NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ MIODOWA ROŚLIN MIODODAJNYCH W WARUNKACH POLSKI. Część X
tekst: Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLIII, 1999 — Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski
strona 247PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLIII 1999
Część X
Bolesław Jabłoński, Zbigniew Kołtowski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W latach 1995-1998 w Puławach badano obfitość kwitnienia i nektarowanie 10 gatunków roślin zielnych, które rosły wysadzone na lekkiej glebie bielicowej kl. IV. Pięć gatunków (czyściec prosty, odętka wirginijska, serdecznik syberyjski, żeleźniak bulwiasty i mięta okrągłolistna) wykazało wydajność miodową wysoką – powyżej 300 (a nawet 400) kg/ha, trzy (ślaz zygmarek, ślazówka turyngska i fasola wielokwiatowa formy beztyczkowej) średnią wyższą – 150 (170) kg/ha, jeden (mięta polna) średnią niższą – około 50 (70) kg/ha i jeden (marzymięta grzebieniasta) niską – około 30 kg/ha. Rośliny o wysokiej wydajności miodowej mogą się nadawać do rozpowszechniania na różnych skrawkach gruntów w celu poprawy pożytków pszczelich.
Słowa kluczowe: kwitnienie, nektarowanie, oblot, pożytek pszczeli, wydajność miodowa.
WSTĘP
W niniejszej dziesiątej części badań obfitości kwitnienia i nektarowania roślin w warunkach Polski podajemy wyniki zebrane dla kolejnych 10 gatunków (rocznych, dwuletnich i bylin), które nie były dotychczas oceniane z pszczelarskiego punktu widzenia. Większość z nich występuje u nas w stanie dzikim, niektóre są uprawiane w ogrodach jako ozdobne, lecznicze lub warzywne. Do badań trafiły dzięki interesowaniu się nimi pszczelarzy praktyków, z którymi mamy żywe kontakty na co dzień.
METODYKA
Wśród ocenianych roślin znalazło się 7 gatunków z rodziny wargowych (czyściec prosty, marzymięta grzebieniasta, mięta okrągłolistna, mięta polna, odętka wirginijska, serdecznik syberyjski i żeleźniak bulwiasty), dwa ze ślazowatych (ślaz zygmarek, ślazówka turyngska) i jeden z motylkowatych (fasola wielokwiatowa forma beztyczkowa). Wszystkie badane rośliny rosły w
strona 248Pszczelniczym Zakładzie Doświadczalnym Oddziału Pszczelnictwa ISK w Puławach, na glebie bielicowej lekkiej klasy IV, gdzie na odpowiednio pielęgnowanych poletkach kolekcji tworzyły zwarte kwitnące kobierce.
Badania prowadzono w latach 1995-1998. Dla każdego gatunku trwały one 3 sezony. Badano porę, długość i obfitość kwitnienia roślin oraz obfitość nektarowania kwiatów i wydajność cukrową z jednostki powierzchni poletka. Przestrzegano aktualnie stosowanych zasad metodycznego postępowania w tego typu badaniach (Szczepański, Jabłoński 1975, Jabłoński, Szklanowska 1979). Własnoręcznie wykonane szklane mikropipetki pozwoliły na zbadanie także bardzo drobnych kwiatów obu gatunków mięty i marzymięty grzebieniastej. Nektar pobierano przez 6-7(3-10) pogodnych dni podczas pełni kwitnienia roślin. Dziennie brano 3 próby nektaru z 10-30(50) kwiatów każdą. Suchą masę cukrów w próbach pobranego nektaru wyliczano z masy nektaru i procentowej zawartości w nim cukrów, oznaczonej refraktometrem Abbe’go (Demianowicz i inni 1960).
Zebrane dane przedstawiono tabelarycznie, podobnie jak we wszystkich wcześniejszych tego typu pracach.
WYNIKI
Kwitnienie. Wśród badanych roślin najwcześniejszą porą kwitnienia (od początku czerwca do początku lipca lub nieco dłużej) wyróżniały się dwie: żeleźniak bulwiasty i czyściec prosty (tab.1). Od końca czerwca do początku sierpnia kwitła ślazówka turyngska i ślaz zygmarek, a nieco później fasola wielokwiatowa – od początku lipca do około 10 sierpnia. Odętka wirginijska zakwitała przeciętnie około 20 lipca i kwitła do trzeciej dekady sierpnia. Trochę później od odętki rozpoczynało się kwitnienie mięty polnej, a następnie okrągłolistnej i marzymięty grzebieniastej, trwające mniej więcej od końca lipca do początku września lub dłużej. Najpóźniejszym kwitnieniem wyróżniał się zawsze serdecznik syberyjski – średnio od około połowy sierpnia do trzeciej dekady września.
