CHARAKTERYSTYKA POŻYTKÓW PSZCZELICH I ZBIORU MIODU W POLSCE (1950—1963)

tekst: Leon Bornus, Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VIII, 1964 — Leon Bornus, Michał Gromisz

strona 1

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VIII, Nr 1 CZERWIEC 1964

Leon Bornus i Michał Gromisz

Zakład Pszczelnictwa I. S.

WSTĘP

Kontrolę wagową pożytków pszczelich w sposób zorganizowany prowadzimy w Polsce od 1950 r. Liczba pszczelarzy opierających wybór metod gospodarczych w pasiece na podstawie analizy struktury pożytków miejscowych poprzez kontrolę wagową sięga 1-go tysiąca. Jest to niewątpliwy wpływ działalności upowszechniającej w zakresie unowocześniania gospodarki pasiecznej. W ewidencji Ministerstwa Rolnictwa znajduje się tylko część pasiek prowadzących kontrolę pożytków, z pozostałymi kontakt jest trudny ze względu na brak dostatecznej liczby instruktorów w terenie. W latach 1950—1963 otrzymywano notatki wagowe z 346 pasiek kontrolnych (240 w 1951 r. — 483 w 1955 r.). Jest to materiał wysoce reprezentatywny dla całego naszego pszczelarstwa i liczbowo znacznie wyprzedza tego typu materiał gromadzony w innych krajach. Najbogatsza sieć punktów kontroli pożytku istnieje na terenie woj. południowo-wschodnich (lubelskie, rzeszowskie, krakowskie, wrocławskie), oraz częściowo w północnych (gdańskie, olsztyńskie).

Wagowa kontrola pożytku służy głównie bezpośrednio pszczelarzowi, bo orientuje go w strukturze pożytków a to daje podstawę do planowego kierowania rozwojem rojów z myślą o maksymalnym wykorzystaniu pożytków pszczelich. Poza tym materiały z kontroli pożytków zgromadzone z większego rejonu mogą stanowić podstawę jego charakterystyki szczegółowej pod kątem wartości pszczelarskiej. W przedstawionym opracowaniu podajemy charakterystykę struktur pożytkowych w poszczególnych rejonach kraju wraz z ich zmianami cyklicznymi, przedstawiamy wyniki produkcji miodu w pasiekach w okresie analizowanym oraz ujawniamy ew. zależności między wysokością produkcji miodu a typem struktury pożytkowej względnie odpowiednim układem warunków atmosferycznych.

strona 2

LITERATURA

Temat wagowej kontroli pożytku podejmowany jest najczęściej w czasopismach pszczelarskich ale poza nielicznymi wyjątkami ograniczany bywa do liczbowego wykazu zmian wagi ula w rejestrowanych punktach pasiecznych. (Schweizerische Bienenzeitung, Leipziger Bienenzeitung, Slovenski cebelar, Birøkteren, Bitidningen). Wykazy obejmują dane miesięczne przeważnie z kilkunastu lub z kilkudziesięciu punktów.

Do pewnych uogólnień na podstawie analizy danych wagowych z kilkudziesięciu lat doszedł Spielmann (1963). Była to jednak analiza powierzchowna, ograniczona do wyłowienia lat dobrych i złych pod względem zbioru miodu. W bardzo interesujący sposób przeanalizował notatki wagowe z kilkunastu lat w odniesieniu do paru pasiek prof. Koch (1964). Analizując szczegółowo zmiany wagi ula kontrolnego na tle zmian warunków atmosferycznych doszedł on do wyjaśnienia zależności przybytku nektaru do ula głównie od odpowiedniego układu warunków atmosferycznych. Udowodnił też, że w badanych miejscowościach występuje pewna cykliczność w strukturze pożytków.

Najwszechstronniej wykorzystał obserwacje punktów kontroli pożytków Bornus (1954, 1957, 1958). Mając do dyspozycji bogaty materiał obserwacyjny z ca 400 punktów przeanalizował go i na tej podstawie scharakteryzował: a) rejony o podobnej strukturze pożytków pszczelich, b) okresy przygotowawcze pszczół od początku sezonu do głównego pożytku, c) zależność wysokości zbiorów miodu od charakteru wiosny i d) wyodrębnił 6 rejonów pszczelarskich, różniących się zasadniczo warunkami pożytkowymi i zbiorami miodu.

MATERIAŁ I METODA

Za podstawę do scharakteryzowania warunków pasiecznictwa krajowego posłużyły notatki z punktów kontroli wagowej pożytków z lat 1950—1963.

W omawianym okresie zgromadzono 4892 komplety notatek, dotyczących zmian wagi ula kontrolnego, głównie od 1 maja do 31 sierpnia każdego roku. Rozłożenie w terenie tych punktów jest w pewnej mierze przypadkowe, nie stosowano w tym wypadku żadnych zasad lokalizacji. Nadsyłanie odpisów kart wagowych jest całkowicie dobrowolne i to jest przyczyną przypadkowości układu terenowego tej sieci kontroli. Mimo to uzyskaliśmy najwięcej materiału z terenów najbardziej napszczelonych. Jest zatem pewna równoległość reprezentacji do

strona 3

rozmieszczenia pogłowia pszczół w kraju. Najwięcej notatek dostarczyli pszczelarze woj. lubelskiego, drugie miejsce zajmują pszczelarze woj. wrocławskiego. Bardzo dużo materiału uzyskano też z woj. krakowskiego i rzeszowskiego. Najsłabiej reprezentowane są woj. koszalińskie, szczecińskie i opolskie. Mała liczba pasiek na tych terenach uzasadnia niewielką liczbę nadesłanych notatek.

Notatki stanowią dobowy rejestr zmian ciężaru ula stojącego na specjalnej wadze. Na zmiany te wpływają różne czynniki: do ula przybywa nektar, pyłek, kit, obce błądzące robotnice i trutnie, drewno ula w dni słotne zwiększa ciężar przez nawilgocenie; z ula wylatują pszczoły ginące, zbieraczki do pracy w polu, drewno ula schnie w dnie upalne itp. Wszystkie elementy wchodzą razem do rejestru zmian wagi ula. Zmiany wywodzące się z zabiegów pszczelarza są oddzielnie notowane i wyłączane z analizy ogólnej.

