FACELIA BŁĘKITNA JAKO ROŚLINA MIODODAJNA (Phacelia tanacetipholia Benth.)

tekst: Jadwiga Zimna

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok III, Nr 2, wrzesień 1959 — Jadwiga Zimna

(Phacelia tanacetipholia Benth.)

Jadwiga Zimna

Katedra Botaniki WSR Lublin, Kierownik doc. dr Z. Demianowiczowa i Katedra Ekologii Roślin SGGW Warszawa, Kierownik prof. dr W. Sławiński

strona 77

WSTĘP

Rodzaj Phacelia należy do rzędu Tubiflorae, rodziny Hydrophyllaceae. Nazwa jej pochodzi od greckiego wyrazu phakelos — pęk, a zawdzięcza ją gęstym kwiatostanom. Po polsku nazywa się wiązanką lub facelią.

Phacelia tenacetifolia dobrze zaaklimatyzowała się w Polsce i jest często uprawiana przez pszczelarzy. Jednak do chwili obecnej brak było naukowego jej opracowania jako rośliny miododajnej.

Celem niniejszej pracy było zbadanie wydajności nektarowej facelii błękitnej w warunkach Polski, w zależności od typu gleby, rozstawy rzędów, gęstości siewu, stadium rozwojowego kwiatu oraz warunków pogody.

PRZEGLĄD LITERATURY

Badaniami nad nektarowaniem różnych gatunków roślin miododajnych zajmowali się: Bonnier G. (1878), Haupt H. (1902), Fominych W. (1917), Park O. W. (1928), Ostaszczenko-Kudriawcewa A. (1928), Beutler R. (1930, 1934, 1953), Buetler R. i Wahl O. (1936), Andrejew W. (1932), Wieprikow P. N. (1936), Percival M. S. (1946), Boetius J. (1948), Fahn A. (1949), Hasler A. i Maurizio A. (1949, 1950, 1951), Barbier E. C. (1951, 1952, 1956), Pankratowa N. M. (1953), Schöntag A. (1953), Huber H. (1956), Szklanowska K. (1957), i inni. Badali oni biologię kwiatów, morfologię miodników oraz skład nektaru. Stwierdzili wpływ na nektarowanie czynników klimatycznych i glebowych, nawożenia, stadium fenologicznego kwiatu, wieku i wielkości kwiatu.

Jednym z głównych czynników wpływających pośrednio na nektarowanie jest gleba, jej wilgotność, uprawa i nawożenie. Rośliny rosnące na odpowiedniej dla danego gatunku glebie są silniej rozwinięte i wskutek

strona 78

tego wydzielają więcej nektaru. Beutler (1953) podaje, że Trifolium, Sinapis, Anchusa, Medicago produkują więcej nektaru, gdy rosną na glebach wapiennych, Fagopyrum zaś na piaszczystych.

Wpływ nawożenia na nektarowanie badali: Evert (1935), Hasler i Maurizio (1950, 1951), Schöntag (1953) i inni. Większość autorów stwierdziło, że brak potasu wpływa ujemnie na nektarowanie. Co się tyczy innych składników mineralnych, to oddziaływają one pośrednio na ten proces, wpływając dodatnio na ogólny rozwój roślin a zwłaszcza na liczbę kwiatów. Rośliny nawożone NPKMg wytwarzały trzy razy więcej kwiatów niż rośliny kontrolne.

Bonnier (1878) pierwszy badał wpływ wilgotności gleby na nektarowanie i stwierdził, że rośliny rosnące na glebach bardziej wilgotnych produkowały znacznie więcej nektaru niż rosnące na glebach suchszych. Dodatni wpływ wilgotności gleby na nektarowanie potwierdzili później Ostaszczenko (1928), Beutler i Wahl (1936), Huber (1956).

Fahn (1949), Andrejew (1928), Evert (1932) podają, że wielkość kwiatu oraz ich rozmieszczenie wywierają wpływ na wielkość nektarników a dzięki temu i na nektarowanie. Według Andrejewa (1928) kwiaty w górnej części rośliny są mniejsze i wydzielają mniej nektaru, niż kwiaty rosnące w częściach dolnych. Natomiast Beutler i Wahl (1936) podają, że chociaż kwiaty górne produkują mniej nektaru, to ma on jednak wyższą koncentrację cukrów.

Wiek kwiatu wpływa różnie na nektarowanie (Bonnier 1878 Haupt 1902). U Malus, Prunus i Cerasus najwięcej nektaru wydzielały kwiaty najstarsze Evert (1940). To samo podał Boetius (1948) dla Symphytum i Borago, natomiast u Echium vulgare najstarsze kwiaty zawierały najmniejszą ilość nektaru i cukrów. Według Bonnier (1878) i Boetiusa (1948) przyczyną zmniejszonej ilości cukrów w kwiatach starszych jest resorpcja cukrów przez roślinę. Według Percival (1946) i Wieprikowa (1936) najwięcej nektaru wydzielają kwiaty Vaccinium myrtillus i Cucumis sativus w początku kwitnienia. Szklanowska (1957) przeprowadzając badania nad Dracocephalum moldavicum stwierdziła, że kwiaty w stadium słupkowym (późniejszym) wydzielały większe ilości nektaru niż kwiaty w stadium pręcikowym (wcześniejszym).

Czynniki pogody: wilgotność względna powietrza, opady, temperatura i wiatry, mają duży wpływ na wydzielanie nektaru, zwłaszcza na jego koncentrację. Wpływ wilgotności względnej powietrza na ilość i jakość wydzielanego nektaru badali Ostaszczenko (1928), Park (1929), Beutler (1930), Barbier (1951), Huber (1956). Stwierdzili oni, że w miarę zwiększania się wilgotności powietrza wzrasta ilość nektaru, a jednocześnie obniża się jego stężenie.

Jeśli chodzi o wpływ temperatury na nektarowanie, to znane jest, że

strona 79

rośliny reagują na nią w różny sposób. Prunus avium zaczyna wydzielać nektar już przy 8°C a Prunus laurocerasus dopiero przy 18—20°C, Beutler (1953). Kenoyer (1917) ustalił doświadczalnie dla szeregu roślin optymalną temperaturę nektarowania, która według niego mieści się w granicach od 15 do 20° C.

Goetze (1942), Vansel (1940), Hammer (1949), Barbier (1951, 1952), Huber (1956), uważają, że temperatura ma dodatni wpływ na ilość cukrów wydzielonych przez roślinę (ze wzrostem temperatury wzrastała ilość cukrów). Według Ostaszczenko (1928) wysoka temperatura i wysoka wilgotność powietrza sprzyjają wydzielaniu nektaru. Wieprikow (1936) stwierdził, że opady wpływają dodatnio na nektarowanie, zaś wiatry ujemnie. Podobne stanowisko zajmują: Fominych (1917), Fahn (1949), Barbier (1951) i inni.

Literatura naukowa dotycząca facelii jest bardzo uboga. Zagadnieniem tym zajmowali się tylko: Fominych (1917), Jordan (1935). Zainteresowanie praktyków facelią jest jednak bardzo duże i w związku z tym ukazuje się rokrocznie szereg artykułów popularno-naukowych, opartych na własnych obserwacjach i doświadczeniach autorów, zarówno w pszczelarskich czasopismach krajowych jak i zagranicznych. Wobec braku prac naukowych dotyczących badanego zagadnienia korzystałam z danych zawartych w tych artykułach.

Facelia błękitna produkuje dużo nektaru i jest mało wybredna pod względem wymagań glebowych. Rośnie na wszystkich glebach z wyjątkiem jałowych piasków. W początkowym stadium rozwoju wymaga dużej wilgotności w glebie Jordan (1935). Według Głuchowa (1955) facelia zakwita w 6 tygodniu po wysianiu. Początek kwitnienia trwa 1—2 tygodni, masowe kwitnienie 2 — 3 tygodni i przekwitanie 1 — 2 tygodni. Nektar wydziela się z pięciu żółtawych nektarników mieszczących się u podstawy zalążni. Miód faceliowy w stanie płynnym jest bezbarwny o delikatnym zapachu i smaku, po skrystalizowaniu przypomina cukier. Demianowicz Z. A. (1957). Ilość nektaru w jednym kwiecie waha się według Fominycha (1917) od 0,5 do 5 mg, zawartość cukrów wynosi około 28%.

Oprócz pożytku dla pszczół, facelia może mieć zdaniem wielu autorów również zastosowanie i w rolnictwie jako roślina pastewna, ochronna i okrywkowa: Janiszewski (1956), Guderska (1956). Wadą facelii jako rośliny pastewnej jest szybkie drewnienie łodyg oraz ostre włoski pokrywające jej powierzchnię. Według Veselego (Guderska 1956) cechy te wykazują rośliny uprawiane w czystym siewie. W mieszankach są one delikatniejszej budowy. Doświadczenia wykazały, że bydło chętnie ją zjada łącznie z innymi roślinami pastewnymi wchodzącymi w skład

strona 80

mieszanek: Jordan (1935), Dworakowski (1954), Guderska (1956). Facelię można przyorywać na zimę w celu wzbogacenia gleby w próchnicę: Jordan (1935), Lipiński (1950), Nabiałczyk (1952).

