WPŁYW SKŁADU BIOLOGICZNEGO RODZIN PSZCZELICH NA ICH ZDOLNOŚĆ PRODUKCYJNĄ
tekst: Cyprian Zmarlicki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — Cyprian Zmarlicki
strona 145PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974
Cyprian Zmarlicki
Oddział Pszczelnictwa IS
WPROWADZENIE
Powszechnie wiadomo, że wraz z intesyfikacją rolnictwa ogólne zasoby pożytkowe pszczół zmniejszają się. Przy tym na skutek ciągle zwiększanej uprawy rzepaku ozimego w wielu rejonach kraju już na początku maja, a więc wyjątkowo wcześnie występują bardzo dobre pożytki nektarowe. W niektórych okolicach stanowią one jedyne w sezonie poważniejsze wziątki (Bornus i Gromisz 1964). Niestety rodziny pszczele w tym okresie są jeszcze zbyt słabe, aby mogły te pożytki należycie wykorzystać (Gromisz 1962). W naszych warunkach klimatyczno-pożytkowych rodziny pszczele, które dobrze przezimowały, dochodzą do pełnej zdolności produkcyjnej dopiero w drugiej połowie czerwca (Demianowicz 1957), a więc mniej więcej w dwa tygodnie po zakończeniu kwitnienia rzepaku.
Pełne wykorzystanie pożytków wczesnych możliwe jest przy zastosowaniu specjalnych metod gospodarki pasiecznej. Do najbardziej znanych należy zaliczyć łączenie rodzin przed pożytkiem (Zienkiewicz 1953, Gromisz 1958). Metoda łączenia rodzin pszczelich powszechnie nazywana gospodarką dwurodzinną już od dawna propagowana jest w USA (Farrar 1953). Metoda ta, ze względu na dużą pracochłonność oraz konieczność zastosowania dodatkowego sprzętu do obsługi pszczół, tylko w małym stopniu przyjęła się w praktyce (Banker 1968). W Związku Radzieckim poleca się stosowanie łączenia rodzin zasadniczych z zapasowymi, zwanymi pomocnicami (Gołownia 1954).
strona 146
Moeller (1958) stwierdził, że produkcja miodu zależy od stosunku liczbowego pszczół do czerwiu w rodzinie, przy czym przewaga pszczół zbieraczek, przy równoczesnym zmniejszaniu ilości czerwiu, wpływa na zwiększenie produkcji miodu. Dzięki łączeniu dwu rodzin pszczelich uzyskuje się stopniową przewagę liczby pszczół zbieraczek do ilości czerwiu, oraz całkowicie eliminuje się jedną matkę z produkcji czerwiu. W tym jednak wypadku dopiero po 2—4 tygodniach osiąga się rzeczywiste korzyści łączenia (Gromisz 1962).
Celem omówionych w niniejszej pracy doświadczeń było wykorzystanie sztucznego i natychmiastowego zwiększenia siły jednych rodzin kosztem drugich, z wyeliminowaniem kłopotliwego prowadzenia gospodarki dwurodzinnej, dla podniesienia produkcji miodu z poszczególnych pożytków pszczelich.
MATERIAŁ I METODYKA
Badania przeprowadzono w latach 1971—73 w pasiece doświadczalnej Oddziału Pszczelnictwa IS w Puławach. Okolica Puław charakteryzuje się niskimi zbiorami miodu towarowego, które średnio wynoszą 5—8 kg od jednej rodziny (Bornus i Gromisz 1964). Dzięki wprowadzeniu w ostatnich latach do uprawy rzepaku ozimego, coraz większego znaczenia nabiera tu pożytek wczesny. Pożytek ten rozpoczyna się na początku maja i trwa, w zależności od warunków atmosferycznych, od 2 do 3 tygodni. Do niedawna główny pożytek w tym rejonie dostarczała gryka, ale ze względu na ciągle zmniejszaną powierzchnię jej uprawy, odgrywa ona coraz mniejszą rolę. Z drugiej strony wprowadzenie w tym rejonie pszczół mieszańców kaukaskich, wykorzystujących wziątek z koniczyny czerwonej, umożliwiło lepsze wykorzystanie bazy pożytkowej (Zmarlicki 1972).
Do doświadczeń użyto 24 rodziny krzyżówki pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową w dwu pierwszych latach badań, a w ostatnim roku 12 rodzin stanowiły te same pszczoły a pozostałe 12 rodzin stanowiły krzyżówki pszczoły kraińskiej z pszczołą miejscową. Pszczoły trzymano w ulach dadanowskich. Rodziny do zimowli przygotowywano w sposób powszechnie przyjęty w tym typie ula. Pod koniec sierpnia i na początku września uzupełniano zapasy zimowe, karmiąc rodziny półgęstym syropem cukrowym w stosunku 3 : 2. Pszczoły zimowano na pasieczysku w Górnej Niwie — Puławy.
Każdego roku wiosną, po głównym przeglądzie wydzielano z pasieki grupę 24 rodzin pszczelich o podobnej sile z matkami siostrami. Zabiegi wiosenne w tej grupie rodzin polegały na dodatkowym wyrównywaniu ich siły i utrzymywaniu odpowiedniej ciepłoty w ulach poprzez stopniowe poszerzanie gniazd. W niektórych rodzinach, gdzie matki słabiej czerwiły, odsklepiano zapasy z pokarmem w plastrach obok czerwiu. Rodziny
strona 147doświadczalne pozostawały na pasieczysku do chwili rozpoczęcia pożytku rzepakowego. Siła rodzin w poszczególnych latach w tym okresie wahała się od 6 do 7 ramek czerwiu.