Przybytki wagowe z poszczególnych dni sumowano, uzyskując sumę przybytków brutto w roku dla każdej pasieki kontrolnej. Ubytki sumowano oddzielnie. Z różnicy tych dwu sum obliczano przybytki roczne netto. Nie dochodzono jednak do tego na drodze zwykłego, mechanicznego odejmowania. Zachodziła potrzeba analizy dokładnej. Jeżeli ubytki przechodziły w stan ciągły, to nie wliczano już ich do sezonu, aby nie zniekształcić obrazu sezonu pasiecznego w danej miejscowości. W takich przypadkach pierwszy dzień nieprzerwanych ubytków uważany był za koniec sezonu. Bilans dotyczył wtedy tylko okresu poprzedzającego ubytki. W celu scharakteryzowania pod tym względem poszczególnych rejonów wyciągano średnie wartości dla powiatów, następnie dla województw.

Obliczona w podany wyżej sposób wysokość przybytków netto daje podstawę do oszacowania zbioru miodu towarowego (odwirowanego). Stosujemy tutaj od dawna przyjęty klucz:

przybytek netto do 5 kg oznacza zbiór — 0 kg miodu towarowego 5— 8 kg „ 0— 3 kg „ 8—11 kg „ 3— 6 kg „ 11—16 kg „ 6—10 kg „ 16—21 kg „ 10—15 kg „ 21—33 kg „ 15—25 kg „ ponad 33 kg „ ponad 25 kg „

Dość często w notatkach umieszczali pszczelarze uwagi o ilości odwirowanego miodu, co eleminowało potrzebę szacunkowego określania wysokości zbiorów miodu.

Zbiory miodu związane są z konkretnymi warunkami występowania pożytków głównych. Z tego względu zaszła potrzeba przeanalizowania terminu ich występowania i okresu trwania. Wiadomo powszechnie

strona 4

że wczesne pożytki trudniejsze są do wykorzystania niż późniejsze a trwające dłużej są lepsze od krótkich. Jeżeli w okolicy występuje jeden pożytek główny i raczej skromny, uznajemy ją za ubogą, a do bogatych zaliczamy taką, w której poza głównym występują jeszcze inne, o różnej obfitości (sile). W notatkach wagowych znajdują się stosowne materiały, które ułatwiają tego rodzaju analizę.

Analizę statystyczną zastosowano w takich przypadkach, w których narzucała się potrzeba dostarczania dowodu ścisłego na zaobserwowaną zmianę.

WYNIKI

WARUNKI ATMOSFERYCZNE

Czternastoletni okres jest dostatecznie długi, mogą w tym czasie wystąpić różne typy pogody. Tak też było w latach 1950—1963. Obok kilku zim bardzo mroźnych i długich wystąpiły zimy tak łagodne, że właściwie nie różniły się temperaturą i opadami od miesięcy jesiennych. Najczęściej mieliśmy zimy bezśnieżne ale kilka razy opady śniegu były nadzwyczaj duże. Podobnie było z pogodą w lecie. Lata chłodne i deszczowe przegradzane były latami słonecznymi i bezdeszczowymi. Opóźnione wiosny wpływały na wegetację roślin wybitnie hamująco. Interesujące będzie przeanalizowanie przebiegu warunków atmosferycznych w naszym kraju w tych latach, które wywarły wyraźniejszy wpływ na zbiory miodu w kierunku dodatnim lub ujemnym.

Najniższe zbiory miodu uzyskali pszczelarze w latach 1956, 1958, 1961 i 1962. W roku 1956 wiosna była dość chłodna i o dużym niedoborze opadów. Chłody na przeważającym obszarze kraju trwały do końca lipca a więc w okresie głównego pożytku. Nektarowanie roślin było słabe, nie skorzystały zatem ani roje słabe ani dobrzę przygotowane. Nieznacznie cieplej było tylko w województwie białostockim a nieco więcej opadów wystąpiło w bydgoskim. Nie miało to jednak większego wpływu na przeciętny zbiór miodu w kraju. Wiosna roku 1958 była ciepła i wilgotna; lato było natomiast raczej chłodne i skąpe w opady. Bardzo duże opady wystąpiły w roku 1962 w maju i czerwcu. Wiosna i lato tego roku (do sierpnia) było wyjątkowo chłodne; minimalna temperatura w maju nierzadko spadała poniżej zera. Podobnie niskie temperatury minimalne notowano również wiosną 1958 i 1961 roku.

Do wybitnie dobrych zbiorów miodu w pasiekach doszło w latach 1955, 1957 i 1963. Sezon 1955 rozpoczął się w kwietniu również od chłodów. Z opadami było różnie. Zachodnie województwa cierpiały na niedobór opadów a wschodnie miały ich ponad normę. Podobnie było i w maju ale zachodziły wtedy częste zmiany. Na ogół panowały nad

strona 5

Polską układy ciśnienia niskiego na tle frontów arktycznych. W czerwcu i lipcu również nie było ciepło ale dość wilgotno, z małymi jedynie wyjątkami w centrum kraju. W sumie warunki te zezwoliły na najwyższy zbiór miodu na przestrzeni analizowanych 14-tu lat.

W roku 1957 kwiecień był prawie w całym kraju ciepły i z małymi opadami. W maju natomiast kilkakrotnie napływały na nasz kraj masy zimnego powietrza arktycznego. Na ogół było już zimno a opady w normie lub nieco powyżej wystąpiły na wschodzie kraju. Poza tym deszczów było za mało. Czerwiec na odmianę był ciepły i słoneczny z małą nadwyżką opadów na północy. Podobnie było i w lipcu z tym jednak, że w drugiej połowie przeszły obfite deszcze.

