O ZATRUCIACH PSZCZÓŁ INSEKTYCYDAMI W POLSCE

tekst: Zenon Bubień

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IX, 1965 — Zenon Bubień

strona 57

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK IX, NR 1—2 LIPIEC 1965

Zenon Bubień

Katedra Farmakologii Wydziału Weterynaryjnego Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu Kierownik: doc. dr Tadeusz Garbuliński Zakład Toksylogii Kierownik: doc. dr Michał Bohosiewicz

Korzyści jakie człowiek osiąga wskutek stosowania środków owadobójczych w rolnictwie są niewątpliwe, jednakże chemiczne metody walki ze szkodnikami roślin nie są obojętne dla zdrowia zwierząt i owadów pożytecznych. Większość używanych preparatów to silnie działające trucizny, które w masowych akcjach zwalczania szkodników roślin mogą powodować ostre lub przewlekłe zatrucia zarówno zwierząt jak i owadów, co z kolei prowadzi do zaburzeń w biocenozie świata roślinnego i zwierzęcego. Niewątpliwie w ostatnich latach wprowadzono szereg nowych insektycydów, które dla organizmów wyższych są mało toksyczne. Nie udało się natomiast uzyskać dostatecznie selektywnego preparatu, który działając na niektóre owady byłby zupełnie nieszkodliwy dla pszczół, jakkolwiek badania w tym kierunku są prowadzone (Rzepecka 1959). Używane dotychczas chemiczne środki owadobójcze nie dają więc pełnej gwarancji bezpieczeństwa nawet przy właściwym ich stosowaniu. Stają się jeszcze bardziej groźne jeśli zostaną użyte niewłaściwie, co jak wykazuje praktyka, zdarza się dość często (Ripeanu i Creiniceanu 1962, Bubień 1956, Bohosiewicz 1959, Thamm 1961). Niewątpliwie jest to jeden z głównych powodów zatruć pszczół nie tylko w Polsce ale i we wszystkich krajach

  • Na podstawie materiałów Zakładu Toksykologii WSR we Wrocławiu.
strona 58

stosujących zabiegi agrochemiczne. Zatrucia umyślne zdarzają się rzadko i nie stanowią poważniejszego problemu. Doniesienia o różnego rodzaju zatruciach pszczół (Bohosiewicz i Szwabowicz 1959, Bohosiewicz 1960, Bubień 1964, Nazarow 1964, Zniszczyński 1952) pojawiają się coraz częściej na łamach prasy fachowej a nawet popularnej.

Celem niniejszej publikacji jest zwrócenie uwagi na szereg problemów praktycznej toksykologii weterynaryjnej, związanych z zatruciami pszczół środkami owadobójczymi. Artykuł opracowano głównie na podstawie materiałów archiwalnych Zakładu Toksykologii Katedry Farmakologii WSR we Wrocławiu, gdzie od roku 1949 prowadzi się laboratoryjne rozpoznania zatruć pszczół. Dotychczas stwierdzono 210 przypadków zatruć pszczół środkami owadobójczymi, a w 22 uzyskano wynik wątpliwy, nie wykluczający możliwości zatrucia. W tym samym okresie zanotowano również 4 przypadki zatrucia innymi truciznami; preparatami chwastobójczymi typu DNOC oraz 2,4-D. W jednym przypadku pszczoły uległy zatruciu czarną kawą (kofeina). Wymienione zatrucia dotyczyły łącznie około 440 pasiek na terenie Polski. Całość stanowi obszerny materiał dokumentalny, pozwalający na wyciągnięcie istotnych dla tego zagadnienia wniosków.