METODYKA I MATERIAŁ

Badania nad nektarowaniem facelii błękitnej trwały cztery lata, od 1954 do 1957 r. i ze względów technicznych prowadzone były w trzech różnych miejscowościach: w 1954 r. w Lublinie na typowym lessie, 1955—56 r. w Pszczelej Woli k. Lublina na lessie spiaszczonym i na madzie oraz w 1957 r. w Skierniewicach na bielicy. W 1954 r. zajmowano się tylko badaniem nektarowania facelii, nie uwzględniając wpływu innych czynników. W 1955-56 r. badano wpływ rozstawy rzędów, wielkości i wieku kwiatu, pory dnia, wilgotności względnej powietrza i temperatury na nektarowanie. W 1957 r. dodatkowo zbadano wpływ gęstości siewu.

W doświadczeniu z rozstawą zastosowano następujące szerokości międzyrzędzi: 20 cm, 25 cm, 30 cm, 35 cm, 40 cm. Powierzchnia poletek wynosiła 30 m kw. (3×10). Doświadczenie założono metodą bloków losowych w czterech powtórzeniach.

W doświadczeniu z wpływem gęstości siewu na nektarowanie zastosowano następujące ilości nasion, na 1 ha: 2 kg, 4 kg, 6 kg, 8 kg, 10 kg, 12 kg, 14 kg, 16 kg, 18 kg, 20 kg. Nasiona wysiewano rzutowo.

W 1954 r. przedplonem były pomidory, w 1955 r. ziemniaki, w 1956 r. żyto zaś w 1957 r. buraki. Jesienią wykonywano głęboką orkę, na wiosnę zastosowano bronę i kultywator. Facelię wysiewano ręcznie w ilości 6 kg nasion na 1 ha. Prace pielęgnacyjne ograniczały się do pielenia.

Obserwacje nad długością kwitnienia poszczególnych kwiatów oraz kolejnością ich zakwitania prowadzono w ciągu 2 lat. W tym celu na 25 roślinach zaznaczano po jednym kwiatostanie. Obserwacje robiono od rozwinięcia się pierwszego pączka w skrętce przez dwa tygodnie co dwie godziny, od 7,00 do 19,00.

Ilość rozwiniętych kwiatostanów, skrętek w kwiatostanie oraz kwiatów w poszczególnych skrętkach obliczono pod koniec kwitnienia na 25 okazach, w czterech powtórzeniach dla każdego poletka.

Nektar pobierano metodą kapilarową Bonnier (1878) w okresie pełni kwitnienia z 25 kwiatów, stosując 4 powtórzenia. Przed pobraniem nektaru okrywano rośliny na przeciąg 24 godzin izolatorami z gazy w postaci klatek lub woreczków. Izolatory codziennie nakładano na inne rośliny, by umożliwić kwiatom normalny rozwój. Badania Schöntag (1954) wykazały, że użycie cienkiej gazy jako izolatora nie ma większego wpływu na ilość wydzielanego nektaru i jego stężenie. Procent cukrów w nektarze

strona 81

oznaczono refraktometrem Abbe’go. Ogólnie zbadano nektarowanie ca 30 000 kwiatów.

Natężenie oblotów w ciągu okresu kwitnienia określano codziennie co dwie godziny metodą Frischa (1949).

Wydajność miodową z 1 ha obliczono na podstawie uzyskanej teoretycznej ilości miodu z 1 kwiatu pomnożonej przez długość kwitnienia poszczególnych kwiatów i liczbę kwiatów na 1 ha.

W celu zbadania gleby pobrano w każdej miejscowości próbki do głębokości 20 cm. W próbkach gleb oznaczono:

  1. pH — elektrometrycznie w zawiesinie wodnej,
  2. zawartość wody higroskopijnej — przez suszenie powietrznie suchej gleby w temp. 110°C do stałej wagi.
  3. zawartość substancji organicznej przez spalanie w piecu muflowym w temp. 400°C.
  4. zawartość fosforu rozpuszczalnego w wodzie oznaczono metodą Spurwaya i Terlikowskiego (1929),
  5. zawartość CaCO₃ metodą Peipera przez miareczkowanie ługiem sodowym na kwas solny.

Wyniki badań nad wpływem rozstawy na ilość nektaru i cukrów w 1 kwiecie opracowano metodą analizy wariancyjnej R. A. Fischera, przyjmując przypadek układu zależnego według podanego schematu.

Tabela 1

Tabela analizy zmienności

Źródło zmienności Liczba stopni swobody
Według powtórzeń (bloki) 3
„ rozstawy 4
„ nieścisłości I 12
„ dni (terminów) 13
„ współdziałania:
dnie x rozstawa 52
„ nieścisłości II 195
Zmienność całkowita 279

Wpływ rozstawy rzędów na badane własności rozpatrywano zarówno pod kątem jej wielkości przeciętnej dla wszystkich dni jak również na tle kolejnych dni badań, wynika to z interpretacji dnie × rozstawa. Przy rozpatrywaniu zagadnienia istotności różnic korzystano z testu „t” Studenta.

Wyniki dotyczące wpływu wieku kwiatu, jego wielkości oraz pory dnia na zawartość cukrów w nektarze opracowano również metodą analizy

strona 82

wariancyjnej. W badaniach statystycznych przyjęto dwa poziomy wiarogodności: α₁=0,05 i α₂=0,01, odpowiadające im wartości krytyczne różnic granicznych są symbolizowane w pracy przez m₁ i m₂. Wyniki pozostałych badań analizowano w oparciu o tabelaryczne zestawienie wartości przeciętnych. W przypadku śledzenia dynamiki w kształtowaniu się jakiegoś zjawiska, korzystano z graficznych ilustracji odpowiednich wartości liczbowych.

Dane meteorologiczne pochodzą ze Stacji Hydrologiczno-Meteorologicznych: Lublin, Pszczela Wola, Skierniewice.

Wyniki badań zestawiono w tabelach i wykresach.

PRZEBIEG DOŚWIADCZENIA I WYNIKI

Rozwój facelii błękitnej

Cały okres wegetacyjny facelii błękitnej od siewu do zbioru nasion w latach 1954-57 trwał około 3 miesięcy.

Tabela 2

Obserwacje przebiegu faz rozwojowych u facelii błękitnej

Rok Typ gleby Siew Wschody Początek kwitnienia Pełnia kwitnienia Koniec kwitnienia Długość okresu od daty siewu do końca kwitnienia
1954 less 29.V. 5.VI. 10.VII. 16.VII. 24.VIII. 86 dni
1955 less spiaszczony 3.V. 11.V. 29.VI. 5.VII. 30.VII. 88 dni
1955 mada 3.V. 11.V. 6.VII. 12.VII. 10.VIII. 99 dni
1956 less spiaszczony 11.V. 19.V. 27.VI. 5.VII. 4.VIII. 85 dni
1957 bielica 15.VI. 30.VI. 18.VIII. 24.VIII. 26.IX. 103 dni

Jak widać z danych zestawionych w tab. 2 okres czasu od siewu do końca kwitnienia facelii w 1954 r. na typowym lessie i w 1955-56 r. na lessie spiaszczonym trwał od 85 do 88 dni. Natomiast w 1955 r. na madzie 99 dni, a w 1957 r. na bielicy 103 dni. Przedłużenie się okresu rozwoju na bielicy można prawdopodobnie wytłumaczyć różnym przebiegiem pogody, na madzie zaś rodzajem gleby.

Okresy wiosenne w latach 1954-56 były sprzyjające dla kiełkowania facelii ze względu na ilość opadów i temperaturę. Rośliny weszły po 7—8 dniach. Ilość opadów w okresie siewu w 1954 r. wynosiła 28 mm,

strona 83

średnia temperatura 14,5°, w 1955 r. ilość opadów — 12,8 mm, średnia temperatura — 13,7°, a w 1956 r. opad wynosił 17,1 mm, średnia temperatura — 11,4°. W 1957 r. opadów nie było wcale, a średnia temperatura wynosiła 19°. Rośliny wzeszły dopiero po upływie 15 dni. Przyczyną opóźnionych wschodów była dość długo trwająca susza.

