LABORATORYJNA OCENA TOKSYCZNOŚCI ŻOŁĄDKOWEJ PREPARATU FASTAC DLA PSZCZÓŁ
tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz
strona 49PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Badania dotyczyły szkodliwego działania na pszczoły preparatu Fastac 10 EC, którego substancją czynną jest alfametryna w ilości 10%. Preparat podany w syropie cukrowym wywoływał po 72 godzinach śmiertelność pszczół średnio na poziomie 12,8%, zależnie od jego koncentracji w syropie (0,01% – 10,8% i 0,02% – 14,8%) oraz rasy pszczół (kaukaska 17,1% i kraińska 8,1%).
Słowa kluczowe: pyretroidy, toksyczność, pszczoła miodna, rasy pszczół.
WPROWADZENIE
Wśród środków owadobójczych znaczącą pozycję zajmują syntetyczne pyretroidy. Odznaczają się one dużą aktywnością biologiczną w stosunku do owadów, co pozwala stosować je w bardzo małych stężeniach. Na ogół działają silnie kontaktowo, a także żołądkowo. Są mało selektywne, mogą zatem zagrażać zatruciami owadom pożytecznym, w tym również pszczole miodnej, co stwierdzają publikacje wielu autorów. Ich lektura wskazuje na złożoność tego procesu, wynikającą ze specyficznego działania preparatów tej grupy (Atkins i inni 1978; Arzone, Patetta 1987; Fries, Wibran 1987; Gromisz 1991; Gromisz Z., Gromisz M. 1980, 1993; Malinowski 1982; Rieth, Levin 1987; Svendsen 1983).
Działanie pestycydów z grupy syntetycznych pyretroidów opiera się na różnych substancjach czynnych, o zwyczajowych nazwach jak alfametryna, bioresmetryna, cypermetryna, deltametryna, fenwalerat, permetryna. Na temat ich szkodliwości dla pszczół prowadzono sporo badań, stosunkowo nieliczne z nich dotyczyły alfametryny (Wael, Laere 1987). Ten związek chemiczny jest także brany pod uwagę jako ewentualny składnik preparatów warrozobójczych (Vesely i inni 1987), przede wszystkim jednak stanowi substancję czynną preparatu Fastac, popularnego w ochronie roślin.
Preparat Fastac jest insektycydem produkowanym przez firmę Shell. Działa on kontaktowo i żołądkowo. Służy do zwalczania szkodników gryzących
strona 50i ssących w uprawach rolniczych, sadowniczych, warzywniczych, zielarskich, roślin ozdobnych oraz w leśnictwie. W firmowej charakterystyce zakwalifikowany został jako praktycznie nieszkodliwy dla pszczół, a w zalecanych dawkach opryskiwanie można bez ograniczeń wykonywać w okresie kwitnienia roślin uprawnych.
W niniejszym opracowaniu pragniemy przedstawić wyniki badań laboratoryjnych toksyczności żołądkowej dla pszczół tego preparatu.
METODYKA
Doświadczenie przeprowadzono w 1984 roku. Materiał badany stanowiły pszczoły z 3 rodzin rasy kaukaskiej i z 3 rodzin rasy kraińskiej. Z każdej z rodzin pobierano pszczoły do klateczek, po 20 sztuk do każdej. Ogółem pszczeli materiał doświadczalny liczył 720 pszczół, zamkniętych w 36 klateczkach. Klateczki o wymiarach 13 x 11 x 4,5 cm miały jedną ściankę z siatki drucianej, drugą przeciwległą zamykała płytka szklana. Zasiedlano je wychwytując pszczoły bezpośrednio z plastra w części gniazda między czerwiem a zapasami pokarmu. Klateczki z pszczołami przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę około 26°C.
W doświadczeniu uwzględniono działanie trzech czynników na przeżywalność pszczół:
♦ pestycydu; 3 poziomy stężenia: 0,02%, 0,01% oraz 0% (grupa kontrolna),
♦ terminów (serii) pobierania prób pszczół; pobierano 2-krotnie w odstępie 8 dni, 19 VI i 27 VI,
♦ właściwości genetycznych pszczół; dwie rasy: kaukaska (cau) i kraińska (car).
