MATEMATYCZNE MODELE PRODUKCYJNOŚCI PASIEK W POLSCE NA PODSTAWIE DANYCH WAGOWYCH Z LAT 1950—1974

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Michał Gromisz

strona 117

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976

Michał Gromisz

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

W latach 1740—1744 Jacques de Gèlien przeprowadzał systematycznie codzienne ważenie rodziny pszczelej w okresie od kwietnia do sierpnia. Chciał on przez to wykazać, że w czasie sezonu pszczelarskiego istnieją okresy bezwziątkowe i wtedy niezbędne są pszczołom zapasy pokarmu w ulu. Dzięki tym badaniom waga ulowa weszła po raz pierwszy do inwentarza pasieki, a wyniki ważenia ula zostały opracowane w sposób metodyczny. Tak podają w podręcznikach Ludwig, Thie i Sooder, co cytujemy za Kettnerem (1961). W okresie późniejszym ważenie uli było często wykorzystywane do różnych celów, ale brakowało tu ciągłości i systematyczności.

Dopiero od roku 1884 datuje się nadanie konkretnego kształtu i celu prowadzenia zapisków ciężaru ula w sezonie, zarówno od strony organizacji i zakresu, jak i wykorzystania wyników obserwacji. Dnia 14 IX 1884 r. Prezydent stowarzyszenia pszczelarzy szwajcarskich, dr U. Kramer, przedstawił na zebraniu wyniki swoich czteroletnich obserwacji na ten temat i zaproponował utworzenie specjalnej sieci punktów wagowych do prowadzenia tego rodzaju obserwacji. Propozycja się przyjęła, a jej realizacja wykroczyła daleko poza granice Szwajcarii. Organizowanie punktów wagowych podjęli pszczelarze wielu krajów. W Polsce mamy pokaźny dorobek z tego zakresu w czasach międzywojennych, szczególnie na terenie działalności Związków Pszczelarskich Wielkopolskiego i Małopolskiego.

Od roku 1950 prowadzimy na terenie naszego kraju kontrolę wagową

strona 118

pożytków w sposób centralnie zorganizowany. Duża to jest zasługa Ministerstwa Rolnictwa, społecznych organizacji pszczelarskich, jak i wielu pszczelarzy, którzy godzą się takie obserwacje systematycznie prowadzić.

Temat wagowej kontroli pożytku podejmowany jest często w czasopismach pszczelarskich, ale na ogół ograniczany bywa do wykazu zmian ciężaru ula w punktach wagowych (Schweizerische Bienenzeitung, Leipziger Bienenzeitung, Slovenski cebelar, Birokteren, Bitidningen, Mèhèszet). Na podstawie opracowania danych wagowych z kilkudziesięciu lat, Spielmann (1963) uporządkował sezony pszczelarskie na dobre i złe pod względem zbioru miodu. Koch (1964) analizując zmianę ciężaru ula na wadze na tle zmienności warunków atmosferycznych, udowodnił występowanie cykliczności w strukturze pożytków.

Wszechstronnie zostają wykorzystywane obserwacje z punktów wagowych w Polsce (Bornus 1954, 1957, 1958, Bornus i Gromisz 1964, Gromisz 1975). Bogaty materiał obserwacyjny, jaki napływa corocznie do Instytutu z punktów wagowych, jest analizowany i służy do różnych opracowań z zakresu charakterystyki i wykorzystania pożytków pszczelich.

W przedstawionym opracowaniu podajemy charakterystykę wziątków w poszczególnych regionach kraju, uwzględniając nowy jego podział administracyjny, oraz przedstawiamy wzory wykorzystania tych opracowań do określania poziomu wydajności miodowej pasiek i do szacunku przypuszczalnych zbiorów miodu.

MATERIAŁ I METODA

W latach 1950—1974 zebrano na terenie kraju z 1599 punktów wagowych 7703 obserwacji rocznych na temat zmiany ciężaru ula na wadze w okresie sezonu pszczelarskiego (tab. 1). Prowadzący punkty wagowe nadsyłali do Instytutu Sadownictwa corocznie karty wagi ula, na których każdego dnia wieczorem, po ustaleniu lotu pszczół, był notowany ciężar ula od 1 maja do końca sierpnia. Na podstawie tych zapisków obliczano dzienne zmiany ciężaru ula na plus (przybytek) czy na minus (ubytek). Suma dziennych przybytków za sezon dawała przybytek brutto. Po odjęciu od przybytków brutto sumy dziennych ubytków, otrzymywano przybytek netto. Jako datę końca sezonu pszczelarskiego w tym opracowaniu ustalano dzień, po którym następowały wyłącznie same ubytki ciężaru ula.

Przychód netto przyjęto za charakterystykę wziątku, który zdołały zgromadzić rodziny pszczele, jako zapas miodu. Na podstawie wielkości przybytku netto szacowano wysokość zbioru miodu towarowego (odwirowanego), według przeliczeń stosowanych przez Instytut w tego rodzaju opracowaniach (Bornus i Gromisz 1964):

strona 119

Tabela 1 Zestawienie ilościowe punktów wagowych według długości okresu prowadzonych przez nie obserwacji

Okres obserwacji w latach Liczba punktów Okres obserwacji w latach Liczba punktów Okres obserwacji w latach Liczba punktów
25 1 17 16 9 39
24 1 16 11 8 42
23 6 15 22 7 57
22 6 14 15 6 73
21 9 13 24 5 103
20 11 12 27 4 130
19 16 11 38 3 167
18 14 10 33 2 239
1 499

przybytek netto do 5 kg oznacza zbiór — 0 kg miodu towarowego

5—8 kg oznacza zbiór — 0—3 kg miodu towarowego 8—11 kg „ „ — 3—6 kg „ „ 11—16 kg „ „ — 6—10 kg „ „ 16—21 kg „ „ — 10—15 kg „ „ 21—33 kg „ „ — 15—25 kg „ „ ponad 33 kg „ „ ponad 25 kg „ „

W opracowaniu wykorzystano także materiały zebrane ze 155 punktów wagowych w sezonie 1975 roku. Nie był to komplet obserwacji dla tego roku, ale tylko te, które zdołaliśmy zgromadzić do początku listopada.

Ogólny zbiór wartości pożytków netto uporządkowano niezależnie w dwóch przekrojach: według lat obserwacji i według województw. Zachowując ten podział dokonano charakterystyki statystycznej materiału, przyjętej w opracowaniu układów normalnych. Rozkład naszych obserwacji odbiegał nieco od rozkładu normalnego w kierunku na plus, dokonano więc selekcji materiału. Otrzymaliśmy dwa podzbiory: 1) przybytki netto przeciętne (liczny) i 2) przybytki netto rekordowe (nieliczny).

W oznaczeniach statystycznych przyjęto następującą symbolikę:

n — liczba obserwacji, x i x̄ — wartość indywidualna i średnia arytmetyczna przybytku netto, S — standardowe odchylenie, V — wskaźnik zmienności (100 S : x̄), S_x̄ — średni błąd średniej (S : √n), S_d — błąd różnicy, m — wartość różnicy granicznej, a — poziom istotności, t — współczynnik ufności Studenta.

strona 120

W szacowaniu przedziału ufności dla średnich i obliczaniu różnic granicznych, przyjęto wartość t z tabeli dla poziomu istotności 0,01. W niektórych przypadkach w ocenie istotności różnicy stosowano kryterium chi—kwadrat (poziom 0,01).

Dla kraju oraz dla poszczególnych lat obserwacji i województw skonstruowano matematyczne modele przybytku netto, korzystające z ogólnego wzoru:

y = (x — x̄) : S

gdzie y jest wskaźnikiem podobieństwa. Wskaźnik podobieństwa można obliczyć dla każdej wartości przybytku netto, podstawiając ją na miejsce x w tym wzorze. Modele matematyczne przybytku netto pozwalają na ocenę poziomu zbiorów miodu każdego pnia i pasieki w stosunku do zbioru w kraju, w województwach i latach obserwacji. Opracowano sposoby takiej oceny.

Wyniki opracowania zestawiono w tabelach w takiej formie i w taki sposób, aby można było wykorzystać je dla potrzeb praktyki.

Wzory do opracowań statystycznych wzięto z podręcznika Barbackiego (1951) i Ruszczyca (1970).

WYNIKI

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA ZMIENNOŚCI PRZYBYTKÓW NETTO

W okresie 1950—1974 napłynęło do Instytutu Sadownictwa 7703 rocznych sprawozdań, dobowych zmian ciężaru ula na wadze w sezonie pszczelarskim. Średni przybytek netto, obliczony dla kraju z wszystkich obserwacji, wynosił 16,4 kg/pień. W poszczególnych latach zachodziły nieraz znaczne odchylenia od tej średniej, do 25,7 kg na plus i do 9,9 kg na minus. Różnica pomiędzy najwyższym i najniższym średnim rocznym przybytkiem netto wynosiła więc 15,8 kg (rok 1955 i 1956, tab. 2).

Roczne wahania wielkości przybytku netto zależą głównie od tego, w jakim stopniu pogoda sprzyja nektarowaniu roślin i pracy pszczół nad gromadzeniem miodu. Wielkość przybytku netto jest zatem tutaj miarą kierunku i nasilenia oddziaływania warunków atmosferycznych na produkcję miodową pasieki.

Każda z pasiek znajduje się w swoistych warunkach pożytkowych. Są one bardzo zróżnicowane na terenie kraju, stąd też i zachodzą duże różnice w zbiorach miodu pomiędzy pasiekami. Średnie przybytki netto dla województw mieściły się w przedziale od 10,4 kg/pień (ostrołęskie) do 30,8 kg/pień (szczecińskie). Nie mała to jest rozpiętość. Większość średnich wojewódzkich nie odchylała się jednak bardzo od średniej ważonej dla kraju, która wynosiła 16,4 kg. Pułap 20 kg/pień średniego przybytku netto przekroczyło tylko kilka województw (elbląskie, gorzowskie, koszalińskie, słupskie, szczecińskie, zielonogórskie, tab. 3).

strona 121

Tabela 2 Charakterystyka przeciętnych przybytków netto (w kg) w okresie 1950—1974 (sezonami) n — liczba obserwacji, x̄ — wartość średnia arytmetyczna

Rok Obserwacje wszystkie: n Obserwacje wszystkie: x̄ Przybytki netto przeciętne: n Przybytki netto przeciętne: x̄ Przybytki netto przeciętne: model
1950 129 13,39 123 11,94 0,1214*x*—1,4496
1951 233 16,99 213 14,69 0,1264*x*—1,8574
1952 260 16,86 241 14,84 0,1100*x*—1,6317
1953 323 15,34 302 13,45 0,1052*x*—1,4146
1954 390 14,79 368 12,98 0,1097*x*—1,4242
1955 484 25,70 419 20,40 0,0774*x*—1,5923
1956 483 9,93 465 9,07 0,1225*x*—1,1115
1957 425 20,79 389 18,39 0,1101*x*—2,0365
1958 273 10,70 260 9,10 0,1282*x*—1,1518
1959 305 14,16 287 12,58 0,1159*x*—1,4582
1960 340 14,73 327 11,92 0,1076*x*—1,2827
1961 391 10,13 382 9,54 0,1203*x*—1,1480
1962 390 11,40 364 10,12 0,1029*x*—1,0413
1963 351 19,74 330 18,17 0,0990*x*—1,7990
1964 324 19,63 310 18,52 0,0932*x*—1,7260
1965 307 16,95 295 16,00 0,0881*x*—1,4094
1966 294 18,61 277 17,41 0,1152*x*—2,0055
1967 300 21,30 269 18,22 0,1113*x*—2,0276
1968 283 18,40 265 16,75 0,1161*x*—1,9447
1969 257 16,23 241 14,30 0,1158*x*—1,6561
1970 257 21,58 235 19,17 0,1040*x*—1,9936
1971 251 19,42 255 16,97 0,1053*x*—1,7869
1972 237 17,00 223 14,79 0,0996*x*—1,4731
1973 228 19,91 211 17,62 0,0883*x*—1,5557
1974 188 11,13 178 9,79 0,1017*x*—0,9956

Tabela 3 Charakterystyka przybytków netto w okresie 1950—1974 (województwami) n — liczba obserwacji, x̄ — wartości średnie przybytku w kg