Tabela 3

Rozkład temperatury i opadów w okresie wegetacji 1954—57

Rok Miesiąc Średnia temperatura powietrza — dekada I — dekada II — dekada III — średnia miesięcz. Suma opadów w mm — w dekadzie I — w dekadzie II — w dekadzie II — suma w mies. — suma za okr. weget.
1954 Maj 17,44 11,56 14,50 14,50 5,8 69,6 28,7 104,0
1954 Czerwiec 16,52 19,44 20,79 18,90 28,4 40,1 13,6 82,1
1954 Lipiec 18,79 16,05 17,10 17,40 20,5 14,8 42,9 78,2
1954 Sierpień 19,89 17,35 15,60 17,60 8,0 9,6 1,5 19,1 283,4
1955 Maj 13,70 11,10 7,70 10,80 12,8 43,9 14,0 70,7
1955 Czerwiec 14,76 12,10 18,50 15,20 9,0 1,6 10,1 20,7
1955 Lipiec 18,40 19,82 17,20 18,40 54,7 7,7 31,6 94,0
1955 Sierpień 18,70 17,60 18,30 18,10 1,4 11,5 15,8 28,7 214,1
1956 Maj 11,50 11,40 14,40 12,40 7,5 17,1 0,4 25,0
1956 Czerwiec 19,10 16,90 14,40 16,80 11,1 5,0 35,6 51,7
1956 Lipiec 17,80 17,50 17,30 17,60 1,6 42,8 10,0 54,4
1956 Sierpień 15,20 15,50 16,80 15,80 10,6 18,8 80,0 109,4 243,5
1957 Czerwiec 16,82 19,00 17,13 17,60 47,6 0,0 12,6 60,2
1957 Lipiec 20,90 18,88 16,10 18,60 37,2 48,4 31,8 117,4
1957 Sierpień 16,94 18,09 13,70 16,20 11,2 14,4 7,2 32,8
1957 Wrzesień 14,87 11,12 8,97 11,70 7,1 23,8 43,6 74,5 284,9

Pierwsze kwiaty na facelii ukazywały się w 6—9 tygodni od daty siewu. W 1954 r. panowały najbardziej sprzyjające warunki pogody w okresie siewu do początku kwitnienia. Suma opadów wynosiła 131 mm i średnia temperatura 17,4° — facelia zakwitła w 6 tygodni po wysianiu. W 1955 r. przy znacznie mniejszej ilości opadów i niższej temperaturze (91 mm, średnia temperatura 13°) początek zakwitania na lessie spiaszczonym nastąpił w 8 tygodni po wysianiu, a na madzie w dolinie rzeki Bystrzycy w 9 tygodni. W 1956 r. na lessie spiaszczonym początek kwitnienia rozpoczął się w 7 tygodni przy nieco mniejszym opadzie i wyższej temperaturze niż w 1955 r. W 1957 r. mimo dużej ilości opadów (190 mm i wysokiej średniej temperatury — 18°) rośliny zakwitły dopiero po 9 tygodniach.

strona 84

Opóźnienie zakwitania wywołała posucha w okresie kiełkowania (tab. 2, 3). Na madzie natomiast opóźnienie początku zakwitania było wywołane fizycznymi własnościami gleby oraz niższą temperaturą panującą w dolinie Bystrzycy. Mada, która odznacza się dużą zawartością składników pokarmowych organicznych i mineralnych (tab. 4) wykazuje zdolność do zaskorupiania się i spękań powierzchni podczas suszy a w okresie wiosennym nadmierną wilgotnością, obniżającą temperaturę gleby.

Tabela 4

Opis zbadanych gleb

Nr Miejscowość Typ gleby Woda higr. Ubytek żarz. pH CaCO₃ % Ilość P₂O₅ rozp. w wodzie w mg na 1 kg gleby
1 Lublin Less 1,82 10,23 6,8 3 5—10
2 Pszczela Wola Less spiaszczony 0,67 1,76 5,7 1 0—5
3 Pszczela Wola Mada 3,22 19,40 7,6 12 10—15
4 Skierniewice Bielica 0,73 2,05 5,5 1 0—5

Cały okres kwitnienia facelii błękitnej wynosił od 4 do 6,5 tygodni i podobnie jak rozwój wegetacyjny był zależny od warunków atmosferycznych i glebowych. W warunkach Pszczelej Woli w 1955 r. na lessie spiaszczonym okres kwitnienia trwał 4,5 tygodni, przy średniej temperaturze wynoszącej w tym czasie 18,4° i ilości opadów 94 mm; zaś w 1956 r. przy niższej średniej temperaturze, 15,7° i większej sumie opadów — 100,6 mm okres kwitnienia trwał o 6 dni dłużej.

Na początek kwitnienia przypada około 1 tygodnia, na pełnię od 2 do 4 tygodni i na koniec kwitnienia od 1 do 2 tygodni (tab. 2).

Kwitnienie rozpoczyna się w kwiatostanach głównego pędu, a następnie przechodzi na kwiatostany boczne. W obrębie kwiatostanów najpierw zakwitają kwiaty najniżej położone w poszczególnych skrętkach. Okres kwitnienia każdego kwiatostanu wynosi od 1 do 2,5 tygodni i zależny jest od ilości kwiatów w skrętce i warunków pogody.

Poszczególne kwiaty facelii kwitły od 7 do 49 godzin, w tym (około 2/3) od 21 do 34 godzin. Kwiaty są słabo przedprątne. Stadium pręcikowe trwa około 2 godzin.

Zawsze w skrętce można spotkać od 2 do 4 świeżo rozwiniętych kwiatów. Liczba ta wiąże się z długością kwitnienia poszczególnych kwiatów i uzależniona jest od warunków pogody.

strona 85

Tabela 5

Zależność między temperaturą a liczbą otwartych kwiatów w skrętce (średnia z 25 roślin — 1956 r.)

11.VII 12.VII 13.VII 14.VII 15.VII 20.VII 21.VII 22.VII 23.VII 24.VII
Liczba otwartych kwiatów w skrętce 1,9 2,5 3,2 3,4 3,1 3,6 4,0 3,9 3,3 3,2
Temperatura średnia dnia 17,8 16,5 20,8 21,4 18,5 18,5 17,2 17,0 16,0 13,8

Z tabeli 5 wynika, że w miarę wzrostu temperatury w okresie od 11 do 15.VII.1956 r. zwiększała się liczba otwartych kwiatów w poszczególnych dniach. Podobną zależność można było zauważyć w drugim okresie obserwacji od 20 do 24.VII; przy obniżeniu się średniej temperatury zmniejszała się liczba otwartych kwiatów.

Największą ilość otwartych kwiatów w skrętce można zauważyć między godziną 11 a 17, wczesnym rankiem i wieczorem jest ich nieco mniej.

Tabela 6

Liczba otwartych kwiatów w skrętce w ciągu dnia (średnia z 25 roślin)

Data 7⁰⁰ 9⁰⁰ 11⁰⁰ 13⁰⁰ 15⁰⁰ 17⁰⁰ 19⁰⁰ Liczba otwartych kwiatów w ciągu dnia
20.VII.1956. 1,6 2,1 2,2 2,5 2,6 2,6 2,1 3,6
21. „ „ 2,2 2,5 2,7 2,8 2,7 2,7 2,3 4,0
22. „ „ 2,2 2,3 2,4 2,8 2,6 2,5 2,4 3,9
23. „ „ 2,0 1,8 1,9 2,3 2,4 2,4 2,1 3,3
24. „ „ 2,0 2,0 2,1 2,3 2,0 1,7 1,7 3,2
Średnia 2,0 2,1 2,3 2,5 2,5 2,4 2,1

Chociaż facelia nie jest rośliną wymagającą, jednak na glebach bogatszych w składniki pokarmowe rozwija się bujniej i wytwarza więcej kwiatów. Na żyznym lessie w 1954 r. facelia rozwinęła się bardzo bujnie. Rośliny dochodziły do 91 cm wysokości. Liczba kwiatostanów na jednej roślinie wynosiła przeciętnie około 26, liczba skrętek w kwiatostanie — 5 i liczba kwiatów w skrętce 31. Liczba kwiatów na 1 m² (przy 41 roślinach na 1 m²), wynosiła 165 230.

Dobrze również rozwinęły się rośliny na madzie w 1955 r.

strona 86

Tabela 7

Porównanie rozwoju facelii błękitnej na madzie i lessie spiaszczonym przy wysiewie 6 kg na 1 ha (średnia ze 100 roślin)

Lp. Rodzaj pomiarów mada — 1955 r. less spiaszczony — 1955 r. less spiaszczony — 1956 r.
1. Wysokość roślin w cm 80 76 67
2. Liczba kwiatostanów na 1 roślinie 4,5 3,8 3,4
3. Liczba skrętek w kwiatostanie 6,0 5,2 5,0
4. Liczba kwiatów w skrętce 34 31 32
5. Liczba roślin na 1 m² 129 124 109
6. Liczba kwiatów na 1 m² 152 220 75 957 59 269

Z tabeli VII widać, że na madzie rośliny były wyższe (średnio o 4 cm), niż na lessie spiaszczonym, większa była liczba kwiatów na roślinie, jak również liczba skrętek w poszczególnych kwiatostanach i liczba kwiatów w skrętce. W związku z tym na madzie liczba kwiatów na 1 m² była dwa razy większa niż na lessie spiaszczonym.

Najmniejsza liczba kwiatostanów i kwiatów w skrętce oraz kwiatów na 1 m² rozwinęła się na bielicy w 1957 r. Wysokość roślin dochodziła do 75 cm, liczba kwiatostanów na jednej roślinie wynosiła przeciętnie 3, liczba skrętek w kwiatostanie — 5 i liczba kwiatów w skrętce 30. Liczba kwiatów na 1 m² (przy 107 roślinach na 1 m²) wynosiła 48 150.