Po ostatecznym wyrównaniu siły rodzin doświadczalnych podzielono je na 5 grup (kombinacji), które oznaczono odpowiednimi symbolami:
U1 — cztery rodziny do pojedyńczego wzmocnienia zbieraczkami,
U2 — cztery rodziny do podwójnego wzmocnienia zbieraczkami,
P1 — cztery rodziny dawczynie zbieraczek dla rodzin U1,
P2 — osiem rodzin dawczyń zbieraczek dla rodzin U2,
K — cztery rodziny kontrolne.
Pszczoły wywożono na pożytek rzepakowy zawsze w ten sam rejon, na odległość około 6 km od Puław, przy czym poszczególne kombinacje lokowano oddzielnie. Rodziny z kombinacji U ustawiano pojedynczo. Obok każdej rodziny z kombinacji U1 ustawiano w odległości 1 m po jednej rodzinie z kombinacji P1, a obok każdej rodziny z kombinacji U2 umieszczano z boków po dwie rodziny z kombinacji P2, zachowując w poszczególnej grupie ten sam kierunek wylotów. Po 3—6 dniach od momentu przywiezienia pszczół, w okresie intensywnego lotu ich na rzepak w godzinach południowych, odstawiano od rodzin kombinacji U wszystkie rodziny kombinacji P. Rodzinom kombinacji U nakładano nadstawki do magazynowania nektaru. Natomiast niektórym rodzinom odstawionym (kombinacji P), mimo, że przed wywiezieniem na pożytek rzepakowy trzymano je ciasno, trzeba było zabierać po 1 lub 2 ramki, które nie były obsiadywane przez pszczoły. W czasie słabego pożytku rzepakowego w 1972 r. w pierwszych dniach po odstawieniu, rodziny te karmiono syropem cukrowym.
Po zakończeniu pożytku rzepakowego, gryczanego oraz z koniczyny czerwonej przeprowadzano miodobranie, ważąc plastry przed i po wirowaniu, oddzielnie z każdej rodziny. Zapasy miodu pozostawionego w gnieździe oceniano szacunkowo. W ostatnim roku badań, przy każdym przeglądzie, który w miarę możliwości starano się robić w odstępach 21 dniowych, mierzono czerw i jednocześnie wyceniano zapasy pokarmu.
Wyniki opracowano statystycznie, metodą analizy wariancji. Do porównania średnich użyto testu Duncana, przy poziomie wiarygodności L=0,05.
WYNIKI
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLCGICZNO-POŻYTKOWYCH W LATACH BADAŃ
Zima 1970/1971 była bardzo łagodna. Pszczoły przezimowały dobrze, a ich osyp zimowy w ulach był minimalny. Wiosna sprzyjała dobremu rozwojowi rodzin pszczelich dzięki wczesnemu zakwitnięciu roślin, do-
strona 148Tabela 1 Niektóre dane meteorologiczne w latach badań Some meteorological data in the years of experiments
| Rok / Year | Miesiące — Months: I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C | ||||||||||||
| 1971 | −2,7 | −0,2 | −0,1 | 8,1 | 15,4 | 16,4 | 19,0 | 19,6 | 11,3 | 8,1 | 2,4 | 2,0 |
| 1972 | −7,6 | −0,2 | 3,8 | 8,3 | 14,3 | 17,8 | 20,9 | 17,4 | 11,9 | 6,2 | 4,2 | −0,3 |
| 1973 | −2,7 | 1,3 | 3,7 | 7,9 | 13,2 | 16,2 | 18,1 | 17,6 | 13,2 | 6,5 | 2,0 | −0,7 |
| x̄ | −3,4 | −2,4 | 1,5 | 7,7 | 13,6 | 17,0 | 18,7 | 17,5 | 13,6 | 8,1 | 2,6 | −1,4 |
| Sumy opadów w mm / Sums of rainfalls in mm | ||||||||||||
| 1971 | 20 | 28 | 37 | 32 | 54 | 58 | 43 | 12 | 67 | 24 | 25 | 35 |
| 1972 | 16 | 2 | 15 | 64 | 60 | 75 | 73 | 120 | 95 | 21 | 37 | 5 |
| 1973 | 19 | 36 | 13 | 26 | 71 | 114 | 70 | 14 | 40 | 49 | 40 | 27 |
| x̄ | 29,6 | 29,0 | 30,4 | 39,3 | 60,0 | 72,6 | 85,4 | 74,4 | 47,2 | 42,6 | 39,5 | 35,8 |
x — średnie wieloletnie average of many years
starczających pszczołom nektaru i pyłku. W początkowym okresie kwitnienia rzepaku wystąpiły stosunkowo wysokie temperatury przy małej ilości opadów (tab. 1), co sprzyjało nektarowaniu roślin.
Niestety po kilku dniach, na skutek braku opadów, nastąpiło częściowe zahamowanie wydzielania nektaru przez rzepak. Warunki te odbiły się ujemnie na produkcji miodu, ale nie wpłynęły na zahamowanie rozwoju rodzin. Również po zakończeniu pożytku rzepakowego warunki sprzyjały dobremu rozwojowi rodzin pszczelich. W okresie pożytku z gryki postępująca suszą spowodowała przedwczesne więdnięcie roślin i zahamowanie nektarowania. Warunki te korzystnie wpłynęły jednak na wcześniejsze i obfite nektarowanie głęboko korzeniących się roślin koniczyny czerwonej. Suma opadów w tym roku (435 mm) była dużo niższa od średniej wieloletniej (586 mm).