Jeszcze inny przebieg pogody obserwowaliśmy w 1963 r. Po bardzo mroźnej zimie w kwietniu rozpoczęła się wiosna z temperaturą dość wysoką i z opadami w normie. Zmienne deszcze przychodziły jeszcze w maju i do 10 czerwca ale potem nastąpił okres długotrwałej suszy. Przez cały czas było ciepło. Zbiory miodu zapowiadały się wyjątkowo dobrze ale susza właściwie zadecydowała o tym, że pszczoły nie wykorzystały pożytków w drugiej połowie sezonu. Rekordowe zbiory z 1955 nie zostały przez to przekroczone.

Układ warunków atmosferycznych w wymienionych latach dobrego miodobrania był każdorazowo nieco inny, ale sprzyjający produkcji pasiecznej. Na podstawie analizowanego materiału nie można określić w szczegółach, jaki typ pogody wiosną i latem sprzyja a jaki nie sprzyja produkcji miodu w pasiekach. Ogólnie zarysowuje się większa zależność produkcji pasiecznej od dobrego rozłożenia się w sezonie opadów niż od zachodzących zmian temperatury. Nie mogą to być jednak ulewy a raczej stosunkowo częste deszcze, naprzemian z dniami pogodnymi i bezdeszczowymi.

DATA POŻYTKU GŁÓWNEGO

Za pożytek główny uznajemy taki okres pożytkowy, który wyodrębnia się wyraźną zwartością dobrych przybytków wagowych, przewyższających wszelkie inne z tego samego sezonu. W niektórych rejonach może jednak występować w sezonie więcej pożytków o zbliżonej wartości, ale najczęściej pożytek letni przewyższa inne albo okresem trwania albo obfitością nektarowania. Dla pszczelarzy istotne jest, w jakim okresie pożytek główny występuje, bo to właśnie określa wybór metody przygotowania stanu roboczego rodzin pszczelich na ten czas. Na wcześniejszy pożytek trudniej jest przygotować odpowiednio silne roje niż na pożytek późniejszy. Na terenie kraju różnice w datach występowania pożytku głównego nie są w zasadzie wielkie. Najwcześniej

strona 6
Rycina (mapa Polski z granicami województw liniami przerywanymi): obszary oznaczone trzema rodzajami pól — puste, kreskowane poziomo, w kratkę.

Ryc. 1. Daty początku pożytku głównego — średnie z 1950—1963 r. Dates of the beginning of the main honeyflow — averages for the years 1950 to 1963.

pożytek główny pojawia się na terenie woj. szczecińskiego (27. V.), katowickiego i zielonogórskiego (29. V.) ryc. 1, 4. Przeciętnie najpóźniejsze pożytki główne występują na terenie woj. białostockiego, lubelskiego, koszalińskiego (9. VI.) oraz krakowskiego (7. VI.) i rzeszowskiego (5. VI.). Różnice w terminie występowania pożytków pomiędzy województwami, były istotne jeżeli przekraczały 5 dni, (przy poziomie wiarogodności 0,05). Maksymalna różnica między przeciętnymi 2 województwami wynosi 13 dni. Nie może to uprawniać do wnioskowania, że wszystkie pasieki każdego z województw korzystają z podobnego typu pożytków. Na przykład termin występowania pożytków głównych w woj. warszawskim wyszedł w obliczeniach na 5. VI. ale przeciętny wynik obejmuje dane z 18 powiatów bardzo pod tym względem nie

strona 7

podobnych. W pow. Pruszków typowe pożytki główne pojawiają się 28 maja, o czym niewątpliwie decyduje głównie akacja a na terenie niedalekiego pow. Otwock lub Maków typowe pożytki występują 27 czerwca. W tym drugim wypadku główną rośliną miododajną jest niewątpliwie lipa. Podobnie jest w każdym województwie. We wrocławskim najwcześniej występują pożytki na terenie pow. Środa Śląska i Ząbkowice, 21. V. i 19. V., najpóźniej natomiast na terenie Kamiennej Góry (23. VI.). W szczecińskim 10. V. w pow. Gryfino wobec 14 czerwca, w pow. Chojno. Jeżeli zatem bierzemy do analizy mniejsze rejony, to różnice w datach początku pożytku głównego sięgać mogą do 45 dni, o różnicy tej decyduje głównie rzeźba terenu.

Opracowując statystycznie materiał stwierdzono istotność interakcji pomiędzy czynnikami: terminem występowania pożytku głównego i kolejnymi latami obserwacji. Daty pożytku kształtowały się w poszczególnych latach od 1950 do 1963 roku nie przypadkowo, ale w pewien określony sposób. W analizowanym okresie zauważyć można zaznaczającą się tendencję przyspieszania terminu pożytku głównego. Przyspieszenie to wyniosło w tym czasie około 10 dni. Między rokiem 1950 i 1953 typowy pożytek główny zaczynał się przeciętnie 9 czerwca

Ryc. 2. Zmiana wieloletniej średniej wartości terminu początku pożytku głównego w miarę przybywania lat obserwacji od 1950 do 1963 r., w porównaniu do średniej z 14 lat. Change of the averages for many years of the beginning of the main honeyflow together with accumulation of years of observation from 1950 to 1963 in comparison to the average for 14 years.

Aa – woj. Lublin i Białystok b – woj. Wrocław, Opole i Katowice Ba – woj. Warszawą, Bydgoszcz, Poznań, Łódź i Kielce b – woj. Kraków i Rzeszów Ca – woj. Gdańsk, Szczecin i Zielona Góra b – Olsztyn i Koszalin