Wpływ rozstawy rzędów na nektarowanie

Badania przeprowadzone od 13 do 15 lipca w 1955 r. i od 7 do 22 lipca w 1956 r., tab. 8.

Tabela 8

Wpływ rozstawy rzędów na nektarowanie

Warianty doświadczenia 1955 r. 13.VII — 15.VII, średnia z 300 kw. — Nektar w mg — Cukry w mg 1956 r. 7.VII — 22.VII, średnia z 1400 kw. — Nektar w mg — Cukry w mg
20 cm 1,14 0,247 1,25 0,249
25 cm 1,17 0,233 1,14 0,243
30 cm 1,24 0,238 1,13 0,243
35 cm 1,22 0,240 1,17 0,254
40 cm — — 1,14 0,261
strona 87

Analiza statystyczna wyników nie wykazała istotnego wpływu rozstawy rzędów na ilość nektaru i cukrów produkowanych przez 1 kwiat (F₀ ≈ 1). Przeciętna zawartość cukrów przy różnej rozstawie rzędów w 1956 r. wahała się w granicach od 0,243 mg do 0,261 mg; nektaru od 1,13 mg do 1,25 mg. Wyniki przeprowadzonej analizy wariancyjnej przemawiają ponadto za tym, że omawiany tu brak wpływu rozstawy rzędów na ilość nektaru i cukrów kształtował się przez cały okres prowadzonych badań; F₀ dla współdziałania — rozstawa × dnie, wynosi również około 1. Wynika stąd, że czynnik rozstawy nie miał żadnego wpływu na ilość produkowanych cukrów zarówno w dniach korzystnych dla nektarowania jak mniej korzystnych.

Bardzo duży natomiast wpływ na ilość cukrów w kwiecie okazał czynnik dnia. Statystycznie dało się udowodnić istotność tego wpływu nawet przy wiarogodności α — 0,01. F₀ = 14,91 > F₀,₀₁ = 2,28. Tabela 9 przedstawia przeciętne wartości dla ilości cukrów w mg w 1 kwiecie w kolej-

Tabela 9

Przeciętne wartości dla ilości cukrów w mg w kolejnych dniach doświadczenia 1956 r.

Kolejne dnie 7.VII 8.VII 9.VII 10.VII 11.VII 12.VII 13.VII
Ilość cukrów w mg 0,215 0,166 0,247 0,325 0,340 0,337 0,347
c. d. 14.VII 15.VI 16.VII 17.VII 18.VII 19.VII 20.VII
0,395 0,246 0,203 0,125 0,154 0,212 0,191

Różnice graniczne wynoszą: m₁ = 0,062, m₂ = 0,0

nych dniach doświadczenia. Porównując wartości przeciętne tablicy z wartościami różnic granicznych można ocenić, które z nich różnią się między sobą w sposób istotny. Prawdopodobnie różnice te spowodowane zostały głównie takimi czynnikami, jak temperatura, wilgotność względna powietrza oraz opady. Wpływ powyższych czynników będzie omawiany w następnym rozdziale.

Wpływ gęstości siewu na nektarowanie

Z tabeli 10 wynika, że ilość nektaru i cukrów wydzielanych przez 1 kwiat podlegała niewielkim wahaniom, niezależnie od ilości wysianych nasion na 1 ha. Wobec powyższego wyników nie opracowano statystycznie.

strona 88

Tabela 10

Wpływ gęstości siewu na nektarowanie — 23.VIII—30.VIII 1957 r. (średnia z 200 kw.)

Rodzaj pomiarów 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie 1,01 0,97 1,26 1,06 1,04 1,09 0,94 0,94 1,09 0,99
% cukrów 20,8 21,8 21,5 22,0 20,7 17,8 24,3 22,0 22,6 20,5
Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie 0,210 0,211 0,271 0,234 0,215 0,194 0,228 0,207 0,246 0,203

Wpływ rodzaju gleby na nektarowanie

Doświadczenie było przeprowadzone równolegle w tym samym czasie w 1955 r. na dwu rodzajach gleby, na lessie spiaszczonym i na madzie. Nektar pobierano od 18 do 22.VII.

Tabela 11

Nektarowanie facelii błękitnej na dwu różnych glebach w 1955 r. (średnia z 300 kw.)

Data Less spiaszczony — Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie — % cukrów — Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie Mada — Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie — % cukrów — Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie
18.VIII 0,83 30,4 0,252 1,11 17,5 0,194
19. „ 1,04 25,9 0,269 1,67 14,5 0,242
20. „ 1,61 23,4 0,375 1,36 18,3 0,249
21. „ 0,90 33,5 0,301 1,02 15,8 0,161
22. „ 1,09 37,6 0,410 1,48 34,8 0,517
średnia 1,09 29,4* 0,321 1,33 20,1* 0,273
  • — przeciętny procent cukrów obliczono przy pomocy średniej ważonej.

Ilość wydzielanego nektaru, w przeliczeniu na 1 kwiat na lessie spiaszczonym wynosiła 1,09 mg, na madzie natomiast nieco więcej — 1,33 mg. Nektar na lessie spiaszczonym był jednak bardziej skoncentrowany — zawierał około 10% cukrów więcej, wobec czego średnia ilość cukrów wydzielanych przez 1 kwiat była wyższa o 0,05 mg niż na madzie.

Wpływ wielkości kwiatu na nektarowanie

W 1955 r. na polu doświadczalnym zauważono około 6% roślin posiadających kwiaty o mniejszej średnicy i barwie ciemnoniebieskiej. Innymi cechami morfologicznymi rośliny te nie różniły się od pozostałych. Średnica

strona 89

kwiatów dużych wynosiła przeciętnie około 13 mm, kwiatów drobnych natomiast około 5 mm. Kwiaty o małej średnicy wytwarzały mniejsze nektarniki. Nasunęło to potrzebę określenia ilości i jakości nektaru przez nie wydzielanego. Okazało się, że kwiaty małe wydzielały go znacznie mniej. Jeżeli w kwiecie dużym przeciętna ilość nektaru w 1955 r. wynosiła 1,75 mg, to w kwiecie małym 0,63 mg. Procent cukrów przeciętnie dla kwiatu dużego wynosił 21,5 a dla małego 19,3.

Tabela 12

Wpływ wielkości kwiatu na nektarowanie (średnia ze 100 kw.)

Data Kwiat mały — Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie — % cukrów — Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie Kwiat duży — Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie — % cukrów — Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie
22.VII.1956 1,68 16,4 0,276 2,44 15,4 0,375
23. „ 0,68 11,2 0,076 2,18 15,4 0,336
24. „ 0,64 19,5 0,125 1,18 24,2 0,285
25. „ 0,75 16,4 0,123 0,91 16,0 0,145
26. „ 0,94 18,0 0,169 1,23 21,0 0,258
27. „ 1,08 15,7 0,170 2,21 19,2 0,424
28. „ 0,47 24,5 0,115 1,26 22,9 0,228
29. „ 1,40 16,4 0,230 1,84 17,4 0,322
30. „ 0,86 10,1 0,087 1,37 19,1 0,262
31. „ 0,71 9,7 0,069 1,43 13,7 0,196
1.VIII.1956 0,46 15,3 0,071 0,81 12,7 0,103
2. „ 0,49 20,3 0,099 0,79 22,3 0,176
średnia 0,85 15,7* 0,134 1,47 17,9* 0,264
  • — przeciętny procent cukrów obliczono przy pomocy średniej ważonej.

W 1956 r. kontynuowano badania nad nektarowaniem roślin o kwiatach drobnych i roślin o kwiatach dużych.

We wszystkich dniach badań kwiaty małe wydzielały mniej nektaru niż kwiaty duże. Ilość nektaru w kwiecie małym wahała się w granicach od 0,46 mg do 1,68 mg, w kwiecie dużym 0,79 mg do 2,44 mg. Procent cukrów dla kwiatów małych wahał się od 9,7 do 24,5 dla kwiatów dużych od 12,7 do 24,2. Analiza statystyczna otrzymanych wyników wykazała, że zachodzi istotna różnica w ilości wydzielonych cukrów przez kwiaty małe i kwiaty duże. F₀ = 5,86 F₀,₀₁ = 3,11. Przeciętna ilość cukrów w kwiecie małym wynosiła 0,134 mg, w kwiecie dużym dwa razy więcej — 0,264 mg.

strona 90

Wpływ wieku kwiatu na nektarowanie

W badaniach wpływu wieku na nektarowanie przyjęto trzy następujące stadia fenologiczne: 1) początek kwitnienia — moment rozchylenia się korony, 2) średni wiek kwiatu (około 4 godziny po rozchyleniu się korony), 3) koniec kwitnienia — więdnięcie korony. Nektar pobierano z 50 kwiatów w dwóch powtórzeniach dla każdego stadium fenologicznego, w 1955 r. od 16 do 22 lipca, w 1956 r. od 22 lipca do 2 sierpnia.