Zima 1971/1972 r. była surowsza od poprzedniej, ale stosunkowo krótka i dzięki temu nie wpłynęła ujemnie na zimowlę pszczół. Wiosna natomiast była wczesna i sprzyjała intensywnemu rozwojowi rodzin pszczelich. Pożytek rzepakowy rozpoczął się bardzo wcześnie, bo już w pierwszej dekadzie maja. Jednakże, gdy rzepak był w pełni kwitnienia, przyszło ochłodzenie wraz z opadami deszczu, co wpłynęło na przedłużenie się tego pożytku. Warunki pogody w tym okresie najlepiej charakteryzuje ilość opadów, których w ciągu 2 miesięcy (kwiecień i maj) spadło 124 mm, gdy w tym samym czasie poprzedniego roku było ich tylko 34 mm. Okres po pożytku rzepakowym do kwitnienia gryki charakteryzował się sprzyjającymi warunkami dla rozwoju rodzin. Przelotne
strona 149deszcze i stosunkowo wysoka temperatura sprzyjały umiarkowanemu wydzielaniu nektaru przez rośliny. Jednakże w czasie kwitnienia gryki oraz koniczyny czerwonej wystąpiły większe opady, które ujemnie odbiły się na ich nektarowaniu, szczególnie tego ostatniego gatunku. Roczna suma opadów (583 mm) była bardzo bliska średniej wieloletniej.
W ostatnim 1973 r. warunki klimatyczno-pożytkowe kształtowały się nieco inaczej niż w poprzednich latach. Chociaż zima była łagodna i wiosna rozpoczęła się nadzwyczaj wcześnie, to wystąpienie okresu chłodów pod koniec kwitnienia zahamowało wegetację roślin, tak że intesywny pożytek rzepakowy rozpoczął się dopiero w ostatniej dekadzie maja. Niestety ten pożytek trwał zaledwie dwa dni, po czym ponownie przyszło ochłodzenie wraz z opadami deszczu. Częste i stosunkowo obfite deszcze (184 mm) oraz dość niska temperatura w miesiącu czerwcu i lipcu wpłynęły ujemnie na nektarowanie wszystkich roślin, a więc także gryki i koniczyny czerwonej. Warunki te przyczyniły się do powstania nastroju rojowego w rodzinach pszczelich. Roczna suma opadów (519 mm) była niższa od średniej wieloletniej.
PRZEBIEG NAGROMADZENIA ZAPASÓW W ULACH I CZERWIENIA MATEK
W latach 1971 i 1972, podczas kolejnych przeglądów rodzin pszczelich, wykonanych w około 3 tygodniowych odstępach czasu oceniano czerwienie matek oraz stan zapasów bardzo ogólnie. Natomiast w ostatnim roku badań przeprowadzono obserwacje bardziej szczegółowe (ryc. 1).

Ryc. 1. Nagromadzenie zapasów miodu i przebieg czerwienia matek w różnych kombinacjach doświadczalnych w roku 1973
Gathering of honey surplus and laying of queens in different combinations of experiments in the year of 1973

W latach 1971 i 1972 proces nagromadzania zapasów miodu i czerwienie matek w poszczególnych kombinacjach był w ogólnych zarysach podobny do poniżej przedstawionego. Wystąpiły tylko różnice w rozwoju rodzin z kombinacji U1 i U2 po pożytku rzepakowym, które dzięki lepszym warunkom klimatyczno-pożytkowym w tych latach, nie weszły w nastrój rojowy i w rezultacie wykazały się większą ogólną produkcją miodu.
W roku 1973 ilość czerwiu w tym startowym momencie (15. V.) kształtowała się na podobnym poziomie i wynosiła w rodzinach kontrolnych (K) i w kombinacji U1 po 67 dm2, a w rodzinach z kombinacji U2 61 dm2 i z kombinacji P1 i P2 60 cm2. Stan zapasów w ulach wynoszący blisko 5 kg na 1 rodzinę pszczelą pozostawał prawie na takim samym poziomie do 15 maja, tj. do chwili wykonania zabiegu przemieszczania zbieraczek z rodzin kombinacji P do rodzin kombinacji U1 i U2.
Przy następnym przeglądzie w dniu 8 czerwca, a więc w dniu odwirowywania miodu rzepakowego ilość czerwiu w rodzinach kontrolnych wzrosła do 69 dm2 na rodzinę, a w rodzinach wzmocnionych U1 i U2 jak i zubożonych w zbieraczki P1 i P2 bardzo zmalała, wynosząc dla rodzin pojedynczo wzmocnionych 41 dm2, zubożonych w zbieraczki 39 dm2 i podwójnie wzmocnionych — 28 dm2 na rodzinę. Zjawisko to jest całkowicie zrozumiałe, ponieważ w rodzinach kontrolnych pożytek rzepakowy został wykorzystany jako rozwojowy. Natomiast w rodzinach wzmocnionych zbieraczkami, na skutek dużego dopływu nektaru do uli, matki zostały ograniczone w czerwieniu. Podobne zjawisko ograniczenia matek w czerwieniu nastąpiło w rodzinach zubożonych w zbieraczki. Przyczyna była inna, brak lotnych pszczół i brak dopływu nektaru do uli spowodował spadek ilości czerwiu. Najwyższe zapasy miodu miały rodziny z kombinacji U1 — około 10 kg na rodzinę, następnie z kombinacji kontrolnej — około 9 kg, kombinacji U2 — około 8 kg, a na końcu kombinacji P1 i P2 — około 6 kg na 1 rodzinę.