Województwo Obserwacje wszystkie: n punktów Obserwacje wszystkie: n obserwacji Obserwacje wszystkie: x̄ Przybytek netto przeciętny: n Przybytek netto przeciętny: x̄ Przybytek netto przeciętny: model
1 2 3 4 5 6 7
Polska 1599 7703 16,37 7199 14,25 0,1006*x*—1,4339
Bialskopodlaskie 25 209 12,50 202 11,41 0,1270*x*—1,4493
Białostockie 59 273 20,18 244 16,43 0,1221*x*—2,0059
Bielskie 42 210 11,26 196 9,85 0,1276*x*—1,2573
Bydgoskie 73 373 17,72 345 15,67 0,1082*x*—1,6952
Chełmskie 25 128 13,76 121 12,13 0,1497*x*—1,8153
Ciechanowskie 7 49 14,20 44 11,25 0,1036*x*—1,1656
Częstochowskie 29 137 14,00 128 12,66 0,1414*x*—1,7907
strona 122

c.d. Tab. 3

Województwo Obserwacje wszystkie: n punktów Obserwacje wszystkie: n obserwacji Obserwacje wszystkie: x̄ Przybytek netto przeciętny: n Przybytek netto przeciętny: x̄ Przybytek netto przeciętny: model
1 2 3 4 5 6 7
Elbląskie 34 149 23,07 135 20,46 0,0925*x*—1,8923
Gdańskie 52 283 19,30 260 16,77 0,1033*x*—1,7328
Gorzowskie 52 203 24,97 176 20,94 0,0850*x*—1,7809
Jeleniogórskie 43 197 18,59 183 16,16 0,0858*x*—1,3859
Kaliskie 20 89 15,09 81 11,88 0,1147*x*—1,3629
Katowickie 40 218 11,93 214 10,98 0,1299*x*—1,4258
Kieleckie 18 105 10,90 99 9,97 0,1123*x*—1,1198
Konińskie 13 55 12,05 53 13,82 0,1146*x*—1,5841
Koszalińskie 31 89 23,37 82 20,12 0,0826*x*—1,6627
Krakowskie 30 150 12,45 140 10,86 0,1120*x*—1,2168
Krośnieńskie 38 292 11,91 266 9,04 0,1017*x*—0,9194
Legnickie 33 126 17,47 120 15,54 0,1204*x*—1,8705
Leszczyńskie 27 100 15,76 94 12,66 0,1108*x*—1,4031
Lubelskie 38 267 10,88 262 10,52 0,1421*x*—1,4954
Łomżyńskie 14 93 15,35 91 14,20 0,0997*x*—1,4152
Łódzkie 8 36 17,69 35 16,64 0,1069*x*—1,7791
Nowosądeckie 40 314 13,48 290 10,74 0,1011*x*—1,0853
Olsztyńskie 77 250 19,55 229 16,50 0,0880*x*—1,4513
Opolskie 47 172 19,67 156 16,60 0,1099*x*—1,8250
Ostrołęekie 3 14 10,77 14 10,36 0,1120*x*—1,1608
Pilskie 37 125 15,32 124 14,52 0,1210*x*—1,7574
Piotrkowskie 14 109 15,62 102 13,38 0,1140*x*—1,5253
Płockie 17 77 13,84 74 12,57 0,1409*x*—1,7717
Poznańskie 31 96 14,98 89 12,50 0,1232*x*—1,5398
Przemyskie 25 216 16,12 199 14,28 0,0993*x*—1,4177
Radomskie 15 77 12,21 73 10,99 0,1553*x*—1,7071
Rzeszowskie 32 231 10,77 224 9,91 0,1194*x*—1,1831
Siedleckie 14 85 16,29 77 14,12 0,1282*x*—1,8105
Sieradzkie 16 77 17,62 73 15,31 0,1368*x*—2,0938
Skierniewickie 15 75 12,77 73 11,61 0,1545*x*—1,7936
Słupskie 18 65 24,00 60 21,17 0,1030*x*—2,1796
Suwalskie 64 216 20,32 199 16,02 0,0957*x*—1,5326
Szczecińskie 46 130 30,37 115 26,59 0,0790*x*—2,1066
Tarnobrzeskie 8 41 12,86 40 11,63 0,1114*x*—1,2952
Tarnowskie 32 269 12,59 255 10,15 0,1260*x*—1,2793
Toruńskie 54 230 18,55 219 16,68 0,0915*x*—1,5259
Wałbrzyskie 45 158 18,70 147 16,11 0,1058*x*—1,7048
Warszawskie 18 34 11,62 32 10,94 0,1662*x*—1,8185
Włocławskie 16 66 14,50 64 13,59 0,1236*x*—1,6801
Wrocławskie 49 150 17,96 144 16,04 0,1244*x*—1,9950
Zamojskie 35 280 14,94 272 13,69 0,1192*x*—1,6313
Zielonogórskie 80 315 23,29 284 20,11 0,0872*x*—1,7536

Wahania pomiędzy średnimi wojewódzkimi wydają się niewielkie w porównaniu do zróżnicowania przybytku netto pomiędzy poszczególnymi punktami wagowymi. Wśród 7703 meldunków zebranych w ciągu 25 lat obserwacji, notowano przybytki netto od —28,7 kg/pień do 106,6 kg/pień. Wewnątrz województw przedział ten był przeciętnie mniejszy,

strona 123

ale w niektórych z nich dochodził także do pokaźnych rozmiarów, na przykład w olsztyńskim od —10,0 do 108,6 kg/pień, w krośnieńskim od —12,7 do 68,4 kg/pień, we wrocławskim od —4,8 do 86,7 kg/pień.

Ta duża zmienność wynikała po części z różnicowania się pod względem przybytków poszczególnych sezonów pszczelarskich, ale rozpiętość krańcowych wyników była na ogół duża co roku, zarówno na terenie kraju jak i wewnątrz województw. Nawet w najkorzystniejszym sezonie pszczelarskim, trafiały się pasieki, gdzie zbierano mało miodu z ula wagowego. Także i na odwrót: w niepomyślne ogólnie lata, niektórzy pszczelarze mogli pochwalić się wcale dobrymi osiągnięciami. Rekordy padały jednakże w lata miodniejsze, na przykład w sezonie pszczelarskim 1957 i 1971 roku. Wtedy w pojedyńczych pasiekach notowano przybytek netto 50, 70, 80 i więcej kg, przy średnich wojewódzkich od 10 do 36 kg/pień. Dzielił je przeważnie duży dystans od pozostałych pasiek, których wydajności na ogół nie były zbyt rozproszone. Zresztą w przeważającej części sezonów pszczelarskich występowały jakieś pojedyńcze obserwacje, daleko odbiegające od większości. W takiej sytuacji rozkład przychodów netto z poszczególnych punktów wagowych był niesymetryczny w stosunku do średniej arytmetycznej.

W wielu sezonach pszczelarskich napływały z większości województw roczne meldunki przynajmniej z 10 punktów wagowych. Ich wydajności przybytku netto uporządkowaliśmy w dwóch klasach: mniejsze od średniej arytmetycznej i większe od niej. Otrzymaliśmy bardzo zróżnicowane wyniki, w zależności od lat obserwacji i województw. Niejednokrotnie liczebność obserwacji w obu tych klasach była równa, ale najczęściej zachodziły odchylenia od tego stosunku liczbowego. Przeważał układ, w którym więcej pasiek znalazło się poniżej średniej arytmetycznej, niż odwrotnie. W ogólnym rachunku, kiedy podsumowano wszystkie obserwacje w klasach, ta przewaga się zachowała. Otrzymaliśmy stosunek 54,1% do 45,9% rozkładu wartości przybytku netto na lewo i na prawo od średnich arytmetycznych. Te średnie dane dla sezonu obliczano na podstawie 4092 obserwacji. Wskazują one, że wartości przybytku netto na terenie województw stosunkowo niewiele odchylają się od rozkładu normalnego. W rzeczywistości nie sprawdzało to się wszędzie, szczególnie tam, gdzie pojedyńcze, odróżniające się od innych wysokie przybytki netto, na przykład 50—100 kg, wpływały zasadniczo na wartość średniej arytmetycznej. Na szczeblu wojewódzkim nie stwierdzono jednakże istotności odchylenia liczb w obu klasach od stosunku 1 : 1, chociaż dla kraju nie mieściło się ono w granicach przypadku.

Taki rozkład w szeregu rozdzielczym przybytku netto wymaga do opracowania odpowiedniego przygotowania materiału, jeżeli chcemy uzyskać poprawną charakterystykę zmienności tej cechy i przeprowadzić prawidłową interpretację wyników analizy. Przymierzaliśmy w tym celu do naszego materiału dwa sposoby postępowania.

strona 124

Pierwszy sposób polegał na pierwiastkowym transformowaniu wartości przybytku netto. W drugim natomiast przeprowadziliśmy selekcję materiału, wyłączając z ogólnego zbioru te obserwacje, które wpływały na silną deformację rozkładu zmienności w porównaniu do układu normalnego. Skuteczność tych sposobów określaliśmy przez obliczanie teoretycznych przedziałów, w których powinny się znaleźć przybytki wagowe dla pasiek na terenie kraju, i konfrontacje ich z danymi rzeczywistymi. Im mniejsze zachodziły tu rozbieżności, tym ocena była wyższa (tab. 4).

Tabela 4 Teoretyczny rozkład przybytków netto w zależności od przygotowania materiału do opracowania n — liczba obserwacji, x̄ — średnia arytmetyczna przybytku netto w kg

Sposób opracowania n x̄ Teoretyczny przedział rozrzutu obserwacji (od—do): od Teoretyczny przedział rozrzutu obserwacji (od—do): do Obserwacje znalezione poza przedziałem %: — Obserwacje znalezione poza przedziałem %: + Obserwacje znalezione poza przedziałem %: =
Surowy materiał 7703 16,4 —22,3 +55,1 0 1,28 1,28
Transformacja pierwiastkowa 7703 13,4 —3,1 +82,8 1,64 0,20 1,84
Selekcja obserwacji 7199 14,2 —15,6 +44,1 0 0,56 0,56

Zwracała uwagę duża różnica wyników analizy tego samego ilościowo materiału, ale opracowanych bez i z zastosowaniem transformacji pierwiastkowej. Tego rodzaju transformowanie cechy wypadało raczej korzystnie, zwłaszcza jeżeli w ocenie uwzględnimy tylko zasięg górnej granicy przedziału. Dolna jego granica nie sprawdzała się jednak w praktyce. Była trochę za wysoka (—3,1 kg), natomiast przy obliczeniach dokonanych na surowym materiale — zbyt tolerancyjna (—22,3 kg, ryc. 1).

Najkorzystniej wypadał model zmienności przybytków netto, obliczony na materiale poddanym uprzednio selekcji. Postanowiliśmy go przyjąć jako wzorcowy do naszych dalszych analiz. Poza jego dopasowaniem do rzeczywistej zmienności przybytków netto na terenie kraju, przemawiała za tym i inna przyczyna. Posługiwanie się nim nie wymaga przeliczeń transformacyjnych, co ułatwia szerokie jego stosowanie w praktyce, o czym się później przekonamy. Trzeba jednak pamiętać, że do obliczeń tego wzorcowego modelu zmienności, nie skorzystano z części obserwacji. Wprawdzie ich wyniki odbiegały od typowych, ale były faktycznie możliwe do osiągnięcia w praktyce, i z tym należy się liczyć. Takich wybranych z ogólnego zbioru naliczono 504 obserwacji, co stanowi 6,5% wszystkich z okresu 25 lat (ryc. 1). Jest to nieco większy odsetek, niż otrzymano charakteryzując uprzednio symetryczność rozkładu przybytków netto (4,1%). Różnica wynika między innymi i z tego, że przy selekcji materiału doświadczalnego uwzględniano także i lewą stronę szeregu rozdzielczego. Odrzuconych minimalnych przybytków netto było jednak sto-

strona 125
liczba obserwacji — podziałka: 0; 300; 700; 1100; 1500

Ryc. 1. Krzywa zmienności przybytków netto na terenie kraju w latach 1950—1974 P — przybytki po selekcji obserwacji (przeciętne) R — przybytki wyłączone (rekordowe) Teoretyczny rozrzut przybytków netto według sposobów obliczenia (tab. 4): a — na surowym materiale b — transformacja pierwiastkowa c — sprowadzenie do rozkładu normalnego prezz selekcję materiału

sunkowo mało (0,5%), przeważały liczebnie bardzo wysokie wartości dodatnie (6,0%). Do tych rzadkich, rekordowych przybytków netto, powrócimy na dalszych stronach.