Rys. 1. Ilość nektaru i cukrów w mg w zależności od wieku kwiatu: I. kwiat świeżo otwarty, II. średni wiek kwiatu, III. kwiat stary. A — 16 — 22 VII 1955 r., B — 21 VII — 2 VIII 1956 r., 1 — nektar w mg, 2 — cukier w mg
Rys. 1. Ilość nektaru i cukrów w mg w zależności od wieku kwiatu: I. kwiat świeżo otwarty, II. średni wiek kwiatu, III. kwiat stary. A — 16 — 22 VII 1955 r., B — 21 VII — 2 VIII 1956 r., 1 — nektar w mg, 2 — cukier w mg

Kwiaty młode, świeżo rozwinięte wydzielały najmniej nektaru i cukrów. Starsze zawsze miały nektaru więcej i o wyższej koncentracji. Nektar kwiatów w stadium pośrednim wykazywał wartości zbliżone do kwiatów starych.

Analiza statystyczna wyników za rok 1956 wykazała istotność różnic w ilości cukrów w kwiatach o różnym wieku. F₀ = 20,86 F₀,₀₁ = 5,61. Przeciętne wartości cukrów wynoszą dla kwiatów młodych — 0,130 mg, dla kwiatów o średnim wieku — 0,220 mg i dla kwiatów starych —

strona 91

0,200 mg. Przeciętna ilość nektaru dla kwiatów młodych wynosiła 0,94 mg, dla średnich — 1,20 mg i dla starych — 1,10 mg.

Przeciętna ilość cukrów za okres 1955 r. i 1956 r. była najwyższa dla kwiatów starych i wynosiła: 0,305 mg, dla średnich 0,300 mg i dla młodych 0,170 mg.

Wpływ pory dnia na nektarowanie

Badania trwały 11 dni, od końca lipca do początku sierpnia w 1956 r. Nektar pobierano: rano w godzinach od 8 do 9, w południe od 13 do 14 i wieczorem do 17 od 18.

Tabela 13

Wpływ pory dnia na nektarowanie 22.VII—2.VIII 1956 r. (średnia z 1100 kw.)

Rodzaj pomiarów Pora dnia — rano (8 — 9) południe (13 — 14) wieczór (17 — 18)
Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie 1,11 0,93 0,90
% cukrów 15,1 23,2 23,1
Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie 0,168 0,216 0,208

Jak wynika z tabeli 13 w godzinach rannych kwiaty wydzielały największą ilość nektaru, ale o najmniejszej koncentracji cukrów. W południe zaznaczała się wyraźna tendencja do wzrostu zawartości cukrów, wieczorem nieznaczny jej spadek. Analiza statystyczna wyników nie udowodniła w pełni istotności różnic między ilością cukrów w poszczególnych porach dnia. F₀ i F₀,₀₅ są bowiem równe: F₀ = 3,48; F₀,₀₅ = 3,49. Biorąc jednak pod uwagę wartości F₀ i F₀,₀₅ można przyjąć z prawdopodobieństwem bardzo bliskim — α = 0,05, że ilość cukrów w porze rannej była niższa niż w porach późniejszych.

Wpływ warunków atmosferycznych na nektarowanie

Z czynników atmosferycznych w pracy niniejszej uwzględniono wilgotność względną powietrza i średnią temperaturę dobową. Obserwacje przeprowadzono w latach 1955-56 (rys. 2, 3).

Wzrost wilgotności względnej powietrza powodował zwiększenie się ilości wydzielanego nektaru przez kwiaty facelii błękitnej. Koncentracja cukrów natomiast wykazywała zależności odwrotne, ze wzrostem wilgotności koncentracja cukrów malała. W 1955 r. dnia 20.VII w warunkach największej wilgotności względnej powietrza, wynoszącej 86%, stwierdzono

strona 92

największą ilość wydzielonego nektaru — 1,160 mg z 1 kwiatu. W warunkach wilgotności 74%, ilość wydzielonego nektaru zmniejszyła się do 0,80 mg (18.VII). Największy procent cukrów — 42,3 wykazywał nektar w warunkach wilgotności 77% a znacznie niższy procent cukrów w dniach 17.VII, 20.VII w warunkach wilgotności 79% i 86%. Podobne wyniki otrzymano w 1956 r.

Rys. 2. Średnia ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat facelii, procentowa zawartość cukrów, wilgotność względna powietrza i średnia temperatura powietrza w okresie od 13—22.VII 1955 r.
Rys. 2. Średnia ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat facelii, procentowa zawartość cukrów, wilgotność względna powietrza i średnia temperatura powietrza w okresie od 13—22.VII 1955 r. Objaśnienia znaków do wykresów 2 i 3: a — nektar w mg, b — % cukrów, c — średnia temperatura powietrza — dobowa, d — wilgotność względna powietrza

Jak widać z rys. 2 i 3 w miarę wzrostu temperatury wzrastała na ogół koncentracja cukrów. Na przykład dnia 17.VII.1955 r. przy temperaturze średniej dobowej 17,7° zawartość cukrów wynosiła 21,0%, a dnia 16.VII w temperaturze 21,2° — 42,3%. W dniach o dużej wilgotności powietrza

strona 93

i wysokiej temperaturze — 14.VII i 20.VII.1956 r. (rys. 3) ilość nektaru i jego koncentracja były bardzo wysokie.

Oprócz pogody, na wydzielanie nektaru działają jeszcze inne czynniki, jak wiatr, zachmurzenie, opady, których nie brano tu pod uwagę.

Rys. 3. Średnia ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat facelii, procentowa zawartość cukrów, wilgotność względna powietrza i średnia temperatura powietrza w okresie od 7.VII—2.VIII 1956 r.
Rys. 3. Średnia ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat facelii, procentowa zawartość cukrów, wilgotność względna powietrza i średnia temperatura powietrza w okresie od 7.VII—2.VIII 1956 r.

Wydajność miodowa facelii błękitnej

Średnia ilość cukrów dla jednego kwiatu wynosiła w 1955 r. na madzie 0,264 mg, a na lessie spiaszczonym 0,301 mg. W 1956 r. na lessie spiasz-

Tabela 14

Wydajność miodowa facelii błękitnej w okresie czterech lat na różnych glebach (średnie z okresu pełni kwitnienia — 10 dni)

Rodzaj pomiarów Less 1954 Mada 1955 Less spiaszczony 1955 Less spiaszczony 1956 Bielica 1957
Ilość kwiatów na 1 m² 165 230 152 220 75 957 59 269 48 150
Ilość nektaru w mg w 1 kwiecie 1,52 1,32 1,11 1,62 1,04
Ilość cukrów w mg w 1 kwiecie 0,547 0,264 0,301 0,249 0,222
Ilość miodu z 1 ha w kg 1129 502 286 185 134
strona 94

czonym — 0,249 mg i w 1957 r. na bielicy 0,222 mg. Wyjątkowo dużo, 0,547 mg otrzymano na typowym lessie w 1954 r.

W przeliczeniu na 1 ha ilość miodu wynosiła 134 kg w 1957 r. na bielicy, 185 kg w 1955 r. i 286 kg w 1956 r. na lessie spiaszczonym, 502 kg w 1955 r. na madzie oraz 1129 kg na typowym lessie w 1954 r. (licząc zawartość cukrów w miodzie na 80%).

Przeprowadzone badania wykazują, że facelia błękitna jest rośliną o dużej wydajności nektarowej i że uprawa jej na żyznej glebie daje najlepsze efekty.

Obserwacje oblotów pszczół

Wydzielanie nektaru u facelii błękitnej zachodzi przez cały dzień, począwszy od wczesnych godzin rannych.

Tabela 15

Nasilenie oblotów pszczół na facelię błękitną w zależności od pory dnia i temperatury

Temperatura powietrza — Maks. — Śred. dnia Godziny obserwacji oblotów pszczół, średnie ilości na 10 m² — 7 9 11 13 15 17 19 — Śred. dnia Data
28,3 21,4 35,1 70,0 88,0 97,5 24,6 33,0 deszcz 53,0 14.VII.1956
27,8 22,0 30,3 82,3 133,6 180,2 170,0 146,6 19,1 108,8 29. „
27,1 19,9 64,4 142,7 167,0 162,8 200,5 157,0 12,4 129,5 30. „
26,8 20,8 14,3 52,6 48,5 77,0 65,3 58,5 8,0 46,3 13. „
25,2 19,3 65,2 121,2 149,0 161,4 167,3 131,8 1,7 113,9 28. „
24,2 19,4 13,6 54,2 72,8 112,2 132,1 80,1 29,6 70,6 27. „
23,7 18,5 20,0 32,0 61,5 76,3 41,3 13,6 3,0 35,4 15. „
23,7 17,0 24,8 71,1 126,0 deszcz 26,3 deszcz deszcz 62,0 22. „
23,5 18,0 25,6 85,6 123,1 104,5 42,6 22,3 6,6 58,6 20. „
23,4 19,5 14,3 16,2 17,3 25,1 23,3 21,1 0,0 19,5 10. „
23,4 17,4 deszcz deszcz 86,5 54,3 82,4 41,2 13,7 55,6 31. „
23,3 17,8 20,6 34,3 31,0 20,3 30,3 12,0 7,3 22,3 11. „
23,0 16,6 15,3 52,5 76,3 96,4 114,0 0,0 0,0 70,9 19. „
23,0 17,2 23,2 97,1 138,4 burza deszcz 20,4 0,0 69,8 21. „
22,9 16,5 21,0 29,5 34,3 49,0 37,6 80,0 2,0 36,3 22. „
21,0 15,7 13,8 54,8 78,3 72,8 deszcz 0,0 0,0 54,9 2.VIII.1956
20,9 15,3 0,0 39,4 55,6 9,0 52,6 19,3 1,6 29,6 1. „
19,6 15,7 deszcz 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 18.VII.1956
19,6 16,0 17,2 13,2 76,6 deszcz 66,5 21,2 9,5 34,0 23. „
19,5 13,8 0,0 20,3 66,5 48,4 69,3 32,4 8,4 40,9 24. „
19,2 17,0 28,5 9,6 zimno zimno deszcz 28,7 7,5 18,6 26. „
13,8 11,6 zimno 13,8 26,5 deszcz deszcz 13,3 12,2 16,4 25. „
Średnia 26,3 54,6 82,8 184,2 79,2 51,8 9,5
strona 95

Załączona tabela 15 przedstawia liczbowe nasilenie oblotów pszczół na facelię w 1956 r. w zależności od pory dnia i temperatury.