strona 8

a w latach ostatnich już 29—30 maja. Gdyby ograniczyć się jedynie do porównania tych terminów w latach pierwszych i ostatnich, to na całym terenie kraju tendencje są podobne. Nie wszędzie jednak wystąpiły one jednakowo regularnie. Z największą regularnością zjawisko to wystąpiło na terenie województw zachodnich i północnych (ryc. 2). W rejonie centralnym było podobnie, z nieco słabszą regularnością,. wyróżniło się tu przede wszystkim woj. bydgoskie, poznańskie. Pewne ale mniej równomiernie przyśpieszenie pożytku głównego wykazały obserwacje z woj. rzeszowskiego i krakowskiego. Tendencję tę można tłumaczyć zmianą struktury pożytków przez likwidację odłogów, zanikanie chwastów i wzrost uprawy rzepaku ozimego. Dotyczy to powierzchni uprawnej wszystkich województw aczkolwiek w niejednakowym stopniu. Wyjątkowe miejsce w tym zakresie zajmuje woj. białostockie. Otóż pożytek główny na terenie tego województwa ma w ostatnich latach tendencje do późniejszego występowania. W pierwszych latach po wojnie pożytek zaczył się tam około 9 czerwca a w latach ostatnich już około 14 czerwca. Przypuszczać należy, że w skład pożytku weszły rośliny z kwitnieniem późniejszym i one zadecydowały o tego rodzaju tendecji wyjątkowej. Prawdopodobnie zwiększono tam uprawy koniczyn, wyki i gryki. Ewentualnie też pewne zmiany zaszły w pożytkach leśnych, które na tym terenie odgrywają dużą rolę.

Na ryc. 2 przedstawiono kształtowanie się terminów występowania pożytku głównego w różnych, omawianych regionach kraju. Począwszy od roku 1950 w miarę przybywania obserwacji rocznych obliczono kolejno średnie terminy z danych jedno- dwu- trzy-… i czernastoletnich obserwacji. Po każdym kolejnym roku obserwacji otrzymano więc średnią, w coraz dłuższym okresie charakteryzującą przeciętne warunki pożytkowe pod względem terminu ich występowania, sposobu w jaki układają się te średnie dla kolejnych lat obserwacji oraz o ile i w jakim kierunku odbiegają one od średniej z 14 lat. Uwidacznia też kierunek zmienności w terminie występowania pożytku.

CZAS TRWANIA POŻYTKU GŁÓWNEGO

Drugim elementem charakteryzującym wartość pożytku głównego jest czas jego trwania. Bardziej cenione są okolice z dłuższym pożytkiem głównym, bo dają one rojom możliwość gromadzenia większych zapasów miodu. Dobrym dowodem na to jest porównanie okresu głównego pożytku w poszczególnych latach. Wiadomo, że w okresie 1950—1963 najwyższe zbiory miodu uzyskano w sezonach 1955 i 1957 i właśnie wtedy wystąpiły najdłuższe pożytki: 42 i 40 dni. Przeciętna wieloletnia dla kraju wynosi 34 dni a najkrótszy pożytek ukształtował się

strona 9

w 1963 r. — zaledwie 23 dni. Nie znaleziono w tym zakresie żadnych wyraźniejszych tendencji, żadnej regularności. Dłuższe pożytki występują naprzemian z krótkimi. Obok powiatów z bardzo długimi pożytkami głównymi, jak na przykład pow. Bolesławiec (woj. wrocławskie) — 53 dni i Bystrzyca — 50 dni r. 1963 znajdują się powiaty z krótkimi pożytkami, jak Kamienna Góra — 10 dni lub Lwówek Śl. — 16 dni w 1963 r. Podobnie przedstawia się sytuacja w innych województwach we wszystkich analizowanych sezonach. Zróżnicowanie to jest duże. Widocznie w dużej też mierze uzależnione jest ona od przebiegu warunków atmosferycznych na terenie dość małych rejonów. Jedyną regularność wykazują pożytki na terenie województwa lubelskiego, ponieważ z roku na rok są coraz krótsze. Różnica między latami 1950—1952 a latami 1961—1963 sięga przeciętnie 15 dni.

Rycina (mapa Polski z granicami województw liniami przerywanymi): obszary oznaczone różnymi rodzajami pól — puste, kreskowane poziomo, pionowo, ukośnie, ukośnie z kreskami przerywanymi, w kratkę.

Ryc. 3. Długość pożytku głównego — średnie z 1950—1963 r. Duration of the main honeyflow average from 1950 to 1963.

strona 10

Przy porównaniu średnich wieloletnich dla województw wynika, że w najkorzystniejszej sytuacji znajdują się pasieki w woj. szczecińskim, ponieważ mają najdłuższe pożytki główne — 48 dni. Wskaźnik ten jest b. wysoki jeżeli uwzględni się, że na drugim miejscu znalazły się województwa z 38 dniami głównego pożytku. Do tej grupy należy woj. białostockie, gdańskie, koszalińskie i opolskie. Tylko nieco krótsze pożytki — 35 dni — występują na terenie woj. bydgoskiego, poznańskiego, łódzkiego, olsztyńskiego, zielonogórskiego, wrocławskiego i katowickiego. Do najkrótszych należą pożytki na terenie woj. krakowskiego (29 dni), lubelskiego, warszawskiego i rzeszowskiego. Różnica między najdłuższymi i najkrótszymi pożytkami wynosi 19 dni. Na mapie (ryc. 3) zaznaczone są rejony z różnej długości pożytkami pszczelimi głównymi.

STOSUNEK OKRESU POŻYTKU GŁÓWNEGO DO CAŁOŚCI SEZONU PSZCZELARSKIEGO

Za sezon pszczelarski można uznać okres od 1 kwietnia do 30 września, ale za okres produkcyjny należy przyjąć nieco krótszy czas, w przybliżeniu od 1 maja do 31 sierpnia. Okres produkcyjny obejmuje kontrolę wagową. W okresie tym występuje jeden lub kilka pożytków obfitszych, zasadnicze jednak znaczenie dla pszczelarza ma fakt, w jakim terminie one występują i jak długo trwają. Analizowaliśmy już dane charakteryzujące oba te elementy struktury pożytkowej. Należałoby jeszcze przeanalizować kiedy pożytek główny kończy się na terenie poszczególnych województw, ile tam czasu pozostaje do końca sezonu. Istotny to moment ze względu na potrzebę wyboru odpowiedniej metody gospodarki pasiecznej, dopasowanej do warunków określonego rejonu i ze względu na potrzebę właściwego przygotowania rojów do zimowania.