Wyłączenie z ogólnego zbioru obserwacji wysokich pod względem wartości przybytku netto, wpłynęło na zmianę wartości średniej arytmetycznej. Z 16,37 kg/pień zmniejszyła się ona do 14,25 kg/pień. Zostało wyeliminowane tutaj oddziaływanie na wyniki nielicznych i odosobnionych od reszty obserwacji, przybytków netto, notowanych czasami w niektórych pasiekach. Uważamy, że ta właśnie wartość średniej najlepiej charakteryzuje przeciętne wziątki i w stosunku do niej jest najwłaściwiej porównywać osiągnięcia pasiek. Rekordowe przybytki netto trafiają się rzadko. Należy je traktować jako wyznaczniki pułapu możliwości wziątkowych pszczół, jakie w wyjątkowo sprzyjających warunkach mogą się realizować. W tabeli 2 i 3 podajemy dwa rodzaje wartości średnich: obliczone na podstawie wszystkich obserwacji, i po ich selekcji.

MODELE MATEMATYCZNE PRZYBYTKU NETTO

W okresie 25-letnim średni przybytek netto po wyłączeniu wartości rekordowych, wynosił 14,25 kg/pień, a standardowe odchylenie 9,9378 kg. Te parametry obliczone na podstawie 7199 obserwacji, a więc dostatecznie

strona 126

dużej ich liczby, nadają się do dobrego scharakteryzowania zmienności, zarówno geograficznej jak i pomiędzy poszczególnymi latami. Nasze standardowe odchylenia możemy zatem wykorzystać do szacowania rozkładu przybytku netto wagi ula, osiąganego w polskich pasiekach. Zgodnie z właściwościami rozkładu normalnego, graniczne jego wartości są wyznaczane przez trzy standardowe odchylenia, odłożone od średniej arytmetycznej na minus i na plus, a więc:

14,25 — 3 · 9,9378 = —15,56 kg i 14,25 + 3 · 9,9378 = 44,06 kg.

W tym przedziale (od —15,6 do 44,1) spodziewamy się znaleźć praktycznie prawie wszystkie (99,9%) wartości przybytku netto (poza rekordowymi), jakie notowano na terenie kraju. Każda z tych wartości zajmuje w ich zbiorze jakieś określone miejsce. Możemy obliczyć je w stosunku do średniej arytmetycznej. Wystarczy od tej wartości (x) odjąć średnią arytmetyczną (x̄ = 14,25) i różnicę podzielić przez standardowe odchylenie (S = 9,9378). Otrzymamy wynik mniejszy lub większy od zera, czy też równy zeru. Znak plus lub minus przed tym wskaźnikiem podobieństwa, wskazuje na kierunek odchylenia od średniej, a jego bezwzględna wartość jest miarą odległości od niej.

Ten sposób obliczeń możemy zapisać następująco:

y = (x — x̄) : S

Po podstawieniu do tego wzoru w miejsce x̄ i S wartości średniej arytmetycznej i standardowego odchylenia, charakteryzujących nasze przybytki netto, i dokonaniu przekształceń, otrzymamy:

y = (x — 14,25) : 9,9378 = 0,1006 · x — 1,4339 (1)

Jest to matematyczny model przybytku netto dla kraju. Podstawienie na miejsce x wartości przybytku netto uzyskanego przez jakąkolwiek pasiekę, pozwala określić jej miejsce w stosunku do wieloletniej średniej krajowej. Daje to informacje o rozmiarach wziątku w okolicy tej pasieki, o ile ul na wadze dobrze ją reprezentuje.

Podobne modele przybytku netto można konstruować dla poszczególnych regionów kraju, na przykład dla województw, a także dla kolejnych lat obserwacji (tab. 2, 3). W ten sposób nasze informacje o konkretnym wziątku stają się mniej ogólne i nawiązują bezpośrednio do warunków w jakich znajduje się pasieka. Każdy z tych modeli obliczono jednak na podstawie dużo mniejszej liczby obserwacji niż model ogólnokrajowy. Tracimy zatem na precyzji w szacowaniu zmienności przybytku netto, a stąd często z tego powodu wychodzi standardowe odchylenie dość wysokie. W rezultacie niektóre z tych drobnych modeli mogą teoretycznie (a nawet i w praktyce) przekraczać granice wyznaczone przez trzy standardowe odchylenia na minus i na plus w modelu ogólnokrajowym. Ta niezgodność zasięgów modeli w kierunku dodatnim występowała dla województw:

strona 127

elbląskiego, gdańskiego, gorzowskiego, jeleniogórskiego, koszalińskiego, łomżyńskiego, łódzkiego, olsztyńskiego, przemyskiego, słupskiego, suwalskiego, szczecińskiego, toruńskiego, wałbrzyskiego i zielonogórskiego. Należy się spodziewać, że w tych województwach można znaleźć przybytki netto takie, których wskaźnik podobieństwa w stosunku do modelu krajowego będzie większy od +3.

Na podobnej wielkości wskaźniki, ale ze znakiem ujemnym, można natrafić w pasiekach województwa ciechanowskiego, kieleckiego, krośnieńskiego, łomżyńskiego, nowosądeckiego, olsztyńskiego, ostrołęskiego i przemyskiego.

Niektóre województwa powtarzają się w obu tych zestawieniach. Na ich terenie zachodzi bardzo duże zróżnicowanie wartości przybytku netto, w zależności od położenia geograficznego pasiek i od sezonów pszczelarskich. Trafiają się tam zbiory miodu największe z osiąganych w kraju, ale mogą wystąpić także i lata zupełnie klęskowe dla niektórych pasiek.

Na podstawie matematycznych modeli przybytku netto możemy każdorazowo oceniać rozmiary wziątku, który został scharakteryzowany zmianą ciężaru ula na wadze. Interesują nas na przykład tego rodzaju informacje o sezonie pszczelarskim 1975 roku w trzech pasiekach, które wybrano przypadkowo z materiałów nadesłanych do Oddziału Pszczelnictwa IS. Pragniemy wiedzieć, jak one wypadły w swojej okolicy (województwie), oraz jak przedstawiały się ich osiągnięcia w stosunku do modelu krajowego, a także w stosunku do województwa i roku najlepszego i najsłabszego pod względem przybytków netto. Lokalizacja tych pasiek z ulem na wadze i jego przybytek netto były następujące:

Minikowo (bydgoskie) — 26,2 kg Czarny Potok (nowosądeckie) — 3,3 kg Pszczyna (katowickie) — 18,5 kg.

Po odszukaniu w tabeli 3 odpowiednich wzorów dla województwa bydgoskiego, nowosądeckiego i katowickiego, obliczyliśmy wskaźniki podobieństwa do modeli wojewódzkich, na przykład dla Minikowa odpowiada wzór:

y = 0,1082 · x — 1,6952

Po podstawieniu w miejsce x wartości 26,2 kg otrzymamy: y = +1,14. Dla dwóch pozostałych miejscowości wskaźniki te wynosiły —0,08 i +0,98 (tab. 5). Podobieństwo do innych modeli zostało oznaczone w ten sam sposób, po odszukaniu właściwych wzorów: wzoru (1) dla modelu krajowego oraz z tabeli 2 i 3 dla województwa szczecińskiego i roku 1955 (najwyższe wydajności) oraz dla województwa krośnieńskiego i roku 1956 (najniższe wydajności).

W rezultacie naszych obliczeń poziom wziątków w każdej z trzech pasiek został scharakteryzowany kilkoma wskaźnikami. O Pszczynie na

strona 128

Tabela 5 Przykładowe zestawienie wskaźników podobieństwa trzech punktów wagowych w stosunku do różnych modeli przybytku netto (sezon 1975)

Model przybytku netto Minikowo Czarny Potok Pszczyna
Wojewódzki +1,14 —0,08 +0,98
Krajowy +1,20 —1,10 +0,43
Dla szczecińskiego —0,04 —1,74 —0,64
Dla krośnieńskiego +1,74 —0,58 +0,96
Dla 1955 roku +0,44 —1,34 —0,16
Dla 1956 roku +2,10 —0,71 +1,15

przykład możemy powiedzieć, że w roku 1975 uzyskano tam wcale dobre rezultaty, jak na miarę województwa katowickiego (+0.98). W skali krajowej osiągnięcia te wypadały nieco uboższej (+0,43). W szczecińskim przybytek netto równy 18,5 kg, jaki notowano w Pszczynie, nie cieszyłyby tamtejszych pszczelarzy. W krośnieńskim byłby natomiast przyjęty prawie tak samo jak w katowickim (+0,96). Tej wysokości przybytki netto należałyby w latach niepomyślnych do lepszych (+1,15).

OGÓLNA OCENA PRZYBYTKU NETTO DLA WOJEWÓDZTW I SEZONÓW

Miejsce poszczególnych punktów wagowych w każdym modelu przybytków netto jest łatwe do określenia. Informacje nasze o wziątku ograniczają się jednak tylko do pojedyńczych pasiek. Do charakterystyki pod względem większych obszarów niż zajmuje działalność jednej pasieki, niezbędne są dane przynajmniej z kilku punktów wagowych. Można wtedy dla każdego z nich obliczyć wskaźnik podobieństwa, na przykład do krajowego modelu i z sumy ich uzyskać średnią jego wartość. Będzie to dobra charakterystyka poziomu wziątków na przykład województwa na tle osiągnięć krajowych. Do tego samego można dojść, podstawiając bezpośrednio do modelu (wzór 1) średnią arytmetyczną, obliczoną z sumy przybytków netto.

W tabeli 2 i 3 podajemy średnie wieloletnich przybytków netto dla województw i dla kolejnych sezonów pszczelarskich. Wartości ich są znacznie zróżnicowane. Możemy obliczyć podobieństwo każdej z nich do średniej krajowej, korzystając z wzoru (1). Wyniki dostarczają informacji o rozmiarach wziątków, jakie występują na terenie województw. Czy są one bliskie przeciętnemu dla kraju, czy też od niego się odróżniają i jaka jest ta różnica co do kierunku i wielkości (tab. 6). Odległości można przeliczać na kg przybytku netto, wiedząc, że jednostka wskaźnika podobieństwa równa się standardowemu odchyleniu, a więc 9,9378 kg.

strona 129

Tabela 6 Wskaźniki podobieństwa średnich wojewódzkich przybytków przeciętnych z okresu 1950—1974 i ocena istotności różnic w stosunku do krajowego modelu