Najintensywniejsze obloty pszczół zaobserwowano w dniach 28.VII, 29.VII a zwłaszcza 30.VII. Pogoda w tym okresie była słoneczna, małe zachmurzenie, wysoka temperatura maksymalna i średnia dnia. W dniach: 18, 25 i 26.VII panowała pogoda niesprzyjająca; niska temperatura, zachmurzenie prawie całkowite, oraz przelotne opady. Oblot pszczół na facelię w tym okresie był bardzo słaby lub nie występował wcale. Jak wynika z tab. 15, rozkład oblotów pszczół w poszczególnych dniach był uzależniony od pogody. Podobnie przedstawia się zależność nasilenia oblotów w ciągu dnia.

Rys. 4. Rozkład oblotów pszczół w ciągu dnia
Rys. 4. Rozkład oblotów pszczół w ciągu dnia A. 12 VII — 23 VII 1955 r. B. 10 VII — 2 VIII 1956 r.

Obloty pszczół rozpoczynały się między godziną 6,30 a 7,00, następnie liczba pszczół wzrastała osiągając maksimum na jednostkę powierzchni (około 85 na 10 m²) między godziną 11,00 a 15,00 po czym powoli się obniżała. Lot pszczół na facelię kończył się między godziną 19,00 a 19,30. Jak wynika z danych zamieszczonych w tab. 11, w południe, w godzinach silnych oblotów pszczół jest największa koncentracja cukrów w nektarze oraz największa liczba rozwiniętych kwiatów (tab. 5). Przytoczone dane wskazują, że obloty pszczół związane są z wieloma czynnikami współdziałającymi ze sobą równocześnie: z temperaturą, zachmurzeniem, opadami i liczbą otwartych kwiatów oraz z koncentracją nektaru.

DYSKUSJA WYNIKÓW

Czteroletnie badania nad facelią błękitną przeprowadzone w latach 1954-57 pozwalają stwierdzić, że kwitnienie poszczególnego kwiatu w naszych warunkach może przedłużać się do 49 godzin, podczas gdy dla Związku Radzieckiego Głuchow podaje, że kwiat może żyć do 3 dni.

strona 96

Facelia błękitna jest rośliną o dużej wydajności nektarowej. Przeciętnie z jednego kwiatu otrzymano metodą kapilarową od 1,04 do 1,62 mg nektaru. Są to wartości wyższe niż podaje Głuchow (1955) dla Ukraińskiej Stacji Pszczelnictwa. Fominych (1917) natomiast otrzymał znacznie większe ilości od 0,50 mg do 5,00 mg.

Lot pszczół na facelię zaczyna się między godziną 6,30 a 7,00, kończy się zaś między 19,00 a 19,30. Największe nasilenie oblotów w naszych warunkach przypada na godziny od 11,00 do 15,00. Fominych (1917), tłumaczy nasilenia oblotów w godzinach południowych tym, że w tej porze dnia wydziela się najwięcej nektaru. Według moich badań czynnikiem wywołującym to zjawisko jest największa koncentracja cukrów w tym czasie i duża ilość otwartych kwiatów.

Ogólna wydajność miodowa facelii błękitnej w przeliczeniu na 1 ha wynosiła w naszych warunkach na różnych glebach od 134 do 1129 kg. Głuchow (1955) dla Związku Radzieckiego podaje nieco wyższe wartości od 300 kg do 1500 kg.

WNIOSKI

  1. Okres rozwojowy facelii błękitnej od siewu do końca kwitnienia wynosi w warunkach Polski od 85 do 103 dni. Facelia wschodzi po 7—8 dniach w sprzyjających warunkach glebowych i atmosferycznych. Kwitnienie trwa od 4 do 6 tygodni, z tego na początek przypada około 1 tygodnia, na pełnię kwitnienia od 2 do 4 tygodni i na koniec kwitnienia od 1 do 2 tygodni.
  1. Liczba kwiatów na 1 m² uzależniona jest od żyzności gleby. Przeciętnie wynosiła: na typowym lessie w 1954 r. — 165 230, na madzie w 1955 r. — 152 220, na lessie spiaszczonym w 1955 r. — 75 957, w 1956 r. — 59 269 i na bielicy w 1957 r. — 48 150.
  1. Kwiaty facelii błękitnej kwitną od 7 do 49 godzin, większość ich (około 2/3) kwitnie od 21 do 34 godzin. Liczba otwartych kwiatów w skrętce uzależniona jest od temperatury.
  1. Zaobserwowano w zasiewach facelii w 1955 i w 1956 r. oprócz normalnych kwiatów, około 6% roślin wytwarzających kwiaty drobne o średnicy około 5 mm, intensywniej zabarwione.
  1. Kwiaty facelii wydzielały średnio w ciągu 24 godzin od 1,04 do 1,62 mg nektaru o koncentracji od 15,4 do 36,0%. Na jego ilość i jakość wpływała: wielkość kwiatu, wiek kwiatu, pora dnia, wilgotność względna powietrza, temperatura i żyzność gleby.

a) kwiaty roślin drobnokwiatowych wydzielały mniej nektaru niż kwiaty duże roślin normalnych. Średnia ilość nektaru w kwiecie małym wynosiła 0,85 mg, procent cukrów 15,7, ilość cukru 0,134 mg. W kwiecie

strona 97

dużym średnia ilość nektaru wynosiła 1,47 mg, procent cukrów 17,9, ilość cukrów 0,264 mg.

b) w miarę starzenia się kwiatu zwiększyła się ilość wydzielanego nektaru i cukrów. Najmniej nektaru i cukrów wydzielały kwiaty świeżo otwarte. Przeciętna ilość nektaru w kwiecie młodym za okres dwóch lat wynosiła 0,87 mg, procent cukrów 19,5, ilość cukrów 0,170 mg. W kwiecie o średnim wieku przeciętna ilość nektaru wynosiła 1,22 mg, procent cukrów 24,6, ilość cukrów 0,300 mg, w kwiecie starym przeciętna ilość nektaru wynosiła 1,16 mg, procent cukrów 26,3 ilość cukrów 0,305 mg.

c) w dziennym przebiegu nektarowania stwierdzono tendencję do wzrostu masy cukrów w południe i następnie nieznaczny jej spadek ku wieczorowi.

d) ze wzrostem wilgotności względnej powietrza zazwyczaj wzrastała ilość nektaru. Koncentracja cukrów w nektarze była większa w warunkach niższej wilgotności i wyższej temperaturze. Jednak w dniach o dużej wilgotności i wysokiej temperaturze zwiększała się i ilość wydzielanego nektaru i ilość cukrów w nim zawartych.

  1. Stwierdzono, że gęstość siewu i szerokość międzyrzędzi nie wywierała istotnego wpływu na nektarowanie kwiatów.
  1. Największe nasilenie oblotów pszczół na facelię przypada na okres między godziną 11,00 a 15,00. Zależne to jest od kilku czynników działających równolegle: wysokiej temperatury, największej liczby otwartych kwiatów i najwyższej koncentracji cukrów w nektarze w tym czasie.
  1. Wydajność miodowa według obliczeń uzyskanych w doświadczeniu w naszych warunkach wahała się od 134 kg do 1129 kg na 1 ha.

Składam serdeczne podziękowanie Pani Doc. Dr Zofii Demianowiczowej za kierownictwo i pomoc w wykonaniu niniejszej pracy, oraz Dyrektorowi Technikum Pszczelarskiego w Pszczelej Woli Panu Mgr T. Wawrynowi i Panu Mgr M. Wojtackiemu za życzliwe ustosunkowanie się i pomoc w przeprowadzeniu prac polowych na terenie Szkoły.