Po przeanalizowaniu materiału na ogół potwierdza się fakt zależności między długością okresu pożytku głównego i późnym w sezonie jego zakończeniem. Nie jest to jednak prawo niewzruszone. W wielu przypadkach (teren woj. Lublin, Białystok) pożytek kończy się późno, chociaż nie jest on długi. Decyduje tym razem raczej późny początek głównego pożytku. Niemniej dość charakterystyczne jest dla naszych warunków, że główne pożytki kończą się przed 10 lipca. Na znacznym jednak obszarze kraju sięgają one 20 lipca a miejscami nawet do końca tego miesiąca (ryc. 4). Dalsze pożytki nie są już zaliczane do okresu głównego, aczkolwiek mogą wywierać jeszcze poważny wpływ na zbiór miodu i na dochodowość pasiek. Analiza ta oparta jest na średnich obliczonych dla województw.

strona 11
Rycina (wykres paskowy; dla każdego województwa trzy nakładające się paski: kropkowany „a", czarny „A", kreskowany ukośnie „b"):

Ryc. 4. Daty pożytku głównego (A) wg województw (średnie z 1950—1963). Dates of the main honeyflow (A) according to districts) averages from 1950 to 1963).

a – daty początku pożytków głównych w województwach a – dates of beginning of the main honeyflow in districts b – daty zakończenia pożytków głównych w województwach b – dates of the and of the main honeyflow in districts

PRZYBYTKI WAGOWE I ZBIORY MIODU

Przybytki wagowe brutto w pewnym stopniu charakteryzują efekty gospodarki pasiecznej ale nie są to jeszcze dokładne dane o produkcji miodu. Konieczne jest jeszcze uwzględnienie czynnika czasu. Nieznaczne przybytki na wadze poza okresem głównego pożytku zwiększają trwanie sezonu pożytkowego ale właściwie nie wpływają one na powiększanie zapasów miodu w ulu. Istotne są zatem przybytki w czasie głównego pożytku a do najlepszego scharakteryzowania miejscowości pod względem pożytkowym przyczynić się może zestawienie wysokości przybytków wagowych brutto z okresu głównego pożytku do wysokości

strona 12

przybytków zarejestrowanych w całym sezonie. Spodziewać się należy, że przy wyższym stosunku pierwszej sumy do drugiej istnieć będą warunki na wyższy zbiór miodu towarowego.

Na tabeli 1 podany jest ten stosunek w 14 analizowanych latach dla wszystkich województw. Przeciętna wieloletnia dla kraju wynosi 76%, co oznacza taki udział przybytków pożytku głównego w przybytkach całego sezonu. Można to uważać za wartość przeciętną. Najwyższy stosunek tych 2 wartości widzimy w woj. białostockim — 86%, trochę niższy w woj. opolskim, szczecińskim, gdańskim i poznańskim. Do najsłabszych w tym względzie trzeba zaliczyć teren woj. rzeszowskiego — 67%, zielonogórskiego, kieleckiego, olsztyńskiego i łódzkiego.

Tabela 1 Średnie wartości (X) procentowego udziału pożytku głównego w zbiorach nektaru z całego sezonu wg lat z okresu 1950—1963 i wartości różnic pomiędzy tymi średnimi (różnice nieistotne, przy poziomie wiarogodności 0,05, podano kursywą) Averages values (X) of percentage share of the main honeyflow in the nectar crop from the whole season according to years for the period of difference between these averages. Differences are not significant (P < 0,05)

Rok year X w % 1957 / 86 1955 / 84 1952 / 80 1953 / 80 1954 / 80 1950 / 79 1951 / 77 1960 / 74 1958 / 73 1961 / 72 1962 / 72 1956 / 70 1963 / 62
1963 62 24 22 18 18 18 17 15 12 11 10 10 8 0
1956 70 16 14 10 10 10 9 7 4 3 2 2 0
1962 72 14 12 8 8 8 7 5 2 1 0 0
1961 72 14 12 8 8 8 7 5 2 1 0
1958 73 13 11 7 7 7 6 4 1 0
1960 74 12 10 6 6 6 5 3 0
1951 77 9 7 3 3 3 2 0
1950 79 7 5 1 1 1 0
1954 80 6 4 0 0 0
1953 80 6 4 0 0
1952 80 6 4 0
1955 84 2 0
1957 86 0

m 0,05 = 5% m 0,01 = 6%

W układzie tym zachodzi zmiana regularna. Z biegiem lat udział przybytków głównego pożytku zmniejsza się w ogólnych przybytkach sezonowych. W latach początkowych (1950—1955) wynosił on średnio 79—80,5% a w ostanich zaledwie 69—73%. Różnica ta jest istotna, co stwierdzono przeprowadzając analizę wariancji (tab. 1). Interesujące, że ta tendencja kształtuje się bardzo podobnie w różnych rejonach. Na zmianę widocznie wpływa jeden główny czynnik i jest nim niewątpliwie

strona 13

lepsze zagospodarowanie użytków rolnych, co ma decydujący wpływ na zmianę struktury pożytków pszczelich.

Wyższa suma przybytków z okresu głównego pożytku w stosunku do przybytków z całego sezonu stwarza lepsze warunki dla wyższej produkcji miodu w pasiekach. Jeżeli rejestrujemy zmianę w kierunku jej zmniejszenia, oznaczać to może jedynie pogorszenie możliwości produkcyjnej miodu.

Rycina (mapa Polski z granicami województw liniami przerywanymi): obszary oznaczone różnymi rodzajami pól — kropkowane, z krzyżykami, puste, kreskowane pionowo, kreskowane poziomo, czarne (jedno małe pole na zachodnim krańcu).