Województwo Wskaźnik podobieństwa y Ocena istotności różnicy: poziom istotności Ocena istotności różnicy: różnica graniczna kg Ocena istotności różnicy: wskaźnik istotności Współczynnik przeliczeniowy p
1 2 3 4 5 6
Polska 0 — 0 — 1,0000
Bialskopodlaskie —0,28 <0,001 1,458 —1,95 1,2623
Białostockie +0,22 <0,001 1,383 +1,58 1,2133
Bielskie —0,44 <0,001 1,474 —2,98 1,2685
Bydgoskie +0,14 0,007 1,318 +1,08 1,0751
Chełmskie —0,21 <0,001 1,592 —1,33 1,4872
Ciechanowskie —0,30 0,035 3,760 —0,80 1,0296
Częstochowskie —0,16 0,012 1,638 —0,97 1,4056
Elbląskie +0,62 <0,001 2,417 +2,57 0,9191
Gdańskie +0,25 <0,001 1,575 +1,60 1,0268
Gorzowskie +0,67 <0,001 2,251 +2,97 0,8452
Jeleniogórskie +0,19 0,028 2,241 +0,85 0,8523
Kaliskie —0,24 0,016 2,514 —0,94 1,1400
Katowickie —0,33 <0,001 1,388 —2,36 1,2905
Kieleckie —0,43 <0,001 2,325 —1,84 1,1162
Konińskie —0,04 0,689 3,101 —0,14 1,1391
Koszalińskie +0,59 <0,001 3,455 +1,70 0,8212
Krakowskie —0,34 <0,001 1,965 —1,72 1,1135
Krośnieńskie —0,52 <0,001 1,582 —3,29 1,0108
Legnickie +0,13 0,089 1,976 +0,65 1,1962
Leszczyńskie —0,16 0,089 2,417 —0,66 1,1014
Lubelskie —0,38 <0,001 1,160 —3,22 1,4126
Łomżyńskie —0,01 0,617 2,727 —0,02 0,9904
Łódzkie +0,24 0,134 4,084 +0,58 1,0625
Nowosądeckie —0,35 <0,001 1,523 —2,30 1,0042
Olsztyńskie +0,23 0,003 1,958 +1,15 0,8741
Opolskie +0,24 0,001 1,900 +1,24 1,0925
Ostrołęckie —0,39 0,110 6,151 —0,63 1,1135
Pilskie +0,03 0,689 1,935 +0,14 1,2028
Piotrkowskie —0,09 0,317 2,259 —0,38 1,1329
Płockie —0,17 0,046 2,146 —0,78 1,4007
Poznańskie —0,18 0,046 2,238 —0,78 1,2242
Przemyskie 0 1,000 2,624 +0,01 0,9866
Radomskie —0,33 <0,001 1,965 —1,66 1,5436
Rzeszowskie —0,44 <0,001 1,474 —2,94 1,1865
Siedleckie —0,01 0,920 2,310 —0,06 1,2742
Sieradzkie +0,11 0,230 2,223 +0,48 1,3591
Skierniewickie —0,26 <0,001 1,976 —1,34 1,5353
Słupskie +0,70 <0,001 3,244 +2,13 1,0231
Suwalskie +0,18 0,016 1,932 +0,92 0,9507
Szczecińskie +1,24 <0,001 3,057 +4,04 0,7849
strona 130

c.d. Tab. 6

Województwo Wskaźnik podobieństwa y Ocena istotności różnicy: poziom istotności Ocena istotności różnicy: różnica graniczna kg Ocena istotności różnicy: wskaźnik istotności Współczynnik przeliczeniowy p
1 2 3 4 5 6
Tarnobrzeskie —0,26 0,072 3,670 +0,71 1,1068
Tarnowskie —0,41 <0,001 1,315 —3,12 1,2526
Toruńskie +0,24 0,001 1,927 +1,26 0,9091
Wałbrzyskie +0,19 0,016 2,029 +0,92 1,0516
Warszawskie —0,33 0,002 2,755 —1,20 1,6519
Włocławskie —0,07 0,548 2,622 —0,25 1,2286
Wrocławskie +0,18 0,009 1,752 +1,02 1,2360
Zamojskie —0,06 0,271 1,345 —0,42 1,1842
Zielonogórskie +0,59 <0,001 1,780 +3,29 0,8666

Podobnej ocenie można poddać każdy sezon pszczelarski, na przykład wskaźnik podobieństwa dla roku 1955, który był pomyślny dla pszczelarzy, wynosi +0,62 (tab. 7). W ten sposób otrzymujemy charakterystykę warunków przyrodniczych i pogodowych, w jakich przychodzi pszczołom gromadzić miód na terenie naszego kraju.

Wskaźniki podobieństwa poszczególnych województw (i lat też) przybierają różne wartości. Są one oczywiście dość odległe od wartości —3 i +3, bo reprezentują nie pojedyncze obserwacje, ale średnie z większych ich grup. Niektóre z nich jednak, w naszym przypadku bliskie jedności, wskazują że województwa te zajmują peryferyjne miejsca w modelu. Wiele jest natomiast mniejszych od 0,5. Nasuwa się pytanie, czy średni przybytek netto w tych województwach różni się istotnie od średniej krajowej? To znaczy jakim błędem jest obarczona nasza ocena różnic. Wątpliwości te stają się bardzo zrozumiałe, zwłaszcza w stosunku do tych województw, w których rozrzut wartości przybytku netto prawie pokrywa się z rozrzutem dla kraju, a różnica między średnimi jest niezbyt wielka. Dla prawidłowej interpretacji wyników informacja o istotności tych różnic jest niezbędna.

Ocenę istotności różnic przeprowadziliśmy obliczając skalkulowaną wartość współczynnika ufności t. Wyniki zestawiliśmy w tabeli 6 i 7, podając tam prawdopodobieństwo popełnienia błędu. W dalszych dwóch kolumnach tej tabeli umieszczono wartość różnicy granicznej (dla a = 0,01) i jej wielokrotność w stosunku do różnicy rzeczywistej pomiędzy porównywanymi średnimi. Tę ostatnią pozycję będziemy nazywali wskaźnikiem istotności. Gdy wartość jego przekracza jedność, uważamy, że oceniana różnica jest istotna przy poziomie istotności 0,01. Dalszy wzrost wartości tego wskaźnika umacnia nas w przekonaniu, że mamy tu do czynienia rzeczywiście z wziątkami różnymi pod względem obfitości od przeciętnego dla kraju.

W ocenie i klasyfikacji przybytków netto na podłożu geograficznym i według lat obserwacji, duże znaczenine przypisujemy wskaźnikowi istotności. Na podstawie ich wartości można określić także i odległość, jaka dzieli porównywane średnie, a przy uwzględnnianiu znaku plus czy mi-

strona 131

Tabela 7 Wskaźniki podobieństwa średnich rocznych przybytków przeciętnych i ocena istotności różnic w stosunku do krajowego modelu

Rok Wskaźnik podobieństwa Ocena istotności różnicy: poziom istotności Ocena istotności różnicy: różnica graniczna Ocena istotności różnicy: wskaźnik istotności Współczynnik przeliczeniowy p
1950 —0,23 0,003 1,945 —1,19 1,2065
1951 +0,04 0,424 1,416 +0,31 1,2565
1952 +0,06 0,317 1,539 +0,38 1,0927
1953 —0,08 0,162 1,441 —0,56 1,0452
1954 —0,13 0,009 1,260 —1,01 1,0904
1955 +0,62 <0,001 1,653 +3,72 0,7757
1956 —0,55 <0,001 1,019 —5,08 1,2179
1957 +0,42 <0,001 1,218 +3,40 1,1005
1958 —0,55 <0,001 1,282 —4,02 1,2739
1959 —0,17 0,001 1,345 —1,24 1,1519
1960 —0,23 <0,001 1,358 —1,72 1,0694
1961 —0,47 <0,001 1,133 —4,16 1,1959
1962 —0,42 <0,001 1,345 —3,07 1,0225
1963 +0,39 <0,001 1,463 +2,68 0,9839
1964 +0,43 <0,001 1,593 +2,68 0,9262
1965 +0,18 0,009 1,729 +1,01 0,8754
1966 +0,32 <0,001 1,378 +2,29 1,1448
1967 +0,40 <0,001 1,444 +2,75 1,1059
1968 +0,25 <0,001 1,393 +1,80 1,1538
1969 +0,01 0,920 1,456 +0,03 1,1509
1970 +0,50 <0,001 1,638 +3,00 1,0335
1971 +0,27 <0,001 1,648 +1,65 1,0464
1972 +0,05 0,424 1,757 +0,31 0,9898
1973 +0,34 <0,001 2,016 +1,67 0,8774
1974 —0,45 <0,001 1,917 —2,33 1,0107

nus również i kierunku odchylenia. Jego funkcja może więc być zbieżna z rolą wskaźnika podobieństwa. Zastosowanie dwóch tych wskaźników równolegle dostarcza jednak więcej informacji do oceny wziątku.

Pod względem przybytku netto wagi ula najkorzystniej wypadają województwa: elbląskie, gorzowskie, koszalińskie, słupskie, szczecińskie, zielonogórskie. Wskaźnik podobieństwa przekracza tu +0,5, a wskaźnik istotności są większe niż +2 (poza koszalińskim). Przeciwną pozycję, to znaczy ze znakiem minus, zajmują województwa: bielskie, kieleckie, krośnieńskie, rzeszowskie, tarnowskie — wskaźnik podobieństwa —0,4, różnice istotne. Na 49 województw w 22 średni przybytek netto nie różnił się istotnie (przy a = 0,01) od wartości średniej dla kraju, która wynosiła 14,25 kg/pień, tab. 6). Oczywiście pomiędzy tymi województwami mogły zachodzić różnice istotne.

strona 132

POSŁUGIWANIE SIĘ OPRACOWANIAMI MODELOWYMI

W latach 1950—1974 rok 1955 i 1970 należy zaliczyć do pomyślniejszych dla pszczelarzy, natomiast 1962 i 1974 do nieudanych, a 1956 można scharakteryzować jako zupełnie klęskowy. Ocenę taką przeprowadzamy na podstawie wskaźnika podobieństwa wartości przybytku netto, właściwych dla tych lat (tab. 7). W ten sposób można sklasyfikować sezony pszczelarskie, nawet i następujące po okresie naszych obserwacji. Trzeba tylko znać krajową średnią arytmetyczną przybytku netto dla sezonu, a wskaźnik jego podobieństwa, to znaczy jego miejsc w modelu krajowym, nie trudno obliczyć korzystając z wzoru (1).

Chcemy na przykład ocenić pod tym względem rok 1975. Średni przybytek netto w tym sezonie pszczelarskim wynosił 11,84 kg/pień. Tę wartość podstawiamy do wzoru (1) na miejsce x i dokonujemy obliczeń:

y = 0,1006 · x — 1,4339 = 0,1006 · 11,84 — 1,4339 = —0,24

Otrzymujemy wskaźnik podobieństwa równy —0,24. Możemy oszacować, że sezon pszczelarski 1975 wypadł w stosunku do wieloletnich obserwacji niezbyt świetnie. W okresie 25 lat prawie identycznych jemu było dwa, 1950 i 1960 roku, podobnych zaś 4.

Oznaczenie istotności różnicy między średnią przybytku netto dla roku 1975 a średnią wieloletnią, wymaga nieco więcej zachodu. Musimy znać wartość standartowego odchylenia dla tego roku obserwacji. Wynosi ona 11,9300 kg. Następnie obliczamy błąd interesującej nas różnicy i po dalszych przeliczeniach dochodzimy do wskaźnika istotności. Równa się on —0,86. Z ryzykiem popełnienia błędu mniejszym niż 0,01 możemy więc stwierdzić, że przybytek netto w 1975 roku mieścił się w granicach przeciętnego sezonu dla kraju.

Nasze szacowanie zostało oparte na 144 obserwacjach, które otrzymał Instytut do początku listopada 1975 roku. Nie był to jeszcze komplet meldunków z wszystkich punktów wagowych. Tylko pszczelarze niektórych regionów okazali się terminowi pod tym względem. Właściwsza byłaby tu zatem ocena sezonu pszczelarskiego w ramach tych regionów, a nie w stosunku do obszaru całego kraju. W tym przypadku trzeba dokonać dodatkowych przeliczeń. Wskaźniki podobieństwa (y) należy porównać z odpowiadającymi im geograficznie podobnymi wskaźnikami (y_w), które zostały zestawione w tabeli 6. Można to zapisać ogólnie:

d = y — y_w (2)

Różnica d, albo lepiej wskaźnik różnicy, ze znakiem plus lub minus mówi o tym, czy oceniany sezon pszczelarski wypadł lepiej czy gorzej od średniego dla województwa.

Tok obliczeń jest następujący: w 1975 roku średnie przybytki netto na przykład dla województwa bydgoskiego, nowosądeckiego i katowickiego, liczących 17, 10 i 9 punktów wagowych, wynosiły 18,81 kg, 0,20 kg

strona 133

i 12,28 kg. Ich wskaźniki podobieństwa uzyskane z zastosowania wzoru (1) równały się: +0,26, —1,41 i —0,20. Odchylenie (wskaźnik różnicy — d) tych wskaźników od ich odpowiedników w tabeli 6, osiągało wartości następujące:

bydgoskie — d = +0,26 — (+0,14) = +0,12 nowosądeckie — d = —1,41 — (—0,35) = —1,06 katowickie — d = —0,20 — (—0,33) = +0,13.