LITERATURA

  1. Andrejew W. N. (1928) — Koliczestwo nektara w swiazi s wieliczinoj niektarnikow, kak priczina opriedielajuszczaja miedosbor. Opytnaja pasieka, Nr 5—6.
  2. Andrejew W. N. (1932) — Über die Nektarien und über die Menge des Nektars einiger Geholzarten. Mitt. dtsch. dendrol. Ges. 44, 99—105.
  3. Barbier E. C. (1951) — La sécrétion de nectar chez les eucalyptus. Rev. franç. Apic. 2, 529—532, 533—559.
  4. Barbier E. C. (1952) — La sécrétion de nectar chez les eucalyptus. Rev. franç. Apic. 3, 139—145.
  5. Barbier E. C. (1956) — Etude sur la concentration du nectar. Ref. na XVI Międzynarod. Kongr. Pszczel. w Wiedniu.
  6. Beutler R. (1930) — Biologisch-
strona 98

chemische Untersuchungen am Nektar von Immenblumen. Z. vergl. Physiol. 12, 72—176.

  1. Beutler R. (1934) — Die Bestimmung des Rohrzuckergehaltes kleinster Flüssigkeitsmengen durch Messung von spez. Gewicht und spez. Drehung. Mikrochemie 16, 133—140.
  2. Beutler R. (1953) — Nectar. Bee World, 34, 106—116, 128—136, 156—162.
  3. Beutler R. u. O. Wahl. (1936) — Über das Honigen der Linde in Deutschland. Z. vergl. Physiol. 23, 301—331.
  4. Boetius J. (1948) — Über den Verlauf der Nektarabsonderung einiger Blütenpflanzen. Beih. 17, Schweiz. Bienenztg. 2, 258—317.
  5. Bonnier G. (1878) — Les Nectaries. Ann. Sci. natur., VIs., Bot. 8, 5, 212.
  6. Demianowicz Z. i A. (1957) — Nowe podstawy analizy pyłkowej miodów. Pszczel. Zesz. Nauk. 2, 69—78.
  7. Dworakowski St. (1954) — Facelia jako roślina pastewna. Pszczel. 5, 7—9.
  8. Fahn A. (1949) — Studies in the ecology of nectar secretion. Palest. J. Bot. Jerusalem 4, 207—224.
  9. Fominych W. (1917) — Nektaronosnost rastienij w zawisimosti ot klimaticzeskich i inych usłowij. Phr.
  10. Frisch K. (1947) — Duftgelengte Bienen im Dienste der Landwirtschaft und Imkerei. Wien u. Berlin.
  11. Goetze G. (1942) — Rotklee und Honigbiene. Biol. Generalis. (Wien) 16, 392—407.
  12. Głuchow M. M. (1955) — Miedonosnyje rastienija, Moskwa.
  13. Guderska J. (1956) — O uprawie i wykorzystaniu facelii. Pszczel. 12.
  14. Hammer O. (1949) — Investigations on the nectar flow of red clover. Oikos 1, 34—47.
  15. Hasler A. u. Maurizio A. (1949) — Die Wirkung von Bor auf Samenansatz und Nektarsekretion bei Raps (Brassica napus) Phytöpath. Z. 193—207.
  16. Hasler A. u. Maurizio A. (1950) — Über den Einfluss verschiedener Nährstoffe auf Blütenansatz, Nektarsekretion und Samenertrag von honigenden Pflanzen, speziell von Sommerraps (Brassica napus L.) Schweiz. Landw. Mh. 6, 201—211.
  17. Hasler A. u. Maurizio A. (1951) — Über den Einfluss verschiedener Nährstoffe auf Blütenansatz, Nektarsekretion und Samenertrag von honigenden Pflanzen, speziell von Sommerraps (Brassica napus L.), Schweiz. Bienenztg. 74, 208—219.
  18. Haupt H. (1902) — Zur Sekretionsmechanik extrafloraler Nektarien. Flora (Jena) 90, 1—14.
  19. Hegi G. (1935) — Illustrierte Flora von Mittel-Europa Bd. V. T. 3 München.
  20. Huber H. (1956) — Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft — und Bodenfeuchtigkeit. Planta 43, 1, 49—98.
  21. Jordan H. (1935) — Anbauerversuch mit Phacelia. Deutscher Imkerf. 104, 150.
  22. Janiszewski M. (1956) — Propagujmy mieszanki miododajne. Pszczel. 7, 11—13.
  23. Jurasz W. (1955) — Mieszanka facelii z łubinem jako nawóz zielony. Pszczel. 10, 15—16.
  24. Jurasz W. (1956) — Zwiększenie wydajności nektarowej roślin uprawnych. Pszczel., 6, 19—20.
  25. Kenoyer L. A. (1917) — Environmental influence on nectar secretion. Bot. Gaz. 63, 249—265.
  26. Kuliew A. M. (1952) — Zadaczi izuczenija miedonosnych i pierhanosnych rastienij, Moskwa.
  27. Lipiński H. (1950) — Pożytki późnego lata. Pszczel. 4, 14—21.
  28. Lipiński M. (1951) — Poplony jako baza miododajna. Pszczel. 3, 9—11.
strona 99
  1. Majar J. F. (1951) — Facelia na pripasiecznych uczastkach kołchozow. Pczeł. 5, 43.
  2. Nabiałczyk J. (1952) — Phacelia tanacetifolia. Pszczel. 9.
  3. Ostaszczenko Kudriawcewa A. (1928) — Wlijanie włażnosti wozducha na niektaronosnost rastienij. Opyt. pas. 326—328, 397—410.
  4. Pankratowa N. M. (1953) — Investigation of the process of nectar secretion (Cyt. Beutler).
  5. Park O. W. (1928) — Studies on the sugar concentrations of the nectar of various plants. Rep. Jowa State Apiar. 80—89.
  6. Park O. W. (1929) — The influence of humidity upon sugar concentration in the nectar of various plants. J. Econ. Entomol. 22, 534—544.
  7. Percival M. S. (1946) — Observations on the flowering and nectar secretion of Rubus fruticosus. New Phytologist 45, 111—123.
  8. Ruszkowska B. (1958) — Studia nad gryką. cz. IV. biologia kwitnienia. Hod. Rośl. Aklim. Nas. T. 2, z. 3, 391—401.
  9. Root E. R. (1923) — Phacelia tanacetifolia, L. ABC und XYZ of Bee Culture.
  10. Schöntag A. (1953) — Über den Einfluss von Mineralsalzen auf den Zuckergehalt des Nektars. Z. vergl. Physiol. 35, 519—526.
  11. Schöntag A. (1954) — Nektaruntersuchungen an in Wasserkultur gezüchteten Sommerraps und über den Einfluss von Blütenumhüllungen auf die Nektarabsonderung. Naturwiss. 10, 235.
  12. Snedecor George W. (1956) — Statistical Methoods Appl. to exp. in agricult. and biol. Fith. edition.
  13. Szklanowska K. (1957) — Wstępne badania nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego. Pszczel. Zesz. Nauk. 3, 129—137.
  14. Terlikowski F. i Królikowski L. (1929) — Orientacyjna polowa metoda oznaczania rozpuszczalnych w wodzie połączeń fosforowych gleby. Roczn. Nauk. Roln. 21, 285.
  15. Vansell G. H. (1940) — Nectar secretion in Poinsettia blossoms. J. Econ. Entomol. 33, 409—410.
  16. Wieprikow P. N. (1936) — Opylenije sielskochoziajstwiennych rastienij Moskwa.

PHACELIA TANACETIFOLIA, КАК МЕДОНОСНОЕ РАСТЕНИЕ

Я. Зимная

Резюме

Эта работа имела целью определить в условиях Польши медопродуктивность фацелии рябинолистной в зависимости от возраста и величины цветов, почвенных и метеорологических условий, а также густоты посева и ширины междурядий.

Исследования проводились в 1954 г. в Люблине на типичном лессе, в 1955 и 1956 г. в Пщелей Воле возле Люблина на песчанистом лессе и маде и в 1957 г. в Скерневицах на подзоле. В сумме нектар для исследований взято почти с 30.000 цветов.

Нектар собирали капиллярным методом. Для исследований всегда

strona 100

брали 4 пробы с 25 цветов каждая. Процентное содержание сахаров в нектаре определяли рефрактометром Аббе.

В результате исследований было установлено следующее:

  1. Период, от момента посева фацелли до конца её цветения, длится от 85 до 103 дней. При благоприятных условиях фацелия всходит на восьмой — девятый день. Цветение её длится от 4 до 6 недель.
  1. Число цветов на 1 м² зависит от плодородности почвы. В среднем оно равнялось: на типичном лессе в 1954 г. — 165.230, на маде в 1955 г. — 152.220, на песчанистом лессе в 1955 г. — 75.957, а в 1956 г. — 59.269 и на подзоле в 1957 г. — 48.150.
  1. Цветы фацелии цветут от 7 до 49 часов, а чаще всего (почти в 2/3 случаев) от 21 до 24 часов. Число цветов, одновременно открытых в завитке, зависит от температуры; больше всего бывало их в полдень.
  1. В 1955, 1956 г. замечено, что в культурах фацелии приблизительно 6% растений имели мелкие венчики диаметром около 5 мм, и более темного цвета.
  1. Цветы фацелии выделяли в среднем от 1,04 мг до 1,62 мг нектара о концентрации от 15,4% до 36,0%. На количество и сахаристость нектара влияли: величина и возраст цветка, время дня, температура и относительная влажность воздуха и плодородность почвы:

а) цветы растений с малыми венчиками выделяли меньше нектара, чем цветы обыкновенных растений: мелкие в среднем давали 0,85 мг нектара, а крупные 1,47 мг, при чем у первых концентрация сахаров равнялась 15,7%, а количество их в одном цветке 0,134 мг, а у вторых 17,9% и 0,264 мг.