Pszczoły w klateczkach podkarmiano syropem cukrowym (1:1) podawanym w probówkach. W czasie pierwszej doby otrzymały one zależnie od kombinacji albo syrop skażony preparatem Fastac w stężeniu 0,02% lub stężeniu 0,01% albo syrop czysty (grupa kontrolna). Ilość pokarmu spożytego określano wagowo z dokładnością do 10 mg, następnie przeliczano tę ilość na 1 robotnicę, przyjmując ich stan wyjściowy. Uzyskano w ten sposób dane do obliczania spożytych porcji pestycydu i dawek substancji czynnej.
Preparat Fastac 10 EC, który użyto do skażenia syropu cukrowego, w postaci handlowej stanowi koncentrat do spożądzania emulsji wodnej. Jego substancją czynną jest związek chemiczny o nazwie alfametryna, w ilości 10%. W tabeli toksyczności dla pszczół zaliczono go do klasy III i wyznaczono mu 1-godzinny okres prewencji.
Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół doświadczalnych, przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin (3 doby) od podania do klateczek pokarmu skażonego. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości zastosowano
strona 51przeliczenia według wzoru Abbotta (postać zmodyfikowana):
P = 20 (Pₒ – c) : (20 – c)
gdzie P odpowiada śmiertelności skorygowanej, Pₒ – śmiertelności obserwowanej i c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej.
Analizę zmienności liczbowych przypadków śmiertelnych przeprowadzono na wartościach transformowanych, obliczjąc je z wzoru Freeman’a-Tukey’a. W tekście pracy przytaczano liczby rzeczywiste, a nie przeliczane z wartości transformowanych, od których się nieco różnią (w tabeli przeliczane). W ocenie istotności różnic między średnimi wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano literami według wzoru a-b (nieistotne a-a).
WYNIKI
Po upływie pierwszej doby doświadczenia, gdy zabierano z klateczek pokarm skażony pestycydem, stwierdzono już pierwsze martwe pszczoły. W dwa dni później śmiertelność pszczół wynosiła średnio 15,0% i 10,8% po spożyciu syropu z domieszką 0,02% i 0,01% preparatu Fastac. W grupie kontrolnej, w której pszczoły spożywały wyłącznie syrop czysty, śmiertelność w tym terminie wynosiła 0,04%. W działaniu żołądkowym preparat Fastac był więc dla pszczół szkodliwy. Wzrost z tej przyczyny śmiertelności pszczół nosił cechy istotności w analizie statystycznej, ale nie sięgał zbyt wysokiego poziomu. Tę właściwość preparatu należy brać pod uwagę w praktycznym interpretowaniu wyników badań laboratoryjnych.
Syrop cukrowy z domieszką prepareatu Fastac wyraźnie tracił swoje walory pokarmowe dla pszczół. W czasie doby jego spożycie w przeliczeniu na jedną pszczołę wynosiło zaledwie 60,2% porcji, którą pobierały pszczoły w grupie kontrolnej (tab. 1). W spożyciu syropu zawierającego 0,01% i 0,02% preparatu nie stwierdzono znaczniejszej ilościowej różnicy, było ono jednak niższe o 8,8% w wyższej koncentracji. Może to świadczyć o tym, że domieszka preparatu Fastac odstrasza pszczoły od pobierania skażonego pokarmu, ale nie ma na to wpływu stopień zanieczyszczenia. Brak pod tym względem zróżnicowania nie ogranicza w sposób samorzutny wielkości dawki preparatu, którą może pobrać jednorazowo pszczoła i przynieść do ula. Po przekroczeniu bowiem bariery, jaką mogą stanowić repelencyjne właściwości tego preparatu, nie ma przeszkód w postaci ostrego działania toksycznego, które skutecznie hamuje pobieranie większych ilości trucizny. W praktyce oznacza to, że wielkość dawki preparatu, jaką może pszczoła pobrać z pola, zależy w stosunku prostym od jego koncentracji we wziątku.