W wyniku obliczeń otrzymaliśmy kierunek i miarę wielkości odchylenia średniej rocznego przybytku netto od jego średniej wieloletniej. Jest to więc wskaźnik różnicy (odległości) pomiędzy dwoma średnimi, wyrażony w jednostkach równych standardowemu odchyleniu o wartości 9,9378 kg.

W tym przykładzie dobór średnich do porównania zamykał się w obrębie pojedyńczego województwa, w relacji: średnia wieloletnia i średnia za sezon 1975. Można jednak wyjść poza te ramy i dowolnie dobierając po dwie średnie obliczać dystans, jaki dzieli województwa, poszczególne sezony pszczelarskie, a nawet dłuższe okresy. Spróbujemy to zrobić dla wybranych przez nas trzech województw. Porównamy je pod względem: a) średnich wieloletnich przybytków netto, b) średnich dla roku 1975 i c) średnich rocznych sezonu 1975 (odjemna) w stosunku do średnich wieloletnich:

a b c
bydgoskie — nowosądeckie +0,49 +1,67 +0,61
bydgoskie — katowckie +0,47 +0,46 +0,59
nowosądeckie — katowickie +0,02 —1,21 +1,74

Możemy na przykład odczytać, że pod względem przybytku netto województwo bydgoskie jest na ogół lepsze niż nowosądeckie (znak wskaźnika +) o 0,49 jednostki, a w roku 1975 tę przeciętną różnicę przekroczono tam nawet kilkakrotnie (wskaźnik równy +1,67). Mogło to się zdarzyć dzięki temu, że tego sezonu pszczelarskiego albo zbiory miodu w bydgoskim były wspaniałe, albo że były one bardzo małe w nowosądeckim. Raczej wchodzi w rachubę to drugie, bo nowosądeckie ustępowało tym razem zdecydowanie województwu katowickiemu (—1,21), mimo że przeciętnie osiągają tu pszczelarze nieco lepsze wyniki (+0,02).

Gromadzenie różnorakiej informacji na temat sezonu pszczelarskiego 1975 roku w województwie bydgoskim, nowosądeckim i katowickim, było możliwe dzięki zastosowaniu w obliczeniach wyjściowych tego samego wzoru modelu przybytku netto. Określiliśmy tutaj dokładnie dla każdego województwa, jaki dystans dzielił ten sezon od średniej wieloletniej przybytku netto, czyli że zostały obliczone wskaźniki różnic. Wielkości wskaźnikowe można przeliczać na kg, wiedząc że jedna jednostka równa się 9,9378 kg, co odpowiada standartowemu odchyleniu w modelu krajowym.

strona 134

Jest to wystarczająca ocena tego sezonu pszczelarskiego w stosunku do tych sezonów, jakie notowano w okresie 25 lat. Nie zostaje jednak tutaj określone jego miejsce w modelach wojewódzkich, które różnią się między sobą średnią arytmetyczną i rozmiarami zmienności.

Informacje nasze możemy uzupełnić korzystając z wzorów modeli wojewódzkich (tab. 3), ale takie same rezultaty daje proste przeliczenie uzyskanych już wyników. Wskaźnik różnicy pomiędzy średnimi (d), obliczony z wzoru (2), wystarczy pomnożyć przez współczynnik (p), który obliczamy ze stosunku standardowych odchyleń dla kraju (S_k) do wojewódzkich (S_w). Zapisujemy to:

p = S_k : S_w (3)

oraz

y_w = pd (4)

Otrzymany wskaźnik podobieństwa (y_w) określa jaką pozycję zajął dany sezon pszczelarski w stosunku do wieloletniej średniej, osiąganej na terenie województwa.

Współczynnik p dla poszczególnych województw i lat obserwacji zestawiono w tabeli 2 i 3.

WSPÓŁDZIAŁANIE LAT I REGIONÓW NA PRZYBYTKI NETTO

W naszym ostatnim przykładzie intryguje przede wszystkim brak zgodności w ocenie tego samego sezonu pszczelarskiego w każdym z trzech województw. W bydgoskim wypadł on zupełnie dobrze, w katowickim średnio, a w nowosądeckim całkowicie źle. Zostaje tu więc zilustrowana bardzo często sprzeczność opinii pszczelarzy co do osiągnięć ich pasiek. W niektóre lata mogą zachodzić pod tym względem bardzo duże różnice na terenie kraju.

Występowanie i rozmiary takiego współdziałania lat i położenia geograficznego pasiek na wielkość przybytku netto spróbujemy przedstawić na przykładzie województwa gdańskiego, krośnieńskiego i zielonogórskiego. Wybraliśmy je dlatego, że zajmują różne geograficzne obszary kraju. Ich wieloletni średni przybytek netto (przeciętny) kształtował się na poziomie 16,77 kg, 9,04 kg i 20,11 kg. W stosunku do tych średnich obliczyliśmy wskaźniki podobieństwa (y) dla każdego sezonu pszczelarskiego w okresie 1950—1974 (wzory z tabeli 3). W ten sposób otrzymaliśmy po 25 wskaźników dla tych 3 województw. Była to ocena kolejna sezonów pszczelarskich od 1950 do 1974 roku.

Tylko w nielicznych sezonach pszczelarskich występowała jako taka zgodność w ich ocenie na różnych krańcach kraju (lata 1956, 1966 i ewentualnie 1950, 1971). W roku 1955, 1957, 1967 i 1972 rozbieżnonści pod tym względem były bardzo duże. Na wyniki oceny wydaje się nie mieć

strona 135

wpływu średni dla kraju poziom wziątków, notowany w poszczególnych sezonach. Lata 1955 i 1956, prawie równe co do przybytku netto (20,4 i 20,9 kg/pień), różniły się krańcowo co do stopnia wyrównania osiągnięć województwa gdańskiego, krośnieńskiego i zielonogórskiego.

Lata o dużym zróżnicowaniu ocen, obfitowały w rekordowe przybytki netto (około 10%), brakowało zaś zupełnie przybytków ze znakiem minus, które znalazłyby się poza modelem krajowym. Takich przybytków minusowych, przy jednocześnie stosunkowo niewielu rekordowych (około 3%), było dość dużo wtedy, kiedy oceny sezonu wojewódzkie prawie się zgadzały. Znaczyłoby to, że układ warunków pożytkowo-pogodowych, który nie sprzyja osiąganiu rekordów, wyrównuje wyniki produkcyjne pasiek. Zbiór miodu zostaje wtedy limitowany w większym stopniu pułapem, jaki doraźnie wyznaczają te warunki, niż sprawnością roboczą rodzin pszczelich. Możliwości produkcyjne wielu z nich mogą pozostać niewykorzystane w pełni. Po prostu brakowało im na to szans, bo źródło wziątku było niewystarczające. Stąd wniosek praktyczny, że w miernych warunkach pożytkowych trudno jest ocenić wartość użytkową rodzin pszczelich. Należy się z tym liczyć, zwłaszcza w pasiekach zarodowych.

To, że na terenie kraju ocena tego samego sezonu pszczelarskiego wypada rozmaicie, nosi pewien akcent optymistyczny. Jeżeli trzeba nam się godzić dość często z nieurodzajem na miód, to jest na tyle dobrze, że dopust ten rzadko obejmuje obszar całego kraju. Jego regiony zajmują tu różne pozycje na przestrzeni lat.

Regionalne wahania zbioru miodu utrudniają bardzo szacunek jego wielkości w skali krajowej Wartość średnia dla pojedyńczego sezonu będzie zależała od tego, ile obserwacji reprezentuje jakie regiony, czy o lepszym czy o słabszym miodobraniu. Średnia wieloletnia jest jeszcze dodatkowo obciążona zmiennością między latami.

Przedstawiamy trzy wartości średniej wieloletniej dla przeciętnych przybytków netto, obliczone różnymi sposobami:

14,25 kg/pień — z sumy wszystkich obserwacji, 14,21 kg/pień — z sumy średnich dla województw, 14,67 kg/pień — z sumy średnich dla poszczególnych sezonów.

Pomiędzy tymi wartościami różnice są nieznaczne (największa 3,24% wartości średniej). Wynikało to przede wszystkim z dużej liczby obserwacji, jakie posłuż.yły do obliczenia średnich. Zwraca uwagę duża zbieżność dwóch pierwszych wartości, to znaczy że dobór punktów wagowych w obrębie województw był reprezentowany także i dla kraju.

Wartości średnie, obliczone z całego materiału obserwacyjnego przed jego selekcją, wynoszą (według tej samej co wyżej kolejności): 16,37 kg/pień, 16,25 kg/pień i 16,59 kg/pień.

strona 136

REKORDOWE PRZYBYTKI NETTO

Ze 7703 zebranych ogółem meldunków z 1599 punktów wagowych, wyłączyliśmy 504 (6,5%) o przybytku netto, którego wartości deformowały w szeregu rozdzielczym rozkład normalny. Takie postępowanie było uzasadnione, bo analizę oparto na właściwściach matematycznych tego rozkładu zmienności. Selekcję przeprowadzono dla każdego sezonu na szczeblu poszczególnych województw. Poza zbiorem znalazły się przybytki netto o różnej wartości, w zależności od regionów geograficznych i lat obserwacji, ale zawsze takie, które dzielił duży dystans od wszystkich innych. Zajmowały one miejsce po lewej lub prawej stronie szeregu rozdzielczego. Ze znakiem minus było ich stosunkowo niewiele — 40 (0,5%), większość to przybytki dodatnie, od 18,6 kg do 108,6 kg (ryc. 2). Z punktu widzenia pszczelarzy ta druga grupa jest bardzo frapująca.

liczba obserwacji — podziałka: 0; 10; 30; 50; 70; 90

Ryc. 2. Przybytki netto wyselekcjonowane z ogólnego zbioru jako odbiegające od rozkładu wartości przeciętnych

Skąd się biorą te rekordowe przybytki netto? Mogą zależeć od wyników działania i współdziałania wielu czynników, z których najważniejsze to:

  1. sprzyjająca pogoda,
  2. obfitość i odpowiedni układ pożytku,
  3. właściwości pszczół ula wagowego,
  4. zabiegi z zakresu gospodarki pasiecznej,
  5. trafny dobór rodziny pszczelej do ważenia.

Czynnik pogody odgrywa mniejszą rolę, gdy ocenę ograniczamy do pojedyńczego sezonu na terenie województwa. Za mały to obszar terytorialny, aby warunki atmosferyczne silnie się na nim mogły różnicować, chyba że występuje urozmaicona pionowa rzeźba terenu, na przykład w naszych południowych województwach. Wielkość przybytku netto jest zatem uwarunkowana głównie przez dalsze cztery czynniki. Nasilenie

strona 137

ich oddziaływania wyznacza poziom ogólnych warunków, przyrodniczych i technologicznych, w jakich wypada rodzinom pszczelim gromadzić miód. Każda z rodzin pszczelich osiąga tu inne sukcesy, to znaczy, że zachodzi rozbieżność w realizowaniu wyników produkcji przy tych samych zasobach pożytkowych. Jakie w tym zakresie istnieją możliwości zwiększania zbiorów miodu, dostarczają najlepszych wskazówek rekordowe przybytki netto. Do tego poziomu wydajności można zmierzać zarówno przez racjonalniejsze wykorzystanie pożytku, jak i przez odpowiednie kierowanie rozwojem rodzin i właściwy dobór pszczół pod względem ich wartości użytkowej.

W okresie 25 lat 6,0% wyników z punktów wagowych zostało zakwalifikowane jako rekordowe przybytki netto. Średnia dla tej grupy wynosiła 45,85 kg/pień. Była ona zatem 3,2 razy większa niż wartość średniej, która posłużyła do skonstruowania modelu przybytku netto dla kraju (wzór 1). Przeciętny i rekordowy przybytek, uzyskiwany przez nasze pasieki dzieli więc spory dystans. W poszczególnych województwach wielkości te układają się rozmaicie (tab. 8). W niektórych z nich częstotliwość występowania rekordowych przybytków netto była dość wysoka (białostockie, gorzowskie, szczecińskie — powyżej 10%), w innych trafiały się rzadko (katowickie, lubelskie, ostrołęskie, pilskie, rzeszowskie — poniżej 2,0%). Pod względem wielkości przedstawiały się one imponująco w województwach: jeleniogórskim, słupskim, suwalskim, szczecińskim, wrocławskim (x̄ > 50 kg), natomiast w chełmskim, kieleckim, skierniewickim wypadają dość mizernie (x̄ < 35 kg), ale jak na tamtejsze warunki pożytkowe zaliczono je do rekordowych. Pamiętajmy, że to są średnie z sumy pojedyńczych obserwacji, które w okresie 25 lat różniły się wartością dość znacznie, na przykład dla województwa częstochowskiego od 24,8—88,2 kg, a dla suwalskiego od 35,4—107,8 kg. Zmienność między latami obserwacji była więc tutaj duża, tak jak i różnice pomiędzy województwami.