Ryc. 5. Szacunkowe zbiory miodu w kg/1 pień — średnie z 1950—1963. Estimated honey crop in kg per colony — average from 1950 to 1963.

strona 14

ZBIORY MIODU

Najbardziej interesujący jest końcowy efekt gospodarki pasiecznej, to znaczy zbiór miodu. Kształtuje się on pod wpływem różnych czynników, które omawialiśmy. Zbiory, obliczone według podanej wcześniej metody, wynosiły w okresie analizowanych 14 lat około 10 kg z 1 pnia. Przeciętna krajowa nie obrazuje różnic, które są dość wysokie. Można tu wyróżnić trzy rejony. Rejon najsłabszych zbiorów miodu obejmuje woj. kieleckie, lubelskie, rzeszowskie, krakowskie i katowickie (5—8 kg 1 pień). Nieco lepsze zbiory miodu mają pasieki w rejonie drugim, obejmującym województwa centralne: warszawskie, bydgoskie, poznańskie i łódzkie (7—9 kg/1 pień). W pozostałych województwach zbiory są znacznie wyższe, sięgają 12—23 kg/1 pień. W rejonie tym najlepsze rezultaty osiągają pszczelarze w woj. szczecińskim a na drugim miejscu uplasowali się pszczelarze woj. koszalińskiego (ryc. 5).

Tabela 2 Średnie przychody netto wagi ula kontrolnego w kg wg województ i lat Gains of the weight of the control colony in kilograms according districts and years

Województwo District 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 1962 1963 Średnia z okresu 1950-1963 Average for the period of 1950-1963
Polska 13,3 17,1 17,2 14,7 14,9 25,8 10,1 20,7 11,2 14,1 13,1 10,1 11,5 19,7 15,5
Warszawa 9,2 17,0 10,0 10,4 9,7 19,8 11,8 16,2 8,6 19,4 12,7 — —2,4 42,7 13,8
Bydgoszcz 10,2 22,9 12,5 17,8 12,2 28,8 8,1 15,6 7,7 12,3 15,5 10,2 7,3 24,8 15,2
Poznań — 12,5 5,1 12,8 17,8 21,3 9,7 15,6 10,5 10,4 16,2 8,8 17,3 14,2 13,7
Łódź — — 13,4 9,4 8,0 18,0 11,8 14,4 21,0 13,6 12,6 8,2 10,7 19,9 13,5
Kielce 9,9 8,9 19,0 9,6 6,8 14,5 10,4 15,2 8,9 — — 2,8 4,7 13,5 10,2
Lublin 14,9 19,8 13,0 13,3 13,7 19,0 8,0 16,7 7,4 8,4 7,4 6,2 5,5 15,0 12,0
Białystok 23,6 — 19,0 20,9 16,5 43,6 10,8 24,3 6,7 23,2 13,9 13,3 13,4 20,8 20,1
Olsztyn 5,4 19,8 15,9 16,1 21,5 48,5 9,7 34,0 — 19,1 12,0 15,0 5,6 12,4 19,2
Gdańsk 10,5 19,3 27,7 24,3 17,1 47,5 14,5 21,0 8,3 23,3 20,9 16,4 15,5 27,8 20,7
Koszalin 6,1 15,3 16,2 27,2 17,3 52,7 20,4 21,5 — — — — 12,0 20,8 22,9
Szczecin 17,8 37,1 27,2 22,9 29,9 47,1 17,5 31,4 17,9 23,3 21,9 25,4 30,7 34,9 29,8
Zielona Góra 11,2 12,5 19,2 14,0 28,1 37,8 15,6 18,9 25,2 11,1 21,9 9,6 16,5 27,5 20,5
Wrocław 18,8 20,0 23,3 19,8 18,7 19,6 11,8 17,2 18,5 19,6 20,4 10,8 15,1 26,5 17,9
Opole 7,1 17,9 22,5 18,2 19,7 20,8 21,5 18,3 — — — 8,4 17,5 25,1 18,5
Katowice 5,9 16,0 11,0 10,5 6,9 13,5 4,4 15,0 10,1 13,8 4,8 7,5 13,1 16,4 10,5
Kraków 11,0 12,2 19,9 9,4 7,6 15,0 13,9 30,5 6,1 5,8 5,6 4,7 13,4 11,2 10,9
Rzeszów 19,7 14,6 15,0 16,2 9,7 9,0 8,1 25,4 5,7 9,3 5,4 10,7 8,3 19,9 11,6
strona 15

Analizując wyniki zbiorów miodu w kolejnych latach, nie obserwuje się ani żadnych tendencji stałych ani żadnych cykliczności. W sumie przez osiem lat zbierano mniej miodu, poniżej średniej wieloletniej a przez sześć lat powyżej. W okresie tym najwyższe zbiory miodu osiągnięto w roku 1955 — 19 kg/pień. Wynik ten odbiega wyraźnie od pozostałych, bo na drugim miejscu postawić należy zbiory z roku 1957 z 15 kg/pień. Ostatni, 1963 rok był prawie tak korzystny jak 1957 r., zebrano bowiem wtedy miodu średnio 14 kg/pień (tabl. 2).

Na wyniki średnie, przez nas podawane, składają się szczegółowe dane z wielu punktów kontrolnych, które mogą się różnić znacznie. Przy analizie większych rejonów średnie ogólnie charakteryzują odrębności mniej ostro ale z większym błędem. Uchronić się od tego nie sposób, bo metodę opracowania narzuca charakter zgromadzonego materiału.

DYSKUSJA

Struktura pożytków pszczelich różniczkuje się do tego stopnia że prawie dla każdej pasieki jest nieco inna. Różnice dotyczą zarówno terminów występowania poszczególnych pożytków jak też ich liczby i nasilenia. Zachodzi zatem pytanie, czy notatki obserwacyjne z różnych warunków pożytkowych mogą być zestawione do wspólnej analizy? Rozporządzamy stosunkowo dużą ilością materiału obserwacyjnego i można tu twierdzić, że w danym przypadku decyduje już prawo wielkich liczb. Na tej podstawie ze zróżnicowanej masy obserwacji dadzą się wyłonić wyobrębnione typy pożytków.