Następne pomiary czerwiu i wycenę zapasów przeprowadzono w dniu 4 lipca. Ilość czerwiu w tym okresie wzrosła we wszystkich kombinacjach, osiągając najwyższy poziom w rodzinach z kombinacji kontrolnej — 91 dm2, na dalszych miejscach znalazły się rodziny z kombinacji U2 — 72 dm2, następnie z kombinacji P1 i P2 — 68 dm2, a na ostatnim miejscu rodziny z kombinacji U1 — 57 dm2. Wzrost ilości czerwiu w rodzinach pszczelich w tym czasie jest normalny, ponieważ okres ten cechuje się zawsze najwyższym rozwojem rodzin. Należy zaznaczyć, że w niektórych rodzinach pojedynczo i podwójnie wzmocnionych (z komb. U) wystąpił nastrój rojowy, który wpłynął prawdopodobnie na mniejszy wzrost czerwiu. Również najwyższe zapasy miodu miały rodziny z kombinacji kontrolnej (po ok. 8 kg), następnie średnie — z kombinacji U1 oraz P1 i P2 (po ok. 5,5 kg), a najmniejsze — rodziny z kombinacji U2 (po 5 kg).
strona 151W dniu 31 lipca, a więc w dniu odwirowywania miodu gryczanego, największą ilość czerwiu miały rodziny z kombinacji U2 — 60 dm2, następnie z kombinacji kontrolnej — 38 dm2 i z kombinacji U1 — 31 dm2, a na końcu z kombinacji P1 i P2 — 29 dm2. Największy spadek ilości czerwiu w okresie od 4 do 31 lipca wystąpił w rodzinach z kombinacji kontrolnej. Zjawisko to jest całkowicie zrozumiałe, zważywszy, że okres od wiosny do 4 lipca charakteryzował się intensywnym rozwojem tych rodzin, a dopiero pożytek z gryki spowodował ograniczenie matek w czerwieniu. W pozostałych kombinacjach również nastąpiło zmniejszenie czerwiu ale w mniejszym stopniu, odpowiednio do siły rodzin pszczelich. Największe zapasy miodu miały rodziny z kombinacji kontrolnej po ok. 15 kg, następnie z kombinacji P1 i P2 — po ok. 12 kg, a na końcu z kombinacji U1 i U2 — po ok. 10 kg. Najniższe zapasy miodu u rodzin z kombinacji U1 i U2 spowodowane były wejściem tych rodzin w nastrój rojowy w okresie po pożytku rzepakowym.
PRODUKCJA MIODU RZEPAKOWEGO
Rozwój rodzin pszczelich w maju 1971 był bardzo dobry, na co wpłynęła łagodna zima oraz wczesna wiosna, obfitująca w pożytki pobudzające. Pasiekę doświadczalną na pożytek rzepakowy wywieziono 14 maja. Po trzech dniach pracy pszczół przy zbiorze nektaru z rzepaku i zapoznaniu się z nową lokalizacją odstawiono rodziny P1 i P2 od rodzin U1 i U2. Przez 3 następne dni rodziny wzmocnione pracowały bardzo intensywnie . Jednakże na skutek suszy po kilku dniach nektarowanie rzepaku zostało zahamowane. W dniu 28 maja przeprowadzono miodobranie. Rodziny z kombinacji U1 i U2 (tab. 2) przyniosły blisko 4 razy tyle miodu rzepakowego, co rodziny kontrolne. Oczywiście rodziny odstawione, ze względu na stratę pszczół lotnych, wogóle nie dały miodu rzepakowego. Jeżeli wziąć pod uwagę ilość miodu przypadającą średnio na jedną rodzinę z kombinacji U1+P1, oraz U2+P2, to w porównaniu z kombinacją kontrolną wynosiła ona w pierwszym przypadku 190%, a w drugim 120%. Oznacza to, że pojedyncze wzmocnienie rodzin zbieraczkami jednej rodziny zbieraczkami innej rodziny) dało lepsze efekty w zbiorze miodu rzepakowego niż podwójne (jednej rodziny zbieraczkami z dwu rodzin).
W 1972 r. rodziny doświadczalne zostały wywiezione na pożytek rzepakowy w dniu 6 maja, a 11 maja odstawiono rodziny P od rodzin U. Na drugi dzień po przeprowadzeniu tego zabiegu rozpoczął się okres deszczowy, tak że po kilku dniach trzeba było odstawione rodziny (P) karmić syropem cukrowym. Warunki pogody (czterokrotnie większa ilość opadów niż w roku poprzednim) niższa temperatura wpłynęły na przedłużenie się umiarkowanego pożytku rzepakowego do końca maja.
strona 152Tabela 2 Zbiór miodu rzepakowego z rodzin o różnej sile roboczej Production of rape honey by bee colonies of different strength
| Kombinacje doświadczalne / Combination of experiments | Liczba rodzin / Number of colonies | Średni zbiór w kg od 1 rodziny w latach / Average crop in kg from colony in the years: 1971 | 1972 | 1973 | x̄ 1971–1973 |
|---|---|---|---|---|---|
| U1 — rodziny wzmocnione pojedynczo / colonies strengthen by collecting bees from one colony | 4 | 9,6 | 17,3 | 6,3 | 11,1 d1 |
| U2 — rodziny wzmocnione podwójnie / colonies strengthen by collecting bees from two colonies | 4 | 9,1 | 14,8 | 4,9 | 9,6 d |
| P1 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U1 / colonies which lost collecting bees for U1 | 4 | 0, | 2,3 | 0,6 | 1,0 a |
| P2 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U2 / colonies which lost collecting bees for U2 | 8 | ||||
| U1+P1 — razem / together | 8 | 4,8 | 9,8 | 3,8 | 6,1 c1 |
| U2+P2 — razem / together | 12 | 3,0 | 6,5 | 2,0 | 3,8 b |
| K — rodziny kontrolne / cheak colonies | 4 | 2,5 | 10,8 | 2,0 | 5,1 c |
Średnie różniące się istotnie oznaczono kolejnymi literami alfabetu Average which differs significantly marked by the following letters of alphabet
W związku z tym rodziny kontrolne rozwinęły się dość dobrze, a rodziny z dużą ilością zbieraczek z kombinacji U1 i U2 nie zostały należycie wykorzystane, dużo lotnych pszczół wyginęło. W końcowym efekcie rodziny z kombinacji U1 i U2 wraz z rodzinami odstawionymi (P1 i P2) przyniosły odpowiednio o 10% i 40% miodu mniej niż kontrolne. Jednak biorąc pod uwagę tylko rodziny z kombinacji U1 i U2, bez odstawionych P1 i P2, to zebrały one około 60% i 38% więcej miodu niż kontrolne.