Rośliny o mniejszych kwiatach kwitły obficiej. Ślaz, ślazówka i fasola wytwarzały 3-6 tys. kwiatów na 1 m2 poletka, żeleźniak, czyściec i odętka 20-40 tys., a mięty i marzymięta 100-400 tys. Jedynie serdecznik syberyjski, mający tak duże kwiaty jak czyściec prosty, wytwarzał ich blisko 100 tys. na 1 m2.
Oblot. Wszystkie badane rośliny były odwiedzane głównie przez pszczołę miodną. Z dzikich pszczołowatych występowały przede wszystkim trzmiele, które wyraźniej widoczne były na czyśćcu, żeleźniaku, odętce i serdeczniku, a także na ślazie, ślazówce i fasoli. Na kwiatach obu gatunków mięty i marzymięty trzmieli nie obserwowano, natomiast dość licznie występowały muchówki.
strona 249Przy sprzyjającej pogodzie oblot kwiatów przez owady trwał od rana do wieczora, z największym nasileniem w środkowej porze dnia. W godzinach intensywnego oblotu zagęszczenie zbieraczek na 1 m2 wahało się od kilku do kilkunastu. Najmniej licznie oblatywana była fasola, a najliczniej serdecznik i czasem mięta okrągłolistna.
Owady pszczołowate korzystały z nektaru wszystkich badanych roślin, ale pyłek zbierały tylko z czyśćca, marzymięty, odętki, serdecznika, żeleźniaka i prawdopodobnie także z fasoli. Obie mięty pyłku nie dostarczały, ponieważ miały kwiaty męskosterylne.
Również z pyłku ślazu i ślazówki pszczoły nie formowały obnóży, choć były całe nim obsypane. Obnóża z pyłku badanych roślin miały barwę jasną, przeważnie żółtawobiałą.
Nektarowanie. Koncentracja cukrów w nektarze omawianych roślin wahała się w szerokich granicach, od około 20 do 50-60(70)%. Jest to zrozumiałe gdyż cecha ta silnie zależy od aktualnej wilgotności względnej powietrza.
Ilość cukrów w nektarze, zależąca bardzo od gatunku rośliny, wynosiła z 10 kwiatów marzymięty 0,1-0,2 mg, obu gatunków mięty 0,4-0,8 mg, serdecznika 3-7 mg, czyśćca, odętki i żeleźniaka 10-20 mg, a ślazu, ślazówki i fasoli 30-40 mg.
Różnice w średniej ilości cukrów z 10 kwiatów poszczególnych gatunków, między latami badań wynosiły około 10% u fasoli i żeleźniaka, między 60, a 80% dla mięty polnej, czyśćca i ślazu, ponad 100% u odętki i serdecznika, a nawet 160-180% w przypadku marzymięty, mięty okrągłolistnej i ślazówki. O wielkości tych różnic w najwyższym stopniu decydowały warunki pogody w okresie pełni kwitnienia, kiedy był pobierany nektar.
Wydajność miodowa. Na podstawie średniej ilości cukrów wydzielanych przez 1 kwiat w nektarze i liczby kwiatów wytwarzanych przez roślinę na jednostce powierzchni łanu, oblicza się wydajność cukrów z tej powierzchni. Po doliczeniu do masy cukrów 25% wody, uzyskuje się ilość surowca miodowego o zawartości 20% wody (tyle ile zawiera jej dojrzały miód), którą przyjęto nazywać wydajnością miodową rośliny.