Tabela 1 Zatrucia pszczół środkami owadobójczymi

Rok Trucizny arsenowe: Wynik pozytywny Trucizny arsenowe: Wynik wątpliwy Trucizny kontaktowe: Wynik pozytywny Trucizny kontaktowe: Wynik wątpliwy
1949—1955 30 1 5
1956—1959 19 1 41 3
1960—1964 7 1 108 16
56 3 154 19

W tabeli 1 zatrucie przyjęto za pojedynczy przypadek bez względu na ilość zniszczonych pni czy pasiek. Nie wszystkie zatrucia badano w tutejszym laboratorium ponadto nie uwzględniono danych liczbowych innych pracowni toksykologicznych. Należy więc przyjąć, że straty spowodowane zatruciami pszczół na terenie Polski były znacznie wyższe niż wykazują to dane Zakładu Toksykologii WSR we Wrocławiu.

Analizując materiał dowodowy stwierdza się, że w okresie powojennym do roku 1956 włącznie, najczęstszą przyczyną zatruć pszczół były preparaty owadobójcze oparte na związkach arsenu. Preparaty te, o różnych nazwach handlowych używano masowo do zwalczania szkodliwych

strona 59

owadów na polach, w sadach i lasach. Arsen w stosunku do pszczół wykazuje silniejszą toksyczność aniżeli inne insektycydy, dlatego też nawet właściwe stosowanie preparatów arsenowych nie zawsze daje pełną gwarancję bezpieczeństwa. Zgodne nawet z przepisami opylanie wielkich obszarów leśnych przy użyciu samolotów było niekiedy przyczyną zatruć pszczół, których można uniknąć jedynie przez usunięcie owadów z zagrożonego terenu. Główną jednakże przyczyną większości badanych zatruć było niewłaściwe stosowanie preparatów arsenowych w rolnictwie. Najczęściej były one stosowane w okresie kwitnienia lub też w zbyt krótkim odstępie czasu przed kwitnieniem roślin. Zatrucia zdarzały się głównie na plantacjach rzepaku, buraków, rzadziej w sadach, na innych roślinach uprawnych lub chwastach kwitnących w pobliżu spryskiwanych lub opylanych roślin. Nierzadko o planowanych zabiegach ochronnych pszczelarze w ogóle nie byli powiadamiani. Spośród licznych zatruć (tabela 1) szczególnie charakterystyczny był przypadek zatrucia około 470 pni pszczelich na skutek opylenia arsenianem wapnia wielkich połaci rzepaku w okresie jego kwitnienia. Według wypowiedzi zainteresowanych, straty wynosiły około 60% muchy lotnej. Podobnie zresztą kształtowały się straty w większości badanych przypadków ostrych zatruć arsenem. Zatrucia arsenem należą zazwyczaj do przypadkowych, nieumyślnych. Dotychczas zanotowano w tutejszej pracowni toksykologicznej tylko 4 przypadki zatruć złośliwych, kiedy to preparaty arsenowe wprowadzono bezpośrednio do uli, opylono deskę wlotową bądź też podano do pokarmu przeznaczonego dla pszczół.

Największe nasilenie zatruć truciznami arsenowymi obserwowano w okresie 1950—1956 r. Obecnie w związku z wycofaniem arsenu z środków ochrony roślin, zatrucia tego typu zdarzają się rzadko. W ostatnich 2 latach stwierdzono tylko 2 przypadki zatruć arsenem.

Poczynając od roku 1956 datuje się znaczny wzrost ilości zatruć pszczół jadami o działaniu kontaktowym, zwłaszcza nagminnie w tym czasie stosowanymi preparatami zawierającymi węglowodory chlorowane. Najczęściej notowano zatrucia preparatami o nazwach handlowych „Gesarol” (DDT) i „Azotox” (DDT), rzadziej innymi zawierającymi DDT lub HCH względnie oba te składniki razem.