W szeregu rozdzielczym, w którym uporządkowano wszystkie dla kraju rekordowe przybytki netto, rozkład ich był ciągły i dość zbliżony do normalnego (ryc. 2). Otrzymaliśmy zatem zbiór obserwacji, których zróżnicowanie można charakteryzować wariancją i standardowym odchyleniem, tak jak robiliśmy to dla zbioru reprezentującego przybytki, sklasyfikowane przez nas jako przeciętne. Obliczyliśmy standardowe odchylenie (S_r). Wynosiło ono 11,8815 kg, a więc 1,2 razy było większe niż stadardowe odchylenie przeciętnych przybytków netto (S_p = 9,9378 kg). Pomiędzy wskaźnikami zmienności (V) przybytków netto rekordowych i przeciętnych, zachodziła jednak inna propozycja. Otrzymaliśmy wartości V: 25,9% i 69,7%. Ta większa odpowiada przeciętnym przybytkom. Nie można jej jednak uważać za miernik zmienności dla tego zbioru przybytków, bo jego średnia arytmetyczna nie przedstawia właściwego odniesienia w takim szacunku. Obliczono ją bowiem z sumy przybytków,

strona 138

Tabela 8 Charakterystyka rekordowych przybytków netto z okresu 1950—1974 według województw x̄_r i x̄_p — średnie przybytków rekordowych i przeciętnych dla województw wskaźniki y — w stosunku do modelu krajowych przybytków przeciętnych

Województwo Częstotliwość występowania % Średnia wartość kg/pień x̄_r : x̄_p Wskaźnik y: średniej rekordowych Wskaźnik y: górnego zasięgu rekordów Współczynnik przeliczeniowy p
1 2 3 4 5 6 7
Polska 6,1 45,85 3,22 3,18 6,77 0,8358
Bialskopodlaskie 2,9 36,68 3,02 2,26 6,24 0,7529
Białostockie 10,6 46,12 2,81 3,21 6,53 0,9026
Bielskie 6,7 30,71 3,12 1,66 3,39 1,7283
Bydgoskie 7,3 42,50 2,71 2,84 6,17 0,9026
Chełmskie 5,5 31,07 2,56 1,69 3,95 1,3286
Ciechanowskie 8,3 41,25 3,67 2,72 5,93
Częstochowskie 4,5 40,00 3,16 2,59 8,06 0,5490
Elbląskie 9,4 45,36 2,22 3,13 6,81 0,8146
Gdańskie 8,1 42,41 2,53 2,83 4,68 1,6291
Gorzowskie 12,9 48,08 2,30 3,40 7,11 0,8093
Jeleniogórskie 6,2 50,83 3,15 3,68 6,03 1,2774
Kaliskie 8,0 41,79 3,52 2,77 6,40 0,8268
Katowickie 1,8 37,50 3,42 2,34 5,55
Kieleckie 3,9 32,50 3,26 1,84 5,05
Konińskie 3,6 57,50 4,16 4,35 7,56
Koszalińskie 7,9 47,50 2,46 3,34 7,24 0,7704
Krakowskie 4,1 45,00 4,14 3,09 5,92 1,0629
Krośnieńskie 8,0 48,15 5,33 3,41 6,12 1,1091
Legnickie 4,8 43,33 2,79 2,93 5,85 1,0245
Leszczyńskie 6,0 48,33 3,82 3,43 8,61 0,5795
Lubelskie 1,5 50,00 4,75 3,60 6,81
Łomżyńskie 2,2 40,00 2,82 2,59 5,80
Łódzkie 2,8 42,50 2,55 2,84 6,05
Nowosądeckie 7,1 47,05 4,38 3,30 7,08 0,7938
Olsztyńskie 7,7 53,03 3,21 3,90 7,31 0,8802
Opolskie 9,3 44,38 2,67 3,03 4,85 1,6508
Ostrołęskie 0 — — — — —
Pilskie 0,8 42,50 2,93 2,84 6,05
Piotrkowskie 5,6 47,50 3,55 3,56 7,50 0,7621
Płockie 3,9 39,17 3,12 2,51 5,72
Poznańskie 7,3 41,79 3,34 2,77 3,81 2,8805
Przemyskie 5,2 52,05 3,64 3,80 7,07 0,9176
Radomskie 3,9 37,50 3,41 2,34 5,55
Rzeszowskie 1,8 42,50 4,29 2,84 6,05
Siedleckie 8,3 35,36 2,50 2,12 4,41 1,3145
Sieradzkie 5,2 46,25 3,02 3,22 6,43
Skierniewickie 2,7 30,00 2,58 1,58 4,80
Słupskie 7,7 55,50 2,62 4,15 6,89 1,0945
Suwalskie 7,9 57,79 3,61 4,33 8,28 0,7692
strona 139
Województwo Częstotliwość występowania % Średnia wartość kg/pień x̄_r : x̄_p Wskaźnik y: średniej rekordowych Wskaźnik y: górnego zasięgu rekordów Współczynnik przeliczeniowy p
1 2 3 4 5 6 7
Szczecińskie 11,5 55,17 2,07 4,12 7,63 0,8545
Tarnobrzeskie 2,4 37,50 3,22 2,34 5,55
Tarnowskie 5,2 42,86 4,22 2,88 5,81 1,0245
Toruńskie 4,8 43,86 2,63 2,98 5,12 1,3997
Wałbrzyskie 6,4 49,50 3,07 3,55 7,19 0,8240
Warszawskie 3,0 37,50 3,43 2,34 5,55
Włocławskie 3,0 35,00 2,58 2,09 5,30
Wrocławskie 4,0 53,33 3,32 3,93 8,74 0,6235
Zamojskie 2,5 46,79 3,42 3,27 6,22 1,0182
Zielonogórskie 9,6 50,00 2,49 3,60 6,53 1,0224

także i ze znakiem minusowym. Do charakteryzowania zmienności odpowiedniejsze tutaj będzie standardowe odchylenie.

Uprzednio skonstruowaliśmy matematyczny model dla przeciętnych przybytków netto. Możemy podobny model obliczyć i dla przybytków rekordowych, wychodząc z tego samego wzoru ogólnego: y = (x — x̄) : S. Po podstawieniu liczb (x̄ = 45,85 i S = 11,8815) i przeliczeniu otrzymamy ostatecznie:

y = 0,0842 · x — 3,8589 (5)

Według tego wzoru można określać pozycję każdego przybytku netto, którego wysokość upoważnia do uznania go za rekordowy. Można także sprawdzać, czy wybór był słuszny, ponieważ klasyfikację wstępną opiera się raczej nie na absolutnej wartości przybytku netto, ale na jej stosunku do wszystkich innych w zbiorze ocenianym. Wskaźnik podobieństwa (y) bliski —3 lub niższy daje podstawę do kwestionowania rekordowości. Nie sprawdza się ona w porównaniu do wieloletnich obserwacji, które posłużyły do obliczenia modelu. W takim przypadku miejsce tego przybytku netto należy szukać w modelu pożytków przeciętnych. Tę kwestię można przedstawić inaczej: jeżeli jakiś przybytek netto wykracza poza model przybytków przeciętnych, osiągając wskaźnik podobieństwa większy od +3, można uznać go za rekordowy, i wtedy określać jego lokatę w grupie tych przybytków. Przebieg obliczeń zilustrujemy konkretnym przykładem.

W sezonie 1975 jeden z punktów wagowych uzyskał przybytek netto równy 46,5 kg (województwo bydgoskie). Korzystając z wzoru (1) określamy jego lokatę w krajowym modelu przybytków przeciętnych:

y = 0,1006 · 46,5 — 1,4339 = +3,24

Znalazł się więc on poza modelem. Szukamy teraz jego miejsca w grupie przybytków rekordowych (wzór 5):

y = 0,0842 · 46,5 — 3,8589 = +0,06

strona 140

Wartość wskaźnika podobieństwa +0,06 uprawnia do uznania tego osiągnięcia pasieki jako rekordowego. Nie jest ono wprawdzie imponujące w skali krajowej, ale jak na warunki pożytkowe województwa bydgoskiego zupełnie zadowalającego. Średnia ze zbiorów rekordowych wynosi tam bowiem 42,50 kg/pień, ale zajmuje pozycję równą —0,28, gdyż (wzór 5):

y = 0,0842 · 42,5 — 3,8589 = —0,28

Jej podobieństwo do krajowego modelu przybytków przeciętnych będzie natomiast wynosiło +2,84, bo (wzór 1):

y = 0,1006 · 42,5 — 1,4339 = +2,84

Jeżeli odejmiemy te dwa wskaźniki od odpowiadających im podobnych wskaźników dla przybytku netto równego 46,5 kg, to otrzymamy:

  1. dla modelu przeciętnych przybytków

d₁ = +3,24 — (+2,84) = +0,40

  1. dla modelu rekordowych przybytków

d₂ = +0,06 — (—0,28) = —0,34

Są to wskaźniki różnicy, podobne tym, jakie już obliczaliśmy uprzednio według wzoru (2). Oba one wyrażają odległość pasieki z 46,5 kg/pień przybytku netto od wartości średniej rekordowych osiągnięć, notowanych na terenie województwa bydgoskiego. Odmienność polega na tym, że jednostka wskaźnika różnicy w pierwszym przypadku odpowiada S_p = 9,9378 kg, a w drugim — S_r = 11,8815 kg. Spełnia się zatem równość:

d₁ · S_p = d₂ · S_r

bo: 0,40 · 9,9378 = 0,34 · 11,8815 ≈ 0

Wskaźniki obliczone na podstawie jednego modelu, sprawdzają się więc na obszarze drugiego modelu. Ma to znaczenie praktyczne, bo pozwala skrócić obliczenia w gromadzeniu informacji. Robiliśmy już to uprzednio, kiedy do oceny sezonów pszczelarskich w obrębie województw wychodziliśmy ze wzoru (1) na krajowy model przeciętnych przybytków netto. Tu też wybierzemy ten model, jako odniesienie do obliczeń. Wszystkie wskaźniki różnicy jakie zostaną oznaczane dalej, będą zatem wynikiem działania na wskaźnikach podobieństwa do krajowego modelu przeciętnych przybytków netto. Możemy więc ogólnie zapisać, co będzie adaptacją wzoru (2):

d = y — y_r (6)

to znaczy, że odchylenie dowolnego przybytku netto (wskaźnik różnicy — d) od średniej przybytków rekordowych równa się różnicy ich wskaźników podobieństwa do krajowego modelu przybytków przeciętnych. Natomiast jakiś przybytek netto zajmuje w modelu rekordowych przybytków lokatę następującą:

y = p · d (7)

strona 141

Ogólna postać tych dwóch wzorów, to znaczy (6) i (7) jest taka sama jak wzorów (3) i (4), które służyły do operacji na obszarze modelów wojewódzkich w zakresie przybytków przeciętnych. Inne będą tutaj tylko wartości stałe: y_r i p, które można obliczać zarówno dla modelu krajowego, jak i dla modeli wojewódzkich, zależnie od tego w jakiej relacji je zestawiamy. Dla bydgoskiego y_r już znamy. Wartość tego wskaźnika podobieństwa średniej przybytków rekordowych do przeciętnych dla kraju wynosi +2,84. Podobne wskaźniki dla innych województw zestawiono w tabeli 8. Na przykład województwu przemyskiemu odpowiada wartość +3,80. Możemy zatem ułożyć równanie:

d = y — 3,80

i po odnalezieniu ze wzoru (1) y dla dowolnego przybytku netto, obliczyć jego odległość d (wskaźnik różnicy) od średniej dla rekordowych przybytków, notowanych wśród pasiek województwa przemyskiego.