W roku 1973 rodziny doświadczalne zostały wywiezione na pożytek rzepakowy w dniu 15 maja, a w dniu 21 maja odstawiono rodziny P od rodzin U. W tym okresie rzepak bardzo dobrze nektarował, ale po 2 dniach przyszło ochłodzenie i opady deszczu. Warunki te odbiły się znów niekorzystnie na zbiorach miodu rzepakowego. Jednakże rodziny z kombinacji U1 wraz z odstawionymi kombinacji P1 przyniosły średnio o 90% więcej miodu niż kontrolne, a rodziny z kombinacji U2 wraz z odstawionymi kombinacji P2 tyle samo co kontrolne. Biorąc pod uwagę tylko rodziny
strona 153z kombinacji U1 i U2 bez rodzin odstawionych, to przyniosły one odpowiednio ponad dwa i prawie półtora raza więcej miodu niż kontrolne.
Reasumując uzyskane wyniki z produkcji miodu rzepakowego należy stwierdzić, że pojedyńcze wzmacnianie rodzin zbieraczkami (jedną rodzinę zbieraczkami jednej rodziny — kombinacja U1) daje lepsze rezultaty niż wzmacnianie podwójne (jedną rodzinę zbieraczkami z dwóch rodzin kombinacja U2). W ciągu dwóch spośród trzech lat prowadzenia badań, rodziny pojedynczo wzmocnione (kombinacja U1) wraz z rodzinami odstawionymi (kombinacja P1) przyniosły średnio nieco więcej miodu rzepakowego niż kontrolne, ale różnicy tej nie udało się udowodnić statystycznie. Natomiast rodziny wzmacniane zbieraczkami z 2 rodzin (U2) wraz z rodzinami odstawionymi (P2) przyniosły średnio mniej miodu rzepakowego niż rodziny kontrolne, jednak różnicy tej również nie udowodniono statystycznie. Biorąc pod uwagę produkcję miodu tylko z rodzin wzmacnianych, to pojedynczo wzmacniane (komb. U1) przyniosły w ciągu trzech lat ponad 2,5 razy więcej miodu rzepakowego niż rodziny kontrolne, a podwójnie wzmacniane (komb. U2) 2 razy więcej.
PRODUKCJA MIODU GRYCZANEGO ORAZ KONICZYNOWEGO
W 1971 roku, jak i w następnych dwóch latach, rodziny doświadczalne były wywożone na początku czerwca na pożytek gryczano-koniczynowy w okolicę Zwolenia. Pożytek gryczany rozpoczął się w pierwszym roku już 28 czerwca, jednakże na skutek postępującej suszy nektarowanie roślin było bardzo słabe. Warunki te wpłynęły natomiast bardzo korzystnie na przyśpieszenie kwitnienia i intensywne nektarowanie koniczyny czerwonej. Długi, około 50 dniowy okres między kwitnieniem rzepaku a kwitnieniem koniczyny czerwonej pozwolił rodzinom kontrolnym dojść do dużej siły, dzięki czemu wyprodukowały one przeciętnie po 21,6 kg miodu (tab. 3). Natomiast rodziny pozbawione wiosną zbieraczek (komb. P) wyprodukowały przeciętnie po 13,9 kg miodu. W efekcie rodziny z kombinacji pojedynczo wzmocnionej (U1) wraz z rodzinami odstawionymi (P1) przyniosły średnio o około 4% mniej miodu niż kontrolne, a rodziny z kombinacji podwójnie wzmocnionej (U2) wraz z odstawionymi (P2) — o około 10% mniej miodu niż kontrolne.
W następnym 1972 r. warunki klimatyczno-pożytkowe w miesiącach czerwiec—lipiec również sprzyjały rozwojowi rodzin pszczelich i przyczyniły się, podobnie jak w roku poprzednim, do osiągnięcia dużej siły produkcyjnej rodzin kontrolnych i wykorzystanie pożytku gryczano-koniczynowego. Natomiast rodziny z kombinacji P jeszcze nie osiągnęły należytej siły na okres kwitnienia gryki i wykorzystały ten pożytek w bardzo
strona 154Tabela 3 Zbiór miodu gryczanego i koniczynowego z rodzin o różnej sile roboczej Production of buckwheat and clover honey by bee colonies of different strength
| Kombinacje doświadczalne / Combination of experiments | Liczba rodzin / Number of colonies | Średni zbiór w kg od 1 rodziny w latach / Average crop in kg from colony in the years: 1971 | 1972 | 1973 | x̄ 1971–1973 |
|---|---|---|---|---|---|
| U1 — rodziny wzmocnione pojedynczo / colonies strengthen by collecting bees from one colony | 4 | 27,4 | 19,7 | 6,2 | 17,8 c1 |
| U2 — rodziny wzmocnione podwójnie / colonies strengthen by collecting bees from two colonies | 4 | 30,3 | 20,2 | 7,1 | 19,2 d |
| P1 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U1 / colonies which lost collecting bees for U1 | 4 | 13,9 | 6,0 | 7,5 | 9,1 a |
| P2 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U2 / colonies which lost collecting bees for U2 | 8 | ||||
| U1+P1 — razem / together | 8 | 20,7 | 13,0 | 6,5 | 13,4 b1 |
| U2+P2 — razem / together | 12 | 19,4 | 10,7 | 7,4 | 12,5 b |
| K — rodziny kontrolne / cheak colonies | 4 | 21,5 | 16,8 | 9,6 | 16,0 c |
Średnie różniące się istotnie oznaczono kolejnymi literami alfabetu Average which differs significantly marked by the following letters of alphabet
małym stopniu. W okresie kwitnienia koniczyny, ze względu na opady deszczu, warunki były niekorzystne do zbioru nektaru. W sumie rodziny z kombinacji pojedynczo wzmocnionej (U1) wraz z rodzinami odstawionymi (P1) przyniosły o około 23% miodu mniej niż kontrolne, a z kombinacji podwójnie wzmocnionej (U2) wraz z kombinacją (P2) — o około 36% miodu mniej niż rodziny kontrolne.