Od roku 1960 nasilenie zatruć pszczół truciznami kontaktowymi jeszcze bardziej wzrasta. Tego rodzaju zmiany w strukturze zatruć spowodowane zostały wycofaniem trucizn arsenowych i wprowadzeniem do masowego zastosowania, obok preparatów opartych na DDT i HCH, insektycydów fosforoorganicznych, głównie pochodnych kwasu fosforowego i tiofosforowego. Podobnie jak i węglowodory chlorowane są one w większości niebezpieczne dla pszczół, działając zarówno przez

strona 60

okrywę ciała jak i z przewodu pokarmowego owada. Wymienione jady były często przyczyną ostrych, niekiedy masowych zatruć, nie mniej niebezpiecznych jak zatrucia arsenem. W zależności od ilości trucizny, która dostała się do ustroju owada, pszczoły ginęły w różnym okresie czasu. Niekiedy znajdowano znaczne ilości padłych pszczół już bezpośrednio na opylonej plantacji, między uprawą i pasieką, przed ulami, bądź też w ulach. W przypadku zatruć niektórymi związkami organofosforowymi (np. zawierającymi paration) pszczoły ginęły bardzo szybko, już niekiedy po kilkunastu minutach od chwili zetknięcia się z jadem. Odsetek zniszczenia poszczególnych pni lub pasiek był jednakże z reguły niższy niż przy zatruciach arsenem, tym nie mniej notowano niekiedy do 80% strat muchy lotnej.

Zatrucia jadami kontaktowymi należą w większości również do nieumyślnych, powstałych zresztą w okolicznościach podobnych do zatruć arsenem. Dotychczas zanotowano w tutejszym laboratorium tylko 4 przypadki umyślnego zatrucia pszczół truciznami o działaniu kontaktowym.

Tabela 2 Zatrucia pszczół w poczszególnych miesiącach roku

Ilość zatruć w latach 1949—1964 Miesiące: I Miesiące: II Miesiące: III Miesiące: IV Miesiące: V Miesiące: VI Miesiące: VII Miesiące: VIII Miesiące: IX Miesiące: X Miesiące: XI Miesiące: XII
0 2 2 10 101 58 29 5 2 1 0 0

Największe nasilenie zatruć insektycydami notowano w maju i czerwcu a częściowo i w lipcu (tabela 2), tj. w okresie wegetacyjnym, kiedy stosuje się masowo chemiczne zabiegi ochronne. Zatrucia w miesiącach lutym, marcu oraz październiku to zatrucia umyślne spowodowane wprowadzeniem trucizny do pokarmu przeznaczonego dla pszczół, względnie bezpośrednio do uli.

WNIOSKI

  1. Liczba zatruć pszczół w okresie intensywnej chemicznej walki ze szkodnikami stale wzrasta, pomimo wycofania z rynku po roku 1956 bardzo niebezpiecznych preparatów arsenowych. Szczególnie niepokojąco zwiększa się ilość rozpoznawanych zatruć insektycydami z grupy węglowodorów chlorowanych oraz jadami fosforoorganicznymi.
  1. Tylko właściwe stosowanie środków ochrony roślin może poważnie zmniejszyć niebezpieczeństwo zatruwania pszczół, dlatego też należy położyć duży nacisk na przestrzeganie przepisów wydanych przez Min. Rolnictwa.
strona 61

LITERATURA

Bohosiewicz M., (1956) — Straty wśród zwierząt spowodowane zatruciami w latach 1949—1955 w świetle badań Katedry Farmakologii WSR we Wrocławiu, Zeszyty Naukowe WSR we Wrocławiu 6, 101.

Bohosiewicz M., Janowski Wł., (1960) — Najczęstsze przyczyny zatruć pszczół w Polsce w latach 1949—1959, Pszczeln. Zesz Nauk. 2, 127.

Bohosiewicz M., Szwabowicz A., (1959) — Zatrucia zwierząt chemikaliami typu 2,4-D i DNOC (do niszczenia chwastów, owadów i impregnacji drewna. Med. Wet. 2, 107.

Bubień Z., Międzobrodzki K., (1962) — Zatrucia zwierząt w Polsce w latach 1956—1960. Zeszyty Naukowe WSR we Wrocławiu, Wet. 14, 179.

Bubień Z., (1956) — Przypadek masowego zatrucia pszczół DDT. Med. Wet. 10, 605.

Bubień Z., (1956) — Zatrucia pszczół arsenem. Med. Wet. 6, 366.