W tabeli 8 zestawiliśmy także współczynniki p. Obliczyliśmy je w sposób jaki przedstawia wzór (3). Dla modelu krajowego rekordowych przybytków wynosi on:

p = S_p : S_r = 9,9378 : 11,8815 = 0,836

Z obliczeniem współczynników dla poszczególnych województw mieliśmy trudności. Stała temu na przeszkodzie mała liczba obserwacji, co obciążało dużym błędem standardowe odchylenie (S_r). Dlatego dla niektórych województw przyjęliśmy średnią wartość odchylenia obliczoną z sumy kwadratów odchyleń i z sumy stopni swobody. Wynosi ono S_r = 10,6345, a więc:

p = 9,9378 : 10,6345 = 0,934 (8)

Dotyczy to tych województw, dla których w tabeli nie podano wartości współczynnika p.

Skoro jesteśmy przy współczynniku p, pragniemy zwrócić uwagę, że na obszarze krajowego modelu przybytków przeciętnych jego wartość równa się jedności. Wynika to z faktu, że:

p = S_p : S_p = 9,9378 : 9,9378 = 1

Wskaźniki różnicy i wskaźniki podobieństwa w stosunku do średniej krajowej przybytków przeciętnych mają zatem takie same wartości, bo (według wzoru 4):

y = pd, p = 1,0 więc y = d

W roku 1975 na terenie województwa bydgoskiego notowano więcej niż pojedynczy, ten z naszego przykładu, rekordowy przybytek netto (46,5 kg). Między innymi był taki wynik: 40,5 kg/pień. Jego wskaźnik podobieństwa do rekordowych przybytków województwa wynosił —0,18, to znaczy że znalazł się on w tym modelu. Mieścił się jednak on również i w modelu przybytków przeciętnych dla tego województwa: y = +2,69.

strona 142

Istnieje więc pewien zakres wartości przybytku netto, wspólny dla obu modeli. Wynika to chociażby z tego, że za kryterium podziału przybytków na przeciętne i rekordowe, przyjęliśmy ich rozkład w szeregu rozdzielczym, a nie wartość absolutną. Co do wartości, to z roku na rok zmieniają się wymagania w zależności od ogólnego poziomu wziątków. Stąd często w lata uboższe pożytkowo, osiągnięcia uznane za rekordowe nie muszą być wcale wysokie, wystarcza, że odróżniają się zdecydowanie wartością w wyrównanym poza nimi zbiorze wyników.

Rekordowe przybytki netto, które realizują się w obrębie modelu przybytków przeciętnych, przedstawiają mniejsze znaczenie, niż te, które wykraczają poza jego obszar. Górną granicę ich zasięgu można obliczyć i przedstawić w postaci wskaźników podobieństwa do przeciętnych przybytków. Dla poszczególnych województw wartości ich wynoszą od +3,39 (bielskie) do +8,74 (wrocławskie), a dla kraju +6,77 (tab. 8). Wskaźniki te możemy przyjąć jako wyznaczniki docelowe w zamierzeniach pszczelarzy do poprawy wyników produkcyjnych ich pasiek, czy poszczególnych rojów. Wzrost wartości wskaźnika podobieństwa jest miarą postępu na tej drodze. Po przekroczeniu jego wartości równej +3, obracamy się wyłącznie na obszarze przybytków rekordowych. Osiągnięcie takiego średniego poziomu produkcji pasieki, można uznać za rekordowe.

W niektóre lata rekordowe przybytki ula na wadze były dość częste, w inne nie występowało ich wiele. Pod względem wysokości zbioru różniły się także mocno (tab. 9).

Tabela 9 Charakterystyka sezonów pszczelarskich w okresie 1950—1974 pod względem występowania rekordowych przybytków netto x̄_r — średnia wartość dla sezonu (w kg/pień) y — wskaźnik podobieństwa x̄_r do krajowego modelu przybytków przeciętnych d — odchylenie x̄_r od wieloletniej średniej rekordowych przybytków dla kraju

Rok Częstotliwość występowania % x̄ y d
1 2 3 4 5
1950 3,9 48,5 3,44 +0,26
1951 8,4 42,0 2,79 —0,39
1952 7,3 42,5 2,84 —0,34
1953 5,9 45,4 3,13 —0,05
1954 5,4 46,5 3,24 +0,06
1955 13,4 59,8 4,58 +1,40
1956 2,5 40,8 2,67 —0,51
1957 8,5 46,7 3,26 +0,08
1958 4,0 47,7 3,36 +0,18
1958 5,2 42,3 2,82 —0,36
1960 2,6 41,4 2,73 —0,45
ciąg dalszy
1961 2,3 35,3 2,12 —1,06
1962 3,6 41,4 2,73 —0,45
1963 6,0 44,4 3,03 —0,15
1964 4,3 44,3 3,02 —0,16
1965 3,6 42,7 2,86 —0,32
1966 5,4 39,7 2,56 —0,62
1967 10,3 48,0 3,39 +0,21
1968 6,3 42,8 2,87 —0,31
1969 6,2 45,6 3,15 —0,03
1970 8,5 47,5 3,34 +0,16
1971 9,1 44,2 3,01 —0,17
1972 5,7 46,1 3,20 +0,02
1973 7,0 47,0 3,29 +0,11
1974 3,3 38,8 2,47 —0,71
strona 143

WYKORZYSTANIE OPRACOWAŃ MODELOWYCH PRZYBYTKU NETTO

Przy doborze odpowiednich matematycznych modeli do analizy przybytków netto możemy uzyskiwać najrozmaitsze informacje na temat kształtowania się wziątku. Do takiego opracowania nadają się również sezony pszczelarskie poza objętymi naszymi badaniami w okresie 1950 do 1974. W stosunku do nich otrzymujemy ocenę względną, ale do wszelkich porównań zupełnie wystarczającą. Ma to duże znaczenie dla praktyki, gdzie porównawcza ocena każdego kolejnego sezonu pszczelarskiego bardzo się przydaje. Poza czysto monograficznym opracowaniem, które ułatwia organizowanie produkcji pszczelarskiej, może znaleźć zastosowanie w takich konkretnych celach jak: a) szacowanie zbiorów miodu w roszczeniach o zatrucie pszczół i b) w ocenie osiągnięć produkcyjnych pasiek zarodowych, czyli kontrola użytkowości. W pierwszym przypadku wyniki z punktów wagowych zostają uogólnione na pozostałe pasieki, co do których brakuje danych, w drugim służą jako odniesienie do określania poziomu rzeczywistych zbiorów miodu pojedyńczej pasieki. Wstępne opracowanie materiału modelowego do tych dwóch zastosowań jest takie same. Trzeba dokonać oceny sezonu pszczelarskiego pod względem przybytku netto ula na wadze. Wynik możemy przyjąć jako wyznacznik warunków w jakich przyszło pszczołom gromadzić miód. Dalsze postępowanie zmierza odmiennymi torami.

Wstępne opracowanie materiału, to znaczy obserwacji z punktów wagowych, polega na: 1) dokonaniu selekcji przybytków netto (przeciętne i rekordowe), 2) obliczeniu rocznych średnich arytmetycznych, krajowej i dla województw, 3) obliczeniu standardowego odchylenia i średniego błędu średnich. Dane te wystarczają na określenie odchylenia danego sezonu od wieloletniej średniej, zarówno na obszarze całego kraju, jak i w obrębie każdego województwa. Wystarczają one także do skonstruowania modelu przybytku netto dla pojedyńczego sezonu, który nas interesuje. Pozwala to ocenić poziom produkcji pasieki, której zbiory miodu są znane. Jest to niezbędne przy kontroli użytkowości. Zastosowanie wojewódzkich modeli ma tutaj duże znaczenie, bo zmienność geograficzna zostaje wtedy ograniczona do małych obszarów w porównaniu z powierzchnią kraju. Zyskujemy na precyzyjności oznaczeń, pod warunkiem jednak, że obliczanie modelu oparto na dość licznych obserwacjach.

Opracujemy taką ogólną charakterystykę dla sezonu pszczelarskiego 1975 roku, ale tylko dla tych województw, z których dostarczono nam dane przynajmniej z 4 punktów wagowych. Obliczyliśmy dla nich średni przybytek netto w grupie przeciętnych, i ich średni błąd, a także ich wskaźniki różnicy w stosunku do modelu krajowego i modeli wojewódzkich przybytków netto przeciętnych i rekordowych. W tabeli 10, gdzie zestawiono niektóre z tych danych, podajemy również wartości współczynnika p, które pozwalają przeliczać wskaźniki różnicy na wskaźniki

strona 144

podobieństwa, to znaczy lokaty tych średnich w wojewódzkim modelu przybytków przeciętnych w sezonie 1975.

Osiągnięcia produkcyjne pasieki podaje się w kilogramach miodu, a nie w wartościach przybytku netto ula na wadze. Zbiory miodu można przeliczać na przybytek netto, tak jak postępuje się odwrotnie przy sza-

Tabela 10 Ogólna charakterystyka statystyczna przybytku netto w 1975 roku (po wyłączeniu rekordowych) Wartości y i p obliczono w stosunku do modelu krajowego przybytku netto (wzór 1), wskaźnik istotności — do średnich wieloletnich wojewódzkich

Województwo Liczba punktów Średni przybytek netto kg/pień Szacunek zbiorów miodu kg/pień: proste przeliczenie Szacunek zbiorów miodu kg/pień: wartości urealnione Wskaźnik podobieństwa y Współczynnik przeliczeniowy p Wskaźnik istotności różnicy
Polska 144 11,84 6,56 8,53 —0,26 0,819 —0,98
Bialskopodlaskie 3 7,47 2,47 4,47 —0,68
Białostockie 1 24,40 17,58 17,58 +1,02
Bielskie 4 4,28 0 1,50 —1,00 1,827 —0,78
Bydgoskie 17 16,81 11,02 11,07 +0,26 1,032 +0,18
Chełmskie 1 7,20 2,20 2,20 —0,71
Częstochowskie 2 19,40 13,26 13,26 +0,52
Gdańskie 13 7,48 2,48 2,98 —0,68 2,733 —3,07
Gorzowskie 1 21,40 14,99 14,99 +0,72
Kaliskie 1 40,00 31,06 31,06 +2,59
Katowickie 9 12,28 7,11 8,31 —0,20 0,739 +0,11
Kieleckie 1 6,50 1,60 1,60 —0,77
Konińskie 1 40,30 31,32 31,32 +2,62
Koszalińskie 6 10,27 5,27 5,41 —0,40 2,061 —1,61
Krakowskie 5 —6,24 0 1,88 —2,06 0,668 —0,99
Krośnieńskie 4 —3,73 0 0 —1,81 1,582 —1,55
Lubelskie 3 1,37 0 0 —1,30
Łomżyńskie 2 13,15 7,86 7,86 —0,11
Łódzkie 1 4,50 0 0 —0,98
Nowosądeckie 10 0,20 0 0,48 —1,41 1,763 —2,18
Olsztyńskie 7 15,87 10,21 11,10 +0,16 0,735 —0,05
Opolskie 4 17,45 11,58 11,58 +0,32 1,398 +0,09
Pilskie 2 15,75 10,11 10,11 +0,15
Poznańskie 1 27,70 20,43 20,43 +1,35
Rzeszowskie 9 7,94 2,94 4,77 —0,64 1,161 —0,26
Sieradzkie 2 25,65 18,66 18,66 +1,15
Skierniewickie 1 46,40 36,59 36,59 +3,23
Słupskie 2 17,35 11,49 11,49 +0,31
Suwalskie 2 19,70 13,52 13,52 +0,55
Tarnowskie 8 5,16 0,16 2,86 +0,91 1,316 —0,71
Toruńskie 14 19,16 13,05 13,94 +0,49 0,914 +0,32
Włocławskie 2 22,40 15,85 15,85 +0,82
Zamojskie 5 14,78 9,27 9,27 +0,05 1,635 +0,15
strona 145

cunku miodu towarowego. Wychodząc z podanego w metodyce schematu tych zależności ułożyliśmy równania:

x = z + 5 gdy 0 < z ⩽ 6 kg (9) x = 1,58 z + 4,052 gdy z > 6 kg (10)

w których z oznacza rzeczywisty zbiór miodu, a x odpowiadający jemu przybytek netto. Sprawdzają się one dla z większego od zera. Jest to zrozumiałe, bo w naszym szacowaniu pozyskujemy miód towarowy wtedy, gdy przybytek netto przekracza 5 kg. Najbardziej oddalone miejsce na minus od średniej, jakie może osiągnąć rodzina w tej ocenie, odpowiada więc 5 kg przybytku netto. Dla potrzeb praktyki takie uproszczenie jest do przyjęcia.