Na wysokość przybytku nektaru do ula wpływa nie tylko zasobność jego w miejscowej bazie pokarmowej ale i zdolność roju do gromadzenia zapasów. Na zdolność tę składa się kilka czynników; liczebność robotnic w roju, stosunek liczby pszczół lotnych do nielotnych i czerwiu, wielkość gniazda, właściwości biologiczne roju. Zdajemy sobie sprawę, że w warunkach obserwacji tego typu niemożliwe było wyrównanie tych czynników dla wszystkich punktów kontroli wagowej. Zaleceniem generalnym było, aby stawiać na wagę pień najsilniejszy, bo właśnie on wyraża możliwość produkcyjną dla należycie przygotowanych rodzin pszczelich. Ten czynnik ujednolica w pewnym sensie warunki zbioru i gromadzenia zapasów przez roje.

Notatki wagowe z całego sezonu przedstawiają dobowe zmiany wagi ula, co można zilustrować graficznie. Uzyskuje się przez to obraz struktury pożytkowej w danej miejscowości, jest to więc charakterystyka pożytkowa. Inny charakter mają notatki wagowe w pasiece, która jest

strona 16

przewożona w pewnych okresach na pożytki oddalone. Wykres sporządzony na podstawie tych notatek nie charakteryzuje naturalnej struktury pożytkowej, bo jest ona, przynajmniej częściowo — organizowana przez pasiecznika. Wykres orientuje jedynię o warunkach pożytkowych określonej pasieki w określonym sezonie. W następnym sezonie struktura pożytkowa może być ukształtowana bardzo odmiennie, bo pszczelarz — organizator jej, zdecyduje się na przewozy w innym czasie i do innych miejscowości. Notatki wagowe z pasiek wędrownych nie mogły zatem wchodzić do charakterystyki warunków pożytkowych regionów ani do analizy w poszukiwaniu trwałych tendencji, zmian w strukturze pożytków. Wyłączenie takie wydaje się całkowicie uzasadnione.

Materiał z punktów kontroli pożytku jest dość dokładny lecz niestety nie jest ścisły w rozumieniu doświadczenia metodycznego. Wiele czynników wpływających na strukturę pożytku znajduje się poza możliwościami obserwacyjnymi pszczelarza. Notatki wagowe podają jedynie wynik końcowy, zmianę ciężaru ula w regularnych odstępach czasu. Zmianę tę chcemy odnieść do przepływu nektaru ale wynikać ona może, chociażby w małej części, np. z nawilgocenia ula po deszczu. Poza tym w pewnej mierze liczyć się trzeba z niedokładnym prowadzeniem notatek przez pasieczników. Z wymienionych względów nie można było w każdym przypadku niniejszego opracowania posługiwać się ścisłą analizą statystyczną. Przy wybranych jednak żagadnieniach była ona konieczna i tam została zastosowna w celu podania ścisłego dowodu.

Z analizy materiału tej pracy wynika, że pożytki główne występują z roku na rok wcześniej i są coraz krótsze. Po wykryciu tego zjawiska należałoby dać pszczelarzom wskazówki, aby dla pełnego wykorzystania wziątku stosowali metody intensywniejszego przyśpieszania rozwoju rojów wiosną i wcześniej niż dotychczas ograniczali czerwienie matki. Zalecenia te będą odpowiednie jednak tylko na pewien okres, a potem mogą się zdeaktulizować, ponieważ trwała tendencja zmian postawić nas może za jakiś czas przed potrzebą całkowitego zrewidowania zaleceń. Trzeba zatem wyraźnie powiedzieć, że zalecenia takie mają charakter tymczasowy. Ujawnione natomiast i udowodnione tendencje zmian w strukturze pożytków mają charakter trwały. W przyszłości zmiany mogą ulec osłabieniu lub zahamowaniu ale wydaje się, że może to nastąpić w sposób widoczny tylko po dłuższym okresie czasu.

Wysokość produkcji miodu towarowego obliczana na podstawie notatek wagowych jest typowa dla pasiek, które ogólnie nazwalibyśmy postępowymi. Właściciel takiej pasieki panuje nad rozwojem rojów, odpowiednio kieruje nim, korzysta z matek selekcjonowanych i stosuje intensywnie węzę. Zbiór miodu w takiej pasiece jest oczywiście wyższy niż w pasiece prowadzonej tradycyjnie. Ogólne wnioski o krajowej

strona 17

produkcji miodu, oparte na materiale naszego opracowania muszą uwzględniać tę różnicę w poziomie gospodarki pasiecznej grupy pasiek postępowych i pozostałych.

WNIOSKI

Materiały obserwacyjne z wagowych punktów kontroli pożytku pszczelego dają dostateczną podstawę do: a) scharakteryzowania struktury pożytków na większym terenie, b) wyłonienia kierunku zmian w układzie taśmy pożytkowej, c) wykrycia zależności między niektórymi czynnikami związanymi z pożytkami i d) oszacowania wielkości zbiorów miodu w pasiekach różnych rejonów.

Termin występowania pożytków głównych przesuwa się ku wiośnie i w związku z tym zachodzi konieczność przygotowywania odpowiedniej siły rojów, ich stanu roboczego na okres wcześniejszy. Postulat ten wywołuje potrzebę rewizji powszechnie stosowanych u nas metod gospodarki pasiecznej.

W pracy naszej zostało udowodnione, że z roku na rok zmniejsza się udział przybytków wagowych z okresu pożytku głównego w ogólnych przybytkach sezonu. Przypuszczać należy, że poza okresem głównego pożytku pszczoły długi jeszcze czas gromadzą nektar ale już w mniejszych ilościach, nie powiększających produkcji miodu towarowego. Zachodzi zatem potrzeba ograniczania czerwienia matki w odpowiednim terminie, aby ustrzec pasiekę od wychowu niepotrzebnych ilości robotnic, od strat w miodzie. To dalsza sugestia z zakresu przystosowywania gospodarki pasiecznej do struktury pożytków istniejących.

Wysokość zbiorów miodu zależy ogólnie od przebiegu warunków atmosferycznych i tym tłumaczy się znaczna różnica wyników z poszczególnych lat. Niemniej dobre wykorzystanie każdego poszczególnego pożytku zależy głównie od umiejętności fachowych pszczelarza.