Wydajność miodowa omawianych w tej pracy gatunków mieściła się w granicach od około 20 do ponad 900 kg z 1 ha. Średnio wynosiła ona dla marzymięty około 30 kg, mięty polnej blisko 70 kg, ślazu, ślazówki i fasoli 150(170) kg, a pozostałych gatunków (mięty okrągłolistnej, czyśćca, odętki, sedecznika i żeleźniaka) 400(500) kg/ha.
strona 250Tabela 1 Pora i długość kwitnienia oraz nektarowanie i wydajność miodowa 10 gatunków roślin zielnych badanych w Puławach w latach 1995-1998 Time and length of blooming, nectar secretion and sugar efficiency of 10 species of perennial plants investigated in 1995-98 in Puławy
| Gatunek rośliny / Plant species | Rok badań / Year of study | Pora kwitnienia / Flowering period | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or sprouts per 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 / Number of flowers per 1 m2 | Liczba przebadanych kwiatów / Number of examined flowers | Koncentracja cukrów w nektarze / Concentration of sugars in nectar | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg – Amount of sugars per 10 flowers in mg: min. – maks. / min – max | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg – Amount of sugars per 10 flowers in mg: średnio / average | Wydajność cukrowa (i miodowa)** w kg/ha / Sugar (and honey) efficiency in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Czyściec prosty Stachys recta L. | 1996 | 25.07 – 4.09 * | 12 (157) | 22 565 | 210 | 54 – 74 | 5,3 – 16,0 | 11,46 | 258 (323) |
| 1997 | 7.06 – 20.07 | 12 (202) | 41 200 | 180 | 48 – 68 | 8,9 – 25,6 | 15,44 | 636 (759) | |
| 1998 | 1.06 – 15.07 | 12 (216) | 40 876 | 180 | 52 – 65 | 8,8 – 14,8 | 8,48 | 346 (433) | |
| Fasola wielokwiatowa (forma beztyczkowa) Phaseolus multiflorus Lam. | 1996 | 3.07 – 10.08 | 6 (17) | 2 982 | 45 | 37 – 43 | 27,4 – 48,2 | 38,24 | 114 (143) |
| 1997 | 10.07 – 15.08 | 6 (18) | 3 170 | 45 | 29 – 48 | 31,0 – 53,4 | 35,30 | 112 (140) | |
| 1998 | 23.06 – 5.08 | 5 (14) | 3 788 | 60 | 18 – 44 | 22,9 – 45,8 | 34,60 | 131 (164) | |
| Marzymięta grzebieniasta Elsholtzia cristata Willd. | 1996 | 31.07 – 20.08 | 192 (192) | 145 426 | 540 | 27 – 52 | 0,04 – 0,32 | 0,18 | 26 (33) |
| 1997 | 17.08 – 10.09 | 398 (398) | 429 614 | 900 | 21 – 48 | 0,04 – 0,13 | 0,08 | 34 (43) | |
| 1998 | 5.08 – 3.09 | 195 (195) | 226 420 | 600 | 21 – 38 | 0,05 – 0,10 | 0,07 | 16 (20) | |
| Mięta okrągłolistna Mentha rotundifolia (L.) Huds. | 1996 | 30.07 – 1.09 | – (42) | 404 628 | 540 | 16 – 26 | 0,2 – 0,5 | 0,32 | 129 (162) |
| 1997 | 3.08 – 5.09 | – (58) | 487 547 | 420 | 31 – 67 | 0,7 – 1,1 | 0,85 | 414 (518) | |
| 1998 | 20.07 – 15.09 | – (98) | 366 334 | 360 | 16 – 53 | 0,6 – 1,4 | 0,87 | 319 (398) |
Ciąg dalszy tabeli 1 (w druku bez powtórzonej główki)
| Gatunek rośliny / Plant species | Rok badań / Year of study | Pora kwitnienia / Flowering period | Liczba roślin lub pędów na 1 m2 / Number of plants or sprouts per 1 m2 | Liczba kwiatów na 1 m2 / Number of flowers per 1 m2 | Liczba przebadanych kwiatów / Number of examined flowers | Koncentracja cukrów w nektarze / Concentration of sugars in nectar | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg – Amount of sugars per 10 flowers in mg: min. – maks. / min – max | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg – Amount of sugars per 10 flowers in mg: średnio / average | Wydajność cukrowa (i miodowa)** w kg/ha / Sugar (and honey) efficiency in kg/ha |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mięta polna Mentha arvensis L. | 1996 | 22.07 – 25.08 | – (221) | 44 984 | 360 | 17 – 54 | 0,5 – 1,3 | 0,81 | 36 (45) |