W ostatnim 1973 r. badań, w miesiącach czerwiec—lipiec, warunki pożytkowe były niekorzystne dla nektarowania roślin. W związku z tym część rodzin z kombinacji pojedynczo wzmocnionych (U1) i podwójnie wzmocnionych (U2) weszło w nastrój rojowy, podczas gdy rodziny kontrolne (K) i odstawione (P) rozwijały się normalnie. W końcowym efekcie odbiło się to niekorzystnie na ogólnej produkcji miodu z gryki i koniczyny czerwonej przez rodziny wzmacniane. W sumie rodziny z kombinacji pojedynczo wzmocnionej (U1) wraz z rodzinami odstawionymi (P1)
strona 155przyniosły o około 32% miodu mniej niż rodziny kontrolne, a rodziny z kombinacji podwójnie wzmocnionej (U2) wraz z rodzinami odstawionymn (P2) — o 23% miodu mniej niż rodziny kontrolne.
Ogólnie biorąc produkcja miodu gryczano-koniczynowego przez rodziny z kombinacji pojedynczo wzmocnionych (U1) wraz z rodzinami odstawionymi (P1) była średnio o około 16% mniejsza niż przez rodziny kontrolne. Rodziny z kombinacji podwójnie wzmocnionych (U2) wraz z rodzinami odstawionymi z kombinacji (P2) przyniosły średnio o około 22% miodu mniej niż kontrolne.
PRODUKCJA MIODU W CIĄGU CAŁEGO SEZONU
W roku 1971 rodziny pojedynczo wzmocnione (komb. U1) wraz z rodzinami odstawionymi (komb. P1) przyniosły średnio w ciągu całego sezonu o około 6% więcej miodu niż rodziny z kombinacji kontrolnej (tab. 4). Natomiast rodziny podwójnie wzmocnione zbieraczkami (komb. U2) wraz z rodzinami odstawionymi (komb. P2) przyniosły średnio w ciągu całego sezonu o około 7% mniej miodu niż rodziny kontrolne. Należy podkreślić, że na wyniki w produkcji miodu, poza siłą rodzin pszczelich, bardzo duży wpływ wywarły warunki klimatyczno-pożytkowe. Warunki te okazały się stosunkowo korzystne w 1971 r., gdyż w miesiącach mających decydujący wpływ na zbiór nektaru (maj, czerwiec i lipiec) spadło zaledwie 46 mm deszczu.
Rodziny z kombinacji pojedynczo wzmocnionej (U1) łącznie z rodzinami komb. P1 przyniosły średnio w ciągu całego sezonu w 1972 roku o około 17% mniej miodu niż rodziny kontrolne, rodziny podwójnie wzmocnione (U2) łącznie z rodzinami kombinacji P2 — 38% mniej. Wpłynęły na to niekorzystne warunki meteorologiczne dla nektarowania roślin i lotu pszczół. W miesiącach maj, czerwiec i lipiec spadło 198 mm deszczu, a w samym sierpniu 120 mm. W związku z tym bardzo mało wyprodukowały rodziny odstawione (z kombinacji P), które w czasie kwitnienia koniczyny osiągnęły już zdolności produkcyjne, ale nie wykorzystały tego pożytku. Właśnie bardzo niska produkcja miodu przez te rodziny zadecydowała o całorocznych słabych wynikach.
W 1973 r. rodziny pojedynczo wzmocnione (U1) wraz z odstawionymi P1 przyniosły średnio z jednostki w ciągu całego sezonu o około 11% mniej miodu niż rodziny z kombinacji kontrolnej. Nieco gorsze wyniki w produkcji miodu dały rodziny podwójnie wzmocnione (U2) wraz z odstawionymi (P2), które przyniosły średnio o około 19% mniej miodu niż rodziny kontrolne. Wpłynęła na to stosunkowo duża ilość opadów w ciągu maja, czerwca i lipca oraz brak poważniejszych wziątków, w rezultacie czego nie mogły być wykorzystane pszczoły lotne, wystąpiły więc na-
strona 156Tabela 4 Zbiór miodu w ciągu całego sezonu z rodzin o różnej sile roboczej Production of honey in the season by bee colonies of different strength
| Kombinacje doświadczalne / Combination of experiments | Liczba rodzin / Number of colonies | Średni zbiór w kg od 1 rodziny w latach / Average crop in kg from colony in the years: 1971 | 1972 | 1973 | x̄ 1971–1973 |
|---|---|---|---|---|---|
| U1 — rodziny wzmocnione pojedynczo / colonies strengthen by collecting bees from one colony | 4 | 37,0 | 37,0 | 12,5 | 28,9 d1 |
| U2 — rodziny wzmocnione podwójnie / colonies strengthen by collecting bees from two colonies | 4 | 39,4 | 35,0 | 12,0 | 28,8 d |
| P1 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U1 / colonies which lost collecting bees for U1 | 4 | 13,9 | 8,3 | 8,1 | 10,1 a |
| P2 — rodziny dawczynie zbieraczek dla U2 / colonies which lost collecting bees for U2 | 8 | ||||
| U1+P1 — razem / together | 8 | 25,5 | 22,8 | 10,3 | 19,5 c |
| U2+P2 — razem / together | 12 | 22,4 | 17,2 | 9,4 | 16,3 b |
| K — rodziny kontrolne / cheak colonies | 4 | 24,0 | 27,6 | 11,6 | 21,1 c1 |
Średnie różniące się istotnie oznaczono kolejnymi literami alfabetu Average which differs significantly marked by the following letters of alphabet
stroje rojowe, szczególnie w rodzinach wzmocnionych zbieraczkami (z komb. U1 i U2).