Najlepsze u nas warunki dla pszczelarstwa istnieją w województwach północno-zachodnich. Można zatem przewidywać, że właśnie tam narodzi się typ pszczelarza zawodowego i stamtąd może w najbliższej przyszłości iść wpływ na całe pszczelarstwo polskie w kierunku uintensywnienia gospodarki pasiecznej.

Notatki z punktów kontroli wagowej pożytków dostarczają wiele interesującego materiału do różnorodnej analizy warunków pszczelarstwa na terenie całego kraju jak i poszczególnych rejonów. Większa ich liczba i poprawa regularności zapisu przyczyniłaby się do bardziej dokładnego scharakteryzowania tych warunków, szczególnie na obszarach niewielkich, powiatów albo ich części.

strona 18

LITERATURA

Bornus L. (1954) — Sezony pszczelarskie w Polsce. Warszawa

Bornus L. (1957) — Układ pożytków w Polsce w 1950—1955 r. a rejonizacja produkcji pszczelej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 1(1) : 1—23

Bornus L. (1958) — Sprawozdanie z kontroli z pożytków pszczelich 1957 r. Pszczeln. Zesz. Nauk. 2(2) : 71—78

Koch H. G. (1964) — Vom Wert der Waagstockbeobachtungen. Garten und Kleintierzucht, 3(8) : 6—8

Miesięczny przegląd pogody (1950—1963) — Warszawa, Państwowy Instytut Hydrologiczno-Meteorologiczny

Spielmann O. (1935—1963) — Jahresbericht über die apistischen Beobachtungsstatischen. Schweiz. Bienenztg.

ХАРАКТЕРИСТИКА МЕДОВЫХ ВЗЯТКОВ И МЕДОСБОРОВ В ПОЛЬШЕ (1950—1963 г.)

Леон Борнус и Михал Громиш

Резюме

Обработано 4892 рапорта о наблюдениях контрольных ульев в периоде от 1950 до 1963 г. Сопоставление этих материалов с метеорологическими условиями, которые выступали в разных районах Польши, доказывает, что факторы погоды имеют решающее влияние на высоту медосбора. В особенности благоприятствовали ему частые дожди в мае и июне.

В следствии перемен в структуре сельского хозяйства и повышения его уровня, начало главного взятка в течении 14-летнего периода передвинулось на более раннее время: с 9.6 в 1950 г. на 29.5 в 1963 г. т.е. на 10 дней.

Продолжительность главного взятка в разных частях страни далеко неодинакова: в южных воеводствах он длится 29—32 дня, в воеводствах средней полосы 31—35 дней, а северной 38—48 дней.

Прибыль веса контрольного улья во время главного взятка составляет большую часть прибыли со всего сезона. Однако это отношение выказывает тенденцию к постепенному уменьшению: от 80% (в среднем) в 1950—55г., до 75% в 1956—60 г. и до 69% в 1961—63 г. Средний для всей страны годовой медосбор с одного контрольного улья за 14 лет слегка превышал 10 кг; однако в северной полосе он колебался от 15—25 кг, а в южной от 0—10 кг. В расматриваемой периоде не замечено никакой регулярности в чередование хороших и плохих медосборов. Найлучшими по медосбору были 1955, 1957 и 1963 года.

CHARACTERESTIC OF HONEYFLOW AND OF HONEY CROP IN POLAND (1950—1963)

Leon Bornus and Michał Gromisz

Summary

There were collected 4892 data sheets from beekeepers who kept hives on the scales during the years 1950—1963. Analysis of these data were performed together with the analysis of weather condition in different regions of Poland. Data for 14 years indicated, that the factor of climate was the most significant

strona 19

for the level of honey crop. Especially rainfalls influence very favourably the honey crop during the months of May and June.

In consequence of changes in the structure of agricultural production and increase of its culture, the main honeyflow commence earlier every year. During the period of these investigations in years 1950 to 1963 acceleration of the main honey-flow was 10 days. Duration of the main honeyflow in Poland was very variable: 38 to 48 days in the North, 31 to 35 in the center and 29-to 32 in the South of the country.

Gain of the weigh of colonies during the main honeyflow makes considerable part in gains for the whole season, but with tendency to decrease from about 80% in the years 1950 to 1955 to about 70% in the years 1960 to 1963.

Average honey crop during the investigation period was over 10 kilograms per colony, but in the northern, part of Poland this average was higher becouse it amounted 15 to 25 kilograms. Honey crop in the southern part of Poland was the lowest one amounting from 0 to 10 kilograms per colony. There were not found any regular cycles in the honey crop during the years of investigations. The highest honey crop was in the year of 1955 and only slightly lower in 1957 and 1963.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 3: „eleminowało” → eliminowało
  • s. 4: „dobrzę” → dobrze
  • s. 7: „Chojno” → Chojna
  • s. 7, ryc. 2: „Warszawą” → Warszawa
  • s. 8: „zaczył” → zaczął
  • s. 8: „tendecji” → tendencji
  • s. 8: „czernastoletnich” → czternastoletnich
  • s. 11, ryc. 4: „dates of the and of the main honeyflow” → dates of the end of the main honeyflow
  • s. 12: „ostanich” → ostatnich
  • s. 12, tab. 1: „Averages values” → Average values
  • s. 14, tab. 2: „województ” → województw
  • s. 15: „wyobrębnione” → wyodrębnione
  • s. 16: „jedynię” → jedynie
  • s. 16: „żagadnieniach” → zagadnieniach
  • s. 16: „zastosowna” → zastosowana
  • s. 16: „zdeaktulizować” → zdeaktualizować
  • s. 18, bibliografia: „Beobachtungsstatischen” → Beobachtungsstationen
  • s. 18, streszczenie rosyjskie: „страни” → страны
  • s. 18, streszczenie rosyjskie: „расматриваемой периоде” → рассматриваемом периоде
  • s. 18, streszczenie rosyjskie: „Найлучшими” → Наилучшими
  • s. 18, tytuł angielski: „CHARACTERESTIC” → CHARACTERISTIC
  • s. 19: „weigh of colonies” → weight of colonies
  • s. 19: „becouse” → because

Podobne wpisy