W naszym doświadczeniu dawki substancji czynnej (alfametryna) sprowadzały się do dwóch średnich poziomów: 285,7 ng i 521,4 ng w przeliczeniu na 1 pszczołę. Śmiertelność, która odpowiadała tym poziomóm, wynosiła 10,8% i 14,8% po wyeliminowaniu ubytków naturalnych. Wzrost
strona 52spożycia substancji czynnej o 82% powodował więc przyrost śmiertelności pszczół o 37%. Zależność ta w średnim ujęciu jest oczywista i wydaje się prostolinijna. Zachowanie się pszczół w poszczgólnych klateczkach odbiegało jednak od tego prostego schematu. Jest to zrozumiałe z powodu zmienności indywidualnej materiału doświadczalnego, jaka może zaciemniać obraz zależności ubytku pszczół od zaaplikowanej im dawki preparatu.
Tabela 1 Spożycie syropu i dawki substancji czynnej oraz śmiertelność pszczół Intake of syrup and of active ingredient as related to mortality rate of bees
| Rodzaj syropu i stężenie preparatu / Syrup and formula concentration | Syrop spożyty mg/pszczołę / Ingested syrup mg/bee | Dawka alfametryny ng/pszczołę / Dose of alphametrin ng/bee | Śmiertelność pszczół po 72 godzinach w % / Bee mortality after 72 hr (%) |
|---|---|---|---|
| + Fastac – 0,01% | 35,43 a | 285,7 | 8,52 b |
| + Fastac – 0,02% | 32,33 a | 521,4 | 13,37 b |
| czysty – 0% / pure syrup | 58,31 b | 0 | 0,06 a |
a-b różnice istotne, a-a lub b-b różnice nieistotne a-b significant differences, a-a or b-b non-significant differences
Zmienność ubytków pszczół w obsadzie klateczek grupy kontrolnej (12 klateczek) praktycznie równała się zero (po 3 dniach na 720 pszczół jedna martwa). Natomiast śmiertelność pszczół, które otrzymały syrop skażony, wynosiła w poszczególnych klateczkach od 0 do 30%. Różnice w rozmiarach zmienności, którą można obliczać dla grupy kontrolnej i grup traktowanych preparatem, są więc dowodem na to, że środek chemiczny nie jest dla pszczół obojętny. W analizie matematyczno-statystycznej zjawisko to ma metodyczne znaczenie, nas natomiast interesuje strona praktyczna tego zagadnienia. Pragniemy wskazać na to, jak rozmaicie mogą zachować się pszczoły w ogóle, a po podtruciu środkiem chemicznym w szczególności, gdy w grę wchodzą terminy zakładania serii doświadczalnych (zmienność sezonowa) i rasy pszczół (zmienność na podłożu genetycznym) oraz poziom koncentracji środka trującego w pokarmie. Uwzględniając te czynniki otrzymaliśmy w naszym doświadczeniu 12 kombinacji, każda reprezentowana przez próbki pszczół z 3 rojów. Na rycinie 1 zestawiono te z nich, w których poddawano syrop skażony, porządkując je według malejących ilości pobranego przez pszczoły pestycydu. Okazuje się, że najwyższym dawkom preparatu nie odpowiadają najwyższe wskaźniki śmiertelności pszczół. Pszczoły pobierane w drugim terminie (27 VI)
strona 53były bardziej podatne na szkodliwe działanie preparatu Fastac niż pobierane tydzień wcześniej. Podobny układ uwidaczniał się także między pszczołami rasy kaukaskiej (cau) i rasy kraińskiej (car).