Przeciętna z trzech lat trwania doświadczenia produkcja miodu od rodzin z kombinacji pojedynczo wzmocnionej (U1) była o około 8% niższa niż od rodzin z kombinacji kontrolnej, ale różnica ta była nieistotna. Natomiast przeciętna produkcja miodu od rodzin z kombinacji podwójnie wzmocnionej (U2) wraz z rodzinami odstawionymi (P2) była o 23% mniejsza niż od rodzin z kombinacji kontrolnej. Różnica ta była już istotna przy niższym współczynniku ufności.
DYSKUSJA
Sztuczne zwiększanie siły jednych rodzin zbieraczkami z rodzin sąsiednich wpłynęło na lepsze wykorzystanie pożytku rzepakowego. Wyniki te są zgodne z danymi wielu autorów (Farrar 1953, Moeller 1958
strona 157i Gromisz 1962), według których zwiększenie siły rodzin wpływa na wyższą produkcję miodu. Metoda jaką zastosowano w doświadczeniach, daje możliwość przesuwania w czasie zabiegu łączenia, w zależności od rozpoczęcia się pożytku. Wiąże się to z mniejszym ryzykiem wystąpienia nastroju rojowego, który jest poważnym problemem przy łączeniu rodzin.
Ponadto metoda ta stwarza natychmiastowe i efektywne zwiększenie siły rodzin tylko zbieraczkami, a więc osobnikami najbardziej wartościowymi. W gromadzeniu zapasów według Gromisza (1958) rzeczywiste korzyści wynikające z łączenia dwóch rodzin osiąga się dopiero w 2, 3 i 4 tygodniu po połączeniu. W łączeniu rodzin tkwi większe ryzyko niż w omówionej metodzie wzbogacenia zbieraczkami jednych rodzin kosztem innych, gdyż nie jesteśmy w stanie przewidzieć na długi czas przed pożytkiem warunków klimatycznych które w decydujący sposób wpływają na zbiory nektaru.
Wprowadzenie do praktyki wyników doświadczenia w rejonach uprawy rzepaku ozimego stwarzałoby możliwość pełniejszego wykorzystania tego pożytku, a równocześnie przyczyniłoby się do podniesienia rentowności pszczelarstwa.
Chociaż całoroczna produkcja miodu, jaką uzyskano średnio z rodzin pojedynczo wzmocnionych zbieraczkami (1 : 1) łączenie z tymi, które dostarczały im zbieraczek, była nieco niższa niż z rodzin kontrolnych, to jednak nie obniża to wartości zbadanej metody gospodarki pasiecznej. Należałoby bowiem zaznaczyć, że teren gdzie przeprowadzono doświadczenia charakteryzuje się pożytkami późnymi.
Zupełnie inaczej kształtowałyby się wyniki przedstawionej metody wzmacniania rodzin zbieraczkami innych rodzin w przypadku korzystania tylko z wczesnych pożytków. Dodatnie wyniki uzyskiwane przy zastosowaniu gospodarki dwurodzinnej dawały wyższe przeciętne zbiory miodu, ale przy wykorzystaniu tylko jednorazowego pożytku z wziątków późniejszych, rozpoczynających się w połowie czerwca (Farrar 1953, Gromisz 1962 i Banker 1968).
WNIOSKI
Zbadano w niniejszej pracy łatwą i prostą a jednocześnie skuteczną metodę natychmiastowego zwiększania siły jednych rodzin pszczelich kosztem drugich, przez spowodowanie nalotu zbieraczek z jednych uli do drugich.
Powinna ona być polecana do szerokiej praktyki pasiecznej wszędzie tam, gdzie podstawę całorocznej produkcji miodu stanowią pożytki wczesne, przy tym intensywne i krótkotrwałe.
Może być też stosowana tam, gdzie przerwa między pożytkiem wczesnym a pożytkiem późniejszym wynosi około 2 miesięcy (jak np. między
strona 158wczesnym pożytkiem rzepakowym a pożytkiem z koniczyny czerwonej), bowiem wówczas rodziny, które straciły pszczołę lotną zdążą dojść do siły i przynajmniej częściowo wykorzystać późne wziątki, a rodziny produkcyjne z okresu pożytku rzepakowego zdążą odnowić poraz drugi siłę. Metody tej nie należałoby zalecać dla tych pasiek, które korzystają z taśmy pożytkowej dość regularnej, na którą składają się pożytki wczesne i kilka pożytków letnich.