б) по мере старения цветка, количество выделяемого им нектара и сахаров увеличивается. Меньше всего нектара и сахаров находилось в цветах только что развернувшихся, в среднем (за 2 года) 0,87 мг, он содержал 19,5% сахаров — 0,170 мг в одном цветке, тогда как старые цветы имели 1,16 мг нектара при содержании сахаров 26,3% — 0,305 мг в цветке.

в) в течении дня количество сахаров в цветах обнаруживало в полдень склонность к подъему, а вечером к незначительному снижению.

г) при увеличении относительной влажности воздуха количество нектара обыкновенно увеличивалось, а концентрация в нем сахаров уменьшалась. Однако в днях с высокой влажностью и температурой увеличивалось и количество нектара и количество содержащихся в нем сахаров.

д) густота посева и ширина междурядий не оказывала существенного влияния на нектаровыделение.

  1. Больше всего пчел посещало фацелию между 11 — 15 часами
strona 101

дня. Это зависит от одновременного действия нескольких факторов: высокой температуры, максимального числа раскрывшихся цветов и самой большой в это время концентрации сахаров в нектаре.

  1. Медопродуктивность фацелии, высчитанная на основании полученных данных, колебалась от 134 до 1129 кг/га.

PHACELIA TANACETIFOLIA

Jadwiga Zimna

Zusammenfassung

Diese Arbeit hatte es zur Aufgabe, die Nektarleistung der Phacelia tanacetifolia unter den in Polen herrschenden Bedingungen betreffs Blütenalter und grösse, Bodenart, Wetterverhältnisse sowie agrotechnische Massnahmen (Saatdichte bezw. Breite der Zwischenreihen) zu untersuchungen.

Die Untersuchungen wurden im Jahre 1954 in Lublin auf typischem Lössboden, 1955-56 in Pszczela Wola bei Lublin auf sandigem Lössboden und auf Madaboden, 1957 in Skierniewice auf Podsolboden durchgeführt. Insgesamt wurde die Nektarsekretion an ca 30 000 Blüten untersucht.

Die Nektarentnahme erfolgte nach dem Kapillarverfahren an je 25 Blüten, wobei dieselbe viermal wiederholt wurde. Der Zuckergehalt des Nektars wurde mit einem Abbé-Refraktometer festgestellt.

Als Ergebnis der durchgeführten Untersuchungen wurde folgendes festgestellt:

  1. Die Entwicklungsperiode der Phacelia tanacetifolia beträgt unter den Verhältnissen Polens 85 bis 103 Tage, gerechnet vom Zeitpunkte der Saat bis zum Ende der Blühperiode. Die Phacelia geht in 7 bis 8 Tagen bei günstigen Boden — und Wetterverhältnissen auf. Die Blühperiode dauert 4 bis 6 Wochen, wobei ca 1 Woche auf Frühe, 2 bis 4 Wochen auf das höchste Blühstadium und 1 bis 2 Wochen auf das Verblühen entfallen.
  1. Die Anzahl der Blüten pro 1 qm ist von der Fruchtbarkeit des Bodens abhängig: auf typischen Lössboden betrug sie im Jahre 1954 durchschnittlich 165 230, auf Madaboden im Jahre 1955 — 152.220, auf sandigem lössboden im Jahre 1955 — 75.957 im Jahre 1956 — 59.269, die geringste Zahl — 48 150 — wurde im Jahre 1957 auf Podsol notiert.
  1. Die Blüten der Phacelia blühen 7 bis 49 Stunden, die Mehrzahl (ca 2/3 blühte 21 bis 34 Stunden. Die Zahl der geöffneten Blüten an der Sichel ist von der Temperatur abhängig. Die Höchstzahl der geöffneten Blüten wurde in den Mittagsstunden festgestellt.
  1. An der in den Jahren 1955-56 durchgeführten Saaten wurde beo-
strona 102

bachtet, dass ca 6% der Pflanzen kleinere (etwa 5 mm Durchmesser), intensiver gefärbte Blüten aufwiesen.

  1. Die Blüten der Phacelia sonderten pro 24 Stunden im Mittel 1,04 mg bis 1,62 mg Nektar. Die zuckerkonzentration des Nektars schwankte zwischen 15,4% und 36%.

Auf die Qualität und die Menge des Nektars haben folgende Faktoren Einfluss ausgeübt: Blütengrösse und — alter, Tageszeitpunkt der Nektarentnahme, Temperatur, relative Luftfeuchtigkeit, Bodenfruchtbarkeit.

a) Blüten der feinblütigen Pflanzen sonderten im Durchschnitt nur halb so viel Nektar als diejenigen der grossblütigen aus. Die Nektarmenge der ersteren betrug im Mittel 0,85 mg, das Zuckerprocent 15,7% die Zuckermenge 0,134 mg; für die letzteren betrugen diese Werte 1,47 mg, 17,9%, 0,264 mg.

b) Mit fortschreitendem Alter stieg die Zahl der sekretierten Nektar- und Zuckermengen. Die niedrigste Nektar- und Zuckersekretion wiesen frisch geöffnete Blüten auf; Blüten der jüngsten Altersstufe sonderten in Zweijährigem Durchschnitt 0,87 mg Nektar, mit 19,5% Zucker und einer Zuckermenge von 170 mg, die der mittleren 1,22 mg 24,6% und 0,300 mg Zucker; der ältesten — 1,16 mg mit 26,3% und 0,305 mg Zucker aus.

c) Es wurde als Tagesverlauf der Nektarsekretion festgestellt, dass sich im Mittag eine Tendenz zur Erhöhung der Zuckermenge bemerkbar machte, die wiederum gegen Abend etwas sank.

d) Eine Erhöhung der relativen Luftfeuchtigkeit brachte im Algemeinen eine höhere Nektarausscheidung mit sich. Bei geringehöhung der Zuckerkonzentration des Nektars festgestellt. An Tagen mit hoher Temperatur und grosser Luftfeuchtigkeit wuchs sowohl die Nektarmenge wie auch die Zuckermenge in dem Nektar.

  1. Es wurde festgestellt, dass weder verschiedene Saatdichte wie unterschiedliche Breite der Zwischenreihen keinen wesentlichen Einfluss auf die Qualität und die Quantität der Nektarsekretion hatte.
  1. Die grösste Intensität des Bienenbefluges der Phacelia wurde zwischen 11 und 15 Uhr beobachtet. Diese Erscheinung ist von einigen parallel verlaufenden Faktoren abhängig: von der hohen Temperatur, grösster Anzahl der geöffneten Blüten und höchster Zuckerkonzentration des Nektars.
  1. Wie die in dem Experiment ermittelten Werte ergeben haben, hat in unseren Verhältnissen die Honigergiebkeit zwischen 134 kg und 1129 kg/ha geschwankt.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 77: „tanacetipholia” → tanacetifolia
  • s. 77: „tenacetifolia” → tanacetifolia
  • s. 77: „Buetler” → Beutler
  • s. 83, tab. 3, główka, trzecia dekada opadów: „w dekadzie II” → w dekadzie III
  • s. 87, tab. 9, główka: „15.VI” → 15.VII
  • s. 89, tab. 12, wiersz 28., kwiat duży, ilość cukrów: „0,228″ → 0,289
  • s. 91: „do 17 od 18″ → od 17 do 18
  • s. 94: „185 kg w 1955 r. i 286 kg w 1956 r.” → 286 kg w 1955 r. i 185 kg w 1956 r.
  • s. 95: „w tab. 11″ → w tab. 13
  • s. 97, literatura: „Geholzarten” → Gehölzarten
  • s. 98, literatura: „Duftgelengte” → Duftgelenkte
  • s. 98, literatura: „Phytöpath.” → Phytopath.
  • s. 99, literatura: „ABC und XYZ” → ABC and XYZ
  • s. 99, literatura: „Methoods” → Methods
  • s. 99, literatura: „Fith.” → Fifth
  • s. 100, streszczenie: „фацелли” → фацелии
  • s. 100, streszczenie: „от 21 до 24 часов” → от 21 до 34 часов
  • s. 101, streszczenie: „zu untersuchungen” → zu untersuchen
  • s. 102, streszczenie: „Zuckermenge von 170 mg” → Zuckermenge von 0,170 mg
  • s. 102, streszczenie: „Algemeinen” → Allgemeinen
  • s. 102, streszczenie: „Honigergiebkeit” → Honigergiebigkeit

Podobne wpisy