Ryc. 1. Ilość spożywanej alfametryny przez pszczoły (lewa skala) i ich śmiertelność (prawa skala) w zależności od stężenia preparatu w syropie(*-0,01%, **-0,02%) i terminu założenia serii (19 VI, 27 VI) oraz rasy (cau, car) (kombinacje uporządkowano wg malejącej ilości spożywanej alfametryny)
Amount of alphametrin ingested by bees (left axis) and their mortality (right axis) as affected by the concentration of the formula in the syrup (*-0,01%, **-0,02%) and by the starting date of experiment series (June 19, June 27) and the race (cau, car) (treatmentes were sorted by the decreasing amount of ingested alphametrin)
Różnice zachowania się pszczół pobieranych do badań w pierwszym (19 VI) i drugim (27 VI) terminie potwierdziły się w analizie statystyczno-matematycznej co do spożywania pokarmu. Lecz o ile w ilości pobranego syropu, a więc i dawki preparatu były one nawet wysoce istotne (19 VI – 65,8 mg i 27 VI – 22,5 mg), to w poziomie śmiertelności mieściły się w granicach błędu (odpowiednio 6,7% i 10,8%). Stwierdzono ponadto w pobieraniu pokarmu istotność współdziałania między terminami a stężeniem preparatu w syropie, co wskazuje na złożoność reakcji pszczół poddanych oddziaływaniu czynników doświadczenia.
Gdy chodzi o rasy pszczół, to pszczoły cau pobierały w ogólnym rachunku więcej syropu niż pszczoły car o 21% (różnica wysoce istotna), w tym syropu czystego o 30%, skażonego 0,01% o 13% i skażonego 0,02% o 41%. W tych ostatnich dwóch kombinacjach ginęło odpowiednio pszczół kaukaskich więcej o 98% i 182% niż pszczół kraińskich podczas gdy łączny wskaźnik śmiertelności po odliczeniu ubytków naturalnych wynosił dla cau 17,1% a dla car 8,1% (różnica istotna). Ginęło zatem 2,1 razy więcej pszczół kaukaskich niż pszczół kraińskich, podczas gdy spożywały one tylko 1,2 razy większą dawkę preparatu. Pszczoły rasy kraińskiej uzyskują więc opinię mniej
strona 54wrażliwych na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Fastac. Ryzyko zatrucia się ich jest zatem niższe niż pszczół rasy kaukaskiej, a to wynika z ich większej odporności. Możemy wykluczyć tutaj bowiem preferencje rasowe w stosunku do repelencyjnego oddziaływania preparatu, jakie Fastac niewątpliwie wykazuje. Pod względem atrakcyjności wypadał on podobnie dla pszczół obu ras. Pszczoły kaukaskie pobierały ogółem więcej syropu niż pszczoły kraińskie (1,2 razy), ale proporcje, które odnosiły się do syropu czystego (1,4 razy) i syropu skażonego (1,1 razy) były zbliżone.
WNIOSKI
Preparat Fastac można uznać za jeden z pestycydów mniej szkodliwych dla pszczół w działaniu żołądkowym. Wprawdzie w badaniach laboratoryjnych wykazywał on właściwości toksyczne, ale jego szkodliwość kształtowała się na niskim poziomie, który w warunkach polowych prawdopodobnie nie zawsze znajdzie pełne potwierdzenie.
W stosunku do tego preparatu obserwowano dużą zmienność zachowania się pszczół co do ilości spożycia syropu skażonego i poziomu śmiertelności. Źródeł tej zmienności dopatrujemy się zarówno w cechach indywidualnych poszczególnych rodzin pszczelich, jak i właściwości pszczół: zmienność sezonowa, odmiennośc genotypów, zróżnicowana reakcja na repelencyjne działanie preparatu, która wyraźnie się zarysowuje.
Pszczoły rasy kraińskiej wykazywały wyższą odporność na szkodliwe działanie preperatu Fastac, niż pszczoły rasy kaukaskiej. Ryzyko zatrucia zwiększa się zatem w przypadku pszczół kaukaskich.
LITERATURA
Arzone A., Patetta A. (1987) – Researches on the action of flucythrinate, propiconazole, pyridafenthion and quinalphos on honeybees. The XXXIst Internathional Apicultural Congress Warsaw, August 19-25, 1987. Apimondia Publishing Hause, Bucharest, 272-778.
Atkins E. L., Kellum D., Atkins K. W. (1978) – Integrated pest management strategies for protecting honey bees from pesticides, Am.Bee J., 118(8):542-543,547.