| 1997 | 31.07 – 28.08 | – (297) | 121 406 | 720 | 22 – 66 | 0,3 – 0,6 | 0,49 | 59 (74) | |
| 1998 | 20.07 – 10.09 | – (144) | 88 248 | 360 | 18 – 54 | 0,5 – 1,8 | 0,78 | 69 (86) | |
| Odętka wirginijska Physostegia virginiana Benth. | 1996 | 23.07 – 22.08 | 8 (142) | 14 212 | 180 | 36 – 56 | 14,6 – 24,2 | 18,65 | 265 (331) |
| 1997 | 17.07 – 25.08 | 8 (211) | 25 642 | 210 | 56 – 70 | 9,8 – 29,5 | 23,98 | 615 (768) | |
| 1998 | 19.07 – 25.08 | 6 (164) | 20 652 | 210 | 37 – 64 | 9,0 – 17,7 | 10,94 | 226 (282) | |
| Serdecznik syberyjski Leonurus sibiricus L. | 1996 | 17.08 – 30.09 | 4 (15) | 98 793 | 90 | 21 – 48 | 1,8 – 5,2 | 3,41 | 337 (421) |
| 1997 | 10.08 – 18.09 | 7 (85) | 83 638 | 240 | 48 – 74 | 2,2 – 4,3 | 3,32 | 278 (347) | |
| 1998 | 5.08 – 20.09 | 36 (36) | 103 824 | 210 | 43 – 70 | 4,3 – 10,3 | 7,07 | 734 (917) | |
| Ślaz zygmarek Malva alcea L. | 1995 | 1.07 – 12.08 | 46 (101) | 2 440 | 300 | 30 – 67 | 19,4 – 55,2 | 35,87 | 88 (109) |
| 1996 | 29.06 – 4.08 | 31 (115) | 5 152 | 180 | 21 – 60 | 14,3 – 63,4 | 35,48 | 183 (228) | |
| 1997 | 7.07 – 1.08 | 14 (126) | 6 186 | 240 | 21 – 52 | 14,2 – 28,0 | 20,27 | 125 (157) | |
| Ślazówka turyngska Lavatera thuringiaca L. | 1995 | 24.06 – 8.08 | 5 (32) | 2 640 | 300 | 33 – 66 | 18,5 – 73,8 | 42,97 | 114 (142) |
| 1996 | 24.06 – 1.08 | 5 (45) | 3 507 | 180 | 21 – 60 | 13,3 – 113,7 | 56,35 | 198 (247) | |
| 1997 | 3.07 – 6.08 | 4 (53) | 5 610 | 240 | 19 – 47 | 13,0 – 31,7 | 19,78 | 111 (139) | |
| Żeleźniak bulwiasty Phlomis tuberosa L. | 1996 | 29.05 – 7.07 | 6 (28) | 23 500 | 120 | 32 – 62 | 10,7 – 24,8 | 16,69 | 392 (490) |
| 1997 | 6.06 – 5.07 | 4 (35) | 25 640 | 180 | 38 – 66 | 12,3 – 25,2 | 18,57 | 476 (595) | |
| 1998 | 26.05 – 10.07 | 5 (17) | 23 375 | 180 | 21 – 69 | 13,3 – 28,1 | 19,10 | 446 (558) |
- – Rośliny z siewu tegorocznego – This year sowing plants
** – Masa nektaru z 1 ha przeliczona na surowiec miodowy zawierający 80% cukrów – Mass of nectar per 1 hectare calculated on raw honey material containing 80% of sugars
strona 252Tak zwana dzienna wydajność miodowa wzrasta stopniowo do momentu osiągnięcia przez roślinę pełni kwitnienia, a po pewnym czasie jej trwania stopniowo maleje. Jeżeli przyjąć, że czas pełni kwitnienia wynosi około 50% długości całego okresu kwitnienia, a faza wstępna i końcowa po 25%, to dzieląc wydajność miodową przez liczbę dni równą 75% długości okresu kwitnienia można się zorientować, jak duże w przybliżeniu były dzienne porcje dostarczanego przez roślinę surowca miodowego w okresie pełni kwitnienia. Tak więc średnia dzienna wydajność miodowa z 1 ha marzymięty i mięty polnej wynosiła około 2 kg, ślazu, ślazówki i fasoli około 6 kg, mięty okrągłolistnej około 10 kg, a pozostałych (czyśćca, odętki, serdecznika i żeleźniaka) 15-20 kg.