Zabieg wzmacniania jednych rodzin zbieraczkami innych rodzin powinien być przeprowadzany w czasie intensywnego lotu pszczół po wziątek, gdy zapowiada się przynajmniej kilkudniowy okres dobrej pogody.
Lepsze efekty daje pojedyncze wzmacnianie siły rodzin pszczelich polegające na spowodowaniu nalotu zbieraczek z jednej tylko rodziny do drugiej, niż wzmacnianie podwójne, kiedy zbieraczki z dwu rodzin zlatują się do trzeciej.
LITERATURA
Banker R. (1968) — A two-queen method used in commercial operations. Amer Bee J. 108(5) : 180—182.
Bornus L., Gromisz M. (1964) — Charakterystyka pożytków pszczelich i zbioru miodu w Polsce (1950—1963). Pszczeln. Zesz. Nauk., 8(1) : 1—19..
Demianowicz A. (1957) — Hodowla pszczół, rozdział V: Teoretyczne podstawy użytkowania pszczół. (s. 188—237), PWRiL, Warszawa.
Farrar C.L. (1953) — Two-queen colony management. Amer. Bee J. 93(3) : 108—110.
Gołownia G.T. (1954) — Powyszenje produktiwnosti pczelinych siemiej w uljach — leżakach. Pczełowodstwo, 31(6) : 15—18.
Gromisz M. (1958) — Próba teoretycznej oceny gospodarki dwurojowej Pszczelarstwo, (9) : 250—253.
Gromisz M. (1962) — Próba określenia zależności produkcji miodowej pasieki od stosunku liczbowego robotnic do czerwiu. Pszczeln. Zesz. Nauk., 6(3) : 93—111.
Moeller F.E. (1958) — Relation between egg laying capacity of queen and populations and honey production of their colonies. Amer. Bee J. 98(10) : 401—402.
Zienkiewicz Z. (1953) — Gospodarka dwurojowa. Pszczelarstwo, 4(6) : 1—3.
Zmarlicki C. (1972) — Wartość użytkowa mieszańców pszczoły kaukaskiej z pszczołą miejscową. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16 : 43—51.
ВЛИЯНИЕ БИОЛОГИЧЕСКОГО СОСТОЯНИЯ ПЧЕЛОСЕМЕЙ НА ИХ ПРОДУКТИВНУЮ СПОСОБНОСТЬ
Ц. Змарлицки
Резюме
- В 1971—73 гг., в условиях пулавских взятков проведено исследование по исскуственному увеличению силы одних семей за счёт других, целию лучшего исползования ранних взятков.
- Принято во внимание 2 варианты: У2 — одна семья усиленая пчелами сборщицами от иной семьи, и У2 — одна семья усиления сборщицами от двух семей.
- Продукция меда с озимого рапса усиленных семей, в обоих вариантах была больше чем на 250% выше в сравнении с продукцией контрольных семей.
- Годовая продукция меда (рапсового, гречишного и клеверного) в среднем на одну семью (и усиленную и ослабленную) была в варианте У1 приблизательно 8% а в варианте У1 на 23% ниже, чем продукция контрольных семей.
- Метод искуственного увеличения силы части семей следует рекомендовать в тех раионах, где главную часть меда доставляют силные ранние взятки.
INFLUENCE OF BIOLOGICAL COMPOSITION OF BEE COLONIES ON THE PRODUCTION OF HONEY
Cyprian Zmarlicki
Summary
- During 1971—1973 experiments were performed in Pulavy with artificial increase of one colony by other ones for better utilization of early honey flow.
- Two main variants were taken under the consideration: U1 — each colony strengthened by collecting bees from one neighbouring colony, and U2 — each colony strengthened by collecting bees from two neighboring colonies.
- In the both cases the production of rape honey from strengthened colonies was over 250% higher than from check colonies.
- Total production of honey in the season from the rape, buckwheat and red clover by strengthened as well as by colonies which lost bees in the spring for other ones was in wariant U1 — about 8% lower than in check colonies and in variant U2 — about 23% lower than in check ones.
- Described method of sudden and artificial increase of strength of bee colonies should be used in the areas where main honey flow commences very early in the spring.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 145: „intesyfikacją” → intensyfikacją
- s. 147, śródtytuł: „METEOROLCGICZNO-POŻYTKOWYCH” → METEOROLOGICZNO-POŻYTKOWYCH
- s. 148: „postępująca suszą” → postępująca susza
- s. 149: „intesywny” → intensywny
- s. 150: „60 cm2″ → 60 dm2
- s. 151: „wogóle” → w ogóle
- s. 152, 154, 156, tab. 2–4: „cheak colonies” → check colonies
- s. 152, 154, 156, tab. 2–4: „colonies strengthen by collecting bees” → colonies strengthened by collecting bees
- s. 155: „odstawionymn” → odstawionymi
- s. 157: „łączenie z tymi” → łącznie z tymi
- s. 158: „poraz drugi” → po raz drugi
- s. 158, streszczenie: „исскуственному” → искусственному
- s. 158, streszczenie: „исползования” → использования
- s. 159, streszczenie, pkt 2: „У2 — одна семья усиленая” → У1 — одна семья усиленная
- s. 159, streszczenie, pkt 2: „усиления сборщицами” → усиленная сборщицами
- s. 159, streszczenie, pkt 4: „приблизательно” → приблизительно
- s. 159, streszczenie, pkt 4: „а в варианте У1 на 23%” → а в варианте У2 на 23%
- s. 159, streszczenie, pkt 5: „искуственного” → искусственного
- s. 159, streszczenie, pkt 5: „раионах” → районах
- s. 159, streszczenie, pkt 5: „силные” → сильные
- s. 159, Summary: „wariant U1″ → variant U1