Fries J., Wibran K. (1987) – Effects on honey-bee colonies following application of pyrethroids cypermethrin and PP 321 in flowering oilseed rape. Am.Bee J., 127(4): 266-269.
Gromisz Z. (1991) – Wpływ temperatury na działanie preparatu Decis na pszczoły. Pszczeln.Zesz.Nauk., 35:63-68.
Gromisz Z., Gromisz M. (1980) – Szkodliwość pestycydów Ambusz i Zolone w stosunku do pszczół różnych ras. Pszczeln.Zesz.Nauk., 24:61-68.
Gromisz Z., Gromisz M. (1993) – Z laboratoryjnych badań toksyczności syntetycznych pyretroidów dla pszczół. Pszczeln.Zesz.Nauk., 37:145-152.
strona 55Malinowski H. (1982) – Wpływ temperatury na aktywność owadobójczą fotostabilnych pyretroidów. Rocz.Nauk.Rol. seria E, 12(1-2):245-255.
Rieth J. P., Levin M. D. (1987) – The pyrethroid insecticide hazard to honey bees. Am.Bee J., 127(11):789-790.
Svendsen O. (1983) – Labor- und Felduntersuchungen über die Bienentoxizität synthetischer Pyrethroide. Der XXIX Internathionale Bienenzüchterkongress,Budapest, 25-31 August 1983. Bucharest, Apimondia-verlag, 301-304.
Vesely V., Titěra D., Mala J., Bacileck J., Gesner M. (1987) – Pyrethroids in the control of the Varroa disease. The XXXIst Internacjonal Apicultural Congress Warsaw, August 19-25.1987, Apimondia Publishing Hause, Bucharest, 268-269.
Wael L. de, Laere O. van (1987) – Toxicity and the repellent activity of synthetic pyrethroids towards the honeybee (Apis mellifera L.). The XXXIst International Apicultural Congress, Warsaw, August 19-25, 1987. Apimondia Publishing Hause, Bucharest, 209-216.
LABORATORY ASSESSMENT OF GASTRIC TOXICITY OF THE FASTAC FORMULA TO BEES
Z. Gromisz, M. Gromisz
Summary
The study was concerned with the harmful effect of the formula Fastac 10 EC on bees. The formula is a synthetic pyrethroid and contains 10% of the active ingredient by the name of alphametrin. The formula was fed to bees in sugar syrup at concentrations of 0,01% and 0,02%. Cages with bees were kept in an incubating chamber at a temperature of 26°C. The intakes of alphametrin corresponding to those concentrations were, on average, 286 ng and 521 ng per 1 bee. Those magnitudes of the active ingredient dose resulted after 72 hr. in bee mortality rate at 10,8% and 14,8%, respectively, natural losses being discarded and the mortality rate in the control group being 0,04%.
With a mortality rate of 17,1% the bees of the Caucasian race were more susceptible to Fastac than the bees of the Ukrainian the letter showing the mortality of 8,1% upon exposure to the formula. Fastac also showed bee-repelling properties similar with respect to either race.
The general conclusion from the test is that Fastac may be qualified as one of the pesticides less hazardous to bees. However, risk of poisoning varies among bees of different races.
Keywords: pyrethroids, toxicity, honey bee, bee races.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 50: „spożądzania” → sporządzania
- s. 51: „obliczjąc” → obliczając
- s. 51: „prepareatu” → preparatu
- s. 51: „poziomóm” → poziomom
- s. 52: „poszczgólnych” → poszczególnych
- s. 53, ryc. 1: „treatmentes” → treatments
- s. 54: „odmiennośc” → odmienność
- s. 54: „preperatu” → preparatu
- s. 54, piśmiennictwo: „Internathional” → International
- s. 54, piśmiennictwo: „Hause” → House
- s. 55, piśmiennictwo: „Internathionale” → Internationale
- s. 55, piśmiennictwo: „Internacjonal” → International
- s. 55, piśmiennictwo (2×): „Hause” → House
- s. 55, streszczenie: „the letter showing” → the latter showing