DYSKUSJA
Omawiana tu biczykowa forma fasoli wielokwiatowej, w porównaniu z formą pienną (tyczkową) badaną wcześniej (Jabłoński 1986), charakteryzowała się około 40% mniejszą ilością cukrów z 10 kwiatów i około 50% niższą wydajnością miodową. Jeżeli porównać wcześniejsze wyniki dotyczące mięty pieprzowej (Jabłoński 1986) z gatunkami mięty badanymi w niniejszej pracy to okazuje się, że mięta okrągłolistna jest o ponad 70% lepsza, a mięta polna o tyleż procent słabsza. Pozostałe rośliny nie mają odpowiedników w literaturze.
Nie zbieranie przez pszczoły pyłku z kwiatów ślazu zygmarka i ślazówki turyngskiej można tłumaczyć, podobnie jak w przypadku innych roślin ślazowatych oraz dyniowatych, że zbyt duże rozmiary ziaren pyłkowych utrudniają zbieraczkom formowanie obnóży.
Brak pyłku w kwiatach badanej mięty okrągłolistnej i polnej wynika raczej z tego, że przypadkowo zostały założone poletka z wegetatywnie rozmnażanych osobników męskosterylnych, gdyż normalnie w populacjach tych roślin występują oba typy kwiatów.
WNIOSKI
Z omawianych 10 gatunków roślin dwa (mięta okrągłolistna i mięta polna) okazały się wyłącznie nektarodajne, a pozostałe również pyłkodajne, przy czym na fasoli pszczół z obnóżami nie widziano.
Pięć gatunków (czyściec prosty, odętka wirginijska, serdecznik syberyjski, żeleźniak bulwiasty i mięta okrągłolistna) wykazało wydajność miodową wysoką – powyżej 300(400) kg/ha, trzy (ślaz zygmarek, ślazówka turyngska i fasola wielokwiatowa forma beztyczkowa) średnią wyższą – 150(170) kg/ha, jeden (mięta polna) średnią niższą – 50(70) kg/ha i jeden (marzymięta grzebieniasta) niską – około 30 kg/ha.
strona 253Rośliny o wysokiej wydajności miodowej mogą być rozpowszechniane na różnych wolnych skrawkach gruntów w celu poprawy pożytków pszczelich. Duże walory dekoracyjne odętki i ślazówki przemawiają za uprawą ich w ogrodach.
LITERATURA
Demianowicz Z., Hłyń M., Jabłoński B., Maksymiuk I., Podgórska J., Ruszkowska B., Szklanowska K., Zimna J. (1960)– Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz. I. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2):87-104.
Szczepański K., Jabłoński B. (1975)– Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:1-29.
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979)– Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:105-165.
Jabłoński B. (1986)– Nektarowanie i wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Cz.V. Pszczeln. Zesz. Nauk., 30:195-205.
THE NECTAR SECRETION AND HONEY EFFICIENCY OF HONEY PLANTS GROWING UNDER POLAND’S CONDITIONS
B. Jabłoński, Z. Kołtowski
Summary
Investigated in 1995-98 in Puławy plant species from collection of melliferous plants grew on pseudo podsolic soil with IV bonitation class.
It was stated that whole quantities of sugars secreted in nectar per 10 flowers were only 0.1-0.2 mg for Elsholtzia cristata and 0.5-0.8 mg for Mentha arvensis and M. rotundifolia. For other plants following quantities were obtained: 3-7 mg for Leonurus sibiricus, 10-15 mg for Stachys recta, 15-20 mg for Physostegia virginiana and Phlomis tuberosa, 20-40 mg for Malva alcea, Lavatera thuringiaca and Phaseolus multiflorus (short form).
Calculated sugar efficiencies for 5 species (Stachys recta, Physostegia virginiana, Leonurus sibiricus, Phlomis tuberosa and Mentha rotundifolia) were high 300-400(500) kg per 1 hectare. The yield of sugars per 1 ha supplied by other three species (Malva alcea, Lavatera thuringiaca and Phaseolus multiflorus) was medium-high 100-200 kg, and rather low for Mentha arvensis and Elsholtzia cristata 40-70 and 20-30 kg per 1 hectare respectively.
The species with high sugar efficiency should be propagated on wasteland and the barrens for improvement of bee forge.
Keywords: honey plants, blooming, nectar secretion, foraging by bees, sugars efficiency.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 249: „sedecznika” → serdecznika
- s. 253, streszczenie: „bee forge” → bee forage