Bubień Z., (1957) — Zatrucia pszczół. Pszczelarstwo 6, 173.

Bubień Z., (1964) — Aktualne przyczyny zatruć zwierząt. Med. Wet. (w druku).

Nazarow S., (1964) — Ochraniajtie, pczoł ot jadow. Pczełowodstwo 3, 38.

Ripeanu M. D., Creiniceanu E., (1962) — Despare intoxicatiile mai frecvente ale albinelor. Apicultura 9, 18.

Rzepecka K., (1959) — Próby nad stosowaniem środków owadobójczych nieszkodliwych dla pszczół. Pszczelarstwo 3, 78.

Tapernaux A., Magat A., (1961) — Quelques notions sur la physicochimie et la chimie des insecticides organofosforés. Les cahiers de Med. Vet. 4, 101—125.

Thamm H., (1956) — Die Giftwirkung der Kontaktinsektizide auf Haustiere, Monatshefte f. Veterinarmedizin 13, 293.

Więckowski S., (1964) — Pszczelnictwo a biologiczna ochrona roślin, Pszczelarstwo 1, 2.

Zniszczyński Z., (1952) — Zatrucia pszczół przy zwalczaniu szkodników, Pszczelarstwo 10, 8.

О ОТРАВЛЕНИЯХ ПЧЕЛ ИНСЕКТИЦИДАМИ В ПОЛЬШЕ

Зенон Бубень

Резюме

Начиная с 1949 г Кафедрой Фармакологии Высшего Сельскохозяйственного Училища во Вроцлаве, на основании исследований присылаемых для экспертизы мертвых пчел, было установлено 210 случаев отравлени.

Автор подверг статистической обработке архивные мэтериалы Кафедры по этому вопросу и обсудил причины отравлений.

Первоначально большинство их было возвано соединениями мышьяка а с 1956 года препаратами основанными на хлорированных углеводородах и фосфороорганических соединениях.

В большинстве случаев отравления пчел были следствием несоответствующего применения инсектицидов для борбы с вредителями растений. Отравления выступали преимущественно в Мае и Июне, обыкновенно имели острый и массовый характер.

strona 62

POISONING OF HONEYBEES BY INSECTICIDES IN POLAND

Zenon Bubień

Summary

On the basis of collected data of the Departament of Pharmacology, College of Agriculture, Wrocław, there has been elaborated statistical analysis and discussed the causes of poisoning of bees in Poland. Since 1949 two hundred and ten causes of poisoning of bees by insecticides were examined with positive result. Initially they were only poisoned by arsenic, and since 1956 by preparations based on chlorinated hydronarbons and organophosphorous insecticides. These poisoning there were rather accidental, and unintentional caused mainly by improper application insecticides for plant protection. Most of them occurred in May and June and were usually very severe and of mass character.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 57, afiliacja: „Toksylogii” → Toksykologii
  • s. 60, tytuł tab. 2: „poczszególnych” → poszczególnych
  • s. 61, bibliografia (Ripeanu, Creiniceanu): „Despare” → Despre
  • s. 61, bibliografia (Tapernaux, Magat): „organofosforés” → organophosphorés
  • s. 61, bibliografia (Thamm): „Veterinarmedizin” → Veterinärmedizin
  • s. 61, tytuł streszczenia rosyjskiego: „О ОТРАВЛЕНИЯХ” → ОБ ОТРАВЛЕНИЯХ
  • s. 61, streszczenie rosyjskie: „случаев отравлени” → случаев отравлений
  • s. 61, streszczenie rosyjskie: „мэтериалы” → материалы
  • s. 61, streszczenie rosyjskie: „возвано” → вызвано
  • s. 61, streszczenie rosyjskie: „борбы” → борьбы
  • s. 62, streszczenie angielskie: „Departament” → Department
  • s. 62, streszczenie angielskie: „ten causes” → ten cases
  • s. 62, streszczenie angielskie: „hydronarbons” → hydrocarbons

Podobne wpisy