir L.K. (1980) – Faktory vlijajuščyje na urožaj semian ljucerny. Pčelovodstvo, 60(6): 17-18.
Lecomte J. (1959) – Luzerne et apiculture. Ann.de l’Abeille, 2(3):211-221.
Lecomte J. (1959a) – Premiers observations sur la comportement des insectes pollinisateurs de la luzerne. Ann.de l’Abeille, 2(4):277-284.
Pedersen M.W. (1961) – Lucerne pollination. Bee World, 42:145.
Ptáček V. i in. (1980) – Vztahy mezi vojtěškou (Medicago L.) a opylovači (Hymenoptera, Apoidea), a jejich možný vliv na produkci semen. Rostl.Vyroba, 26(1):55-65.
Ptáček V. (1981) – Opylováni vojtěšky – problém stále aktuálni. Včelařství, 34(10):224-225.
Tasei I.N. (1978) – Les insectes pollinisateurs de la luzerne (Medicago sativa L.) en France. Apidologie, 9(3):175-194.
Warakomska Z. (1967) – Badania roślin pyłkodajnych województwa lubelskiego. 37 Zjazd Pol.Tow.Bot., Poznań (maszynopis referatu).
Zander E. (1935) – Pollengestaltung und Herkunftsbestimmung bei Blütenhonig. Ver. der Veichsfachgruppe Imker E.V. Berlin.
Zander E. (1937, 1941, 1951) – Beiträge zur Herkunftsbestimmung bei Honig. Leipzig, Ver. Liedloff, Loth Michaelis. Band II 1937, Band III 1941, Band V 1951.
Zubal P. (1980) – Vyžitie včely medonosnej pri opavani semenarskych porastov lucerny. Uroda R., 28(7):305-306.
strona 118ANALYSES OF POLLEN STORED BY HONEY BEE (APIS MELLIFICA L.) COLONIES DURING THE BLOOMING PERIOD OF LUCERNE (MEDICAGO MEDIA PERS.)
Z. Warakomska, A. Konarska, B. Żuraw, V. Ptáček
Summary
In Czechoslovakia the role of honey bee in pollination of lucerne was investigated. During the blooming period samples of bee bread were taken away from 109 colonies situated in the crop. The samples were analysed according to Warakomska (1967). Plant species deteced are listed in Tab.1.
The most frequented was pollen of the cultivated species – Foeniculum vulgare Müll. (Umbelliferae – „Anthriscus type” of pollen grains). Species of the families Brassicaceae, Compositae and Gramineae (Zea) as well as various weeds and herbs occuring close to lucerne fields were highly frequented, too, what shows their important competitive role to the lucerne (Fig.1, Fig.2, Fig.3).
Only 38 samples contained Medicago pollen, and it was frequented at low levels only (less than 10% and single grains). This leads to the conclusion that honey bees did not prefer lucerne as a source of pollen and hardly could be considered as effective pollinators of this crop.
Keywords: alfalfa, pollination, pollen analysis, honey bee, bee plants.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 109: „Výskumný” → Výzkumný
- s. 109: „Picninářský” → Pícninářský
- s. 109: „Zahradni” → Zahradní
- s. 112, tab. 1: „Elaegnaceae” → Elaeagnaceae
- s. 116: „Kropaćovej” → Kropáčovej
- s. 117, piśmiennictwo: „Occurence” → Occurrence
- s. 117, piśmiennictwo: „Manksgaard” → Munksgaard
- s. 117, piśmiennictwo: „opylevače vojtešky” → opylovače vojtěšky
- s. 117, piśmiennictwo: „Premiers observations sur la comportement” → Premières observations sur le comportement
- s. 117, piśmiennictwo: „Vyroba” → Výroba
- s. 117, piśmiennictwo: „Opylováni” → Opylování
- s. 117, piśmiennictwo: „aktuálni” → aktuální
- s. 117, piśmiennictwo: „Veichsfachgruppe” → Reichsfachgruppe
- s. 117, piśmiennictwo: „Vyžitie” → Využitie
- s. 117, piśmiennictwo: „Uroda” → Úroda
- s. 118, streszczenie: „deteced” → detected
- s. 118, streszczenie: „occuring” → occurring