Współczynnik 1,158 przy z we wzorze (10) wziął się stąd, że według tabelarycznych obliczeń, przyrostom wartości szacunkowych zbioru miodu towarzyszy regresja w stosunku do przyrostu wartości przybytku netto, gdy ten przekraczał 11 kg. Przyjęliśmy, że zależność ta jest prostoliniowa.

SZACOWANIE ZBIORÓW MIODU W DOWOLNEJ PASIECE

Szacowanie produkcji miodowej jest niezbędne przy ustalaniu wysokości odszkodowania za wytrucia pszczół. Ustala się wtedy, ile miodu mogłyby zebrać rodziny pszczele, gdyby pozwolono im bez zakłóceń pracować. Sprawa sprowadza się więc do oszacowania poziomu wziątku, jaki występował w okolicy pasieki w danym sezonie pszczelarskim. Spróbujemy dokonać takiego szacunku dla sezonu 1975, ale tylko w tych województwach, z których otrzymaliśmy w dostatecznej liczbie wyniki obserwacji z punktów wagowych.

Generalną ocenę sezonu 1975 roku w stosunku do krajowego modelu przeciętnych pożytków już przeprowadziliśmy uprzednio. Wskaźnik podobieństwa, obliczony według wzoru (1) wynosi —0,24. Odchylenie od średnich wieloletnich czyli wskaźnik różnicy, w obrębie województw możemy obliczyć korzystając z wzoru (2). Dane te wystarczają do scharakteryzowania czy sezon pszczelarski 1975 roku był lepszy czy gorszy, i w jakim stopniu, niż średni w okresie wielu lat obserwacji.

Ocena opiera się na porównaniu obliczonych przez nas wartości średnich, które są przybliżeniem średnich prawdziwych. Dlatego określamy istotność różnicy między nimi. W naszym przypadku są to jeszcze nie wszystkie informacje. Chcemy poznać granice przedziału, który obejmuje tę średnią prawdziwą. Chcemy też wiedzieć, jakie było zróżnicowanie zbiorów miodu w poszczególnych pasiekach na terenie województw. Na podstawie znajomości średniego błędu średniej i standardowego odchylenia, szacujemy te dane.

Podając końcowe wyniki obliczeń (tab. 11) przeszliśmy z przybytku netto na miód towarowy (odwirowany). Dla województwa toruńskiego

strona 146

Tabela 11 Szacunek zbiorów miodu w sezonie 1975 dla niektórych województw (w kg/pień)

Województwo Przedział ufności dla średniej Teoretyczny rozrzut indywidualnych wydajności od do Maksymalna wydajność, osiągnięta w zakresie przybytków: przeciętnych Maksymalna wydajność, osiągnięta w zakresie przybytków: rekordowych
Polska 0,04—8,81 0—38,01 31,3 48,9
Bielskie 0—13,92 0—14,30 5,6 —
Bydgoskie 4,99—16,92 0—35,98 22,2 48,9
Gdańskie 0—5,56 0—12,39 8,7 —
Katowickie 0—21,17 0—41,98 28,1 —
Koszalińskie 0—12,23 0—17,87 12,8 —
Krakowskie 0—17,59 0—29,70 6,3 —
Krośnieńskie 0—9,13 0—9,56 0 —
Nowosądeckie 0—0,99 0—11,28 4,5 —
Olsztyńskie 0—26,59 0—45,27 29,9 —
Opolskie 0—29,51 0—30,00 19,9 —
Rzeszowskie 0—11,63 0—25,54 17,4 —
Tarnowskie 0—9,03 0—20,53 12,0 —
Toruńskie 5,41—20,62 0—41,24 24,4 —
Zamojskie 0—20,07 0—25,01 13,9 27,3

na przykład średni zbiór miodu z jednego pnia znajduje się w granicach od 5,4 do 20,6 kg, a wydajność poszczególnych rodzin pszczelich w przedziale od 0 do 41,2 kg/pień. Tych krańcowych wydajności trafia się zwykle niewiele, większość grupuje się wokół średniej artymetycznej, dlatego są one na ogół odniesieniem w ustalaniu wysokości odszkodowania za straty w zbiorach miodu. Łatwo tu więc o krzywdzącą opinię w stosunku do niektórych pasiek, jak i do płacących odszkodowanie. Trzeba zatem pamiętać, że są możliwe do osiągnięcia przez pasieki o wiele lepsze wyniki produkcyjne, tak jak i mniejsze od średnich. W podobnych naszemu opracowaniach można wyznaczać te granice, a wybór wewnątrz nich odpowiedniej wartości dla konkretnej pasieki, należy uzależniać od informacji, jakie na ten temat daje się zgromadzić na drodze bezpośredniej konfrontacji. W razie natrafienia tutaj na trudności, nie pozostaje nic innego, jak oprzeć się na średniej, obliczonej z osiągnięć punktów wagowych. Rzecz w tym, aby jej wartość była jak najbliższa średniej rzeczywistej.

Rzetelność informacji zapewnia dostateczna liczba punktów wagowych na terenie każdego województwa. W razie ich niedostatku lub braku w niektórych województwach, można z konieczności korzystać z opracowań dla innych, sąsiadujących z nimi lub z danych dla kraju. Dlatego przydaje się do szacunku nie tylko znajomość średnich przybytków netto, ale i ocena sezonu pszczelarskiego w stosunku do lat poprzednich. Możemy

strona 147

wtedy przez analogię obliczać wyniki produkcyjne, osiągane na terenie interesującego nas województwa.

Po przeliczeniu przybytku netto na miód towarowy dolna granica przedziału ufności większości średnich w tabeli 11 wynosiła zero. Wynikało to przeważnie z narzuconego generalnie ograniczenia, że przybytek netto mniejszy niż 5 kg, nie wchodzi w rachubę jako rezerwa miodu towarowego. Stąd mogą zachodzić rozbieżności pomiędzy rzeczywistymi zbiorami miodu a ich wielkością szacowaną na podstawie znajomości średniego przybytku netto. Niezbyt pomyślne warunki pożytkowo-pogodowe w roku 1975 sprzyjały wystąpieniu takich różnic. W tym sezonie pszczelarskim 29,6% punktów wagowych uzyskało przybytek netto mniejszy niż 5 kg. Gdy osiągnięcia ich potraktujemy jako zerowe, to średni zbiór miodu dla kraju wypadnie 8,53 kg/pień. Jest to wartość większa o 30,0% niż wypadałoby z szacowania ze średniego przybytku netto. W tabeli 10 podajemy dla poszczególnych województw ten urealniony poziom średniej wydajności miodowej pasiek. Znaczna różnica pomiędzy średnimi, obliczonymi tymi dwoma sposobami, dostarcza wskazówki, że górna granica przedziału ufności jest bliższa prawdziwej wartości średniej, niż dolna. Z tym trzeba się liczyć przy szacowaniu zbiorów miodu.

Do szacowania zbiorów miodu na podstawie wartości przybytku netto, opracowaliśmy podobny schemat, jak przedstawia wzór (9) i (10). Jeżeli x wyraża przybytek netto w kg, a z jemu odpowiadającą ilość miodu towarowego, zachodzi zależność następująca:

z = x — 5 gdy 5 < x ⩽ 11 (11)

oraz

z = 0,864 x — 3,500 gdy x > 11 (12)

W sezonie pszczelarskim 1975 roku zakwalifikowaliśmy osiągnięcia 10 punktów wagowych (15,5%) jako rekordowe. Nie weszły one do opracowania, którego wyniki przedstawiono w tabeli 10 i 11. Ze zbioru przeciętnych przybytków został wyłączony także jeden punkt, w nowosądeckim, którego ubytki ciężaru ula za sezon były bardzo duże (—21,3 kg). Rekordowe przybytki netto zanotowano w 6 województwach: po jednym w białopodlaskim (36,9 kg), chełmskim (50,7 kg), częstochowskim (41,2 kg), lubelskim (31,3 kg), zamojskim (35,7 kg) oraz 5 wyników w bydgoskim (od 40,5 do 60,7 kg). Średnia z sumy tych przybytków wynosiła 44,21 kg/pień. W województwie bydgoskim osiągała ona wartość 49,26 kg.

OCENA POZIOMU ZBIORÓW MIODU W PASIEKACH

Każdy chyba pszczelarz chciałby wiedzieć, jak kształtują się zbiory miodu jego pasieki w porównaniu do innych pasiek. Zostają tu odzwierciedlone nie tylko warunki pożytkowe, ale i jego zabiegi pielęgnacyjne,

strona 148

a także wartości użytkowe pszczół. W stosunku do pasiek zarodowych, w których jest selekcjonowana pszczoła, wymaga się nawet, aby ich wydajność przekraczała średnią dla tego regionu. Ma to być sprawdzianem skuteczności selekcji.

Matematyczne opracowanie przybytku netto dostarcza możliwości do wszechstronnej i różnorodnej oceny poziomu wydajności rojów i pasiek. W przeprowadzaniu takiej oceny przyjmujemy generalnie następującą zasadę:

  1. wszystkie wskaźniki podobieństwa (y), które zestawiamy w porównaniach, obliczamy w stosunku do krajowego modelu przybytków przeciętnych (wzór 1); dla krajowej średniej przybytku przeciętnego y = 0 (bo: 0,1006 · 14,25 — 1,4339 = 0);
  1. stosunek ocenianej wartości do innych, służących jako odniesienie, przestawiamy wskaźnikami różnicy (d), wyrażają one różnicę (inaczej: odległość lub odchylenie) pomiędzy dwoma wskaźnikami podobieństwa (wzór 2); wskaźnik różnicy w stosunku do średniej krajowej przybytków przeciętnych jest równy wskaźnikowi podobieństwa (d = y — 0 = y);
  1. miejsce ocenianej wartości w jakimkolwiek modelu (wskaźnik podobieństwa do tego modelu przybytku) odszukujemy, wykonując mnożenie jej wskaźnika różnicy do średniej tego modelu (d) przez odpowiadający jemu współczynnik p.

Pierwszy punkt dotyczy przygotowania materiału do oceny, dwa dalsze przedstawiają wyniki oceny. Sprowadza się ona zatem do:

a) obliczenia odległości (d) interesującego nas przybytku netto od wzorcowych poziomów wydajności,

b) wskazania jego miejsca w wybranych do odniesienia modelów przybytku.

Zapis działania, o którym mówi punkt a, można przedstawić następująco (adaptacja wzoru 2):

d = y_x — y (13)

Wskaźnik y dobieramy z tabel, w zależności od tego, z którego modelu średnia ma służyć jako odniesienie w naszym szacunku poziomu wydajności roju o wskaźniku y_x. Znając wydajność miodową tego roju, nietrudno jest obliczyć jego wskaźnik podobieństwa (y_x) z wzoru (1), przeliczywszy jednak przed tym ilość miodu na przybytek netto (wzór 9 lub 10). Zadanie zostało więc podzielone. Część pierwszą trzeba opracowywać centralnie, co zrobiliśmy w tej pracy, druga natomiast jest dostępna do wykonania na poziomie każdej pasieki.

Dokładność oceny jest duża. Można uwidaczniać tutaj gradacje równe 0,099 kg przybytku netto, jeżeli wskaźniki y i d obliczamy do drugiego znaku po przecinku. W działaniach na wskaźnikach tak daleko posunięta precyzja jest uzasadniona, przeciwnie niż na liczbach, które wyrażają

strona 149

ilość kilogramów przybytku netto. Z wartości wskaźnikowych można przechodzić na kilogramy miodu, pamiętając o tym, że jednostka wskaźnika różnicy (d) równa się 9,9378 kg przybytku netto. Do przeliczenia na miód towarowy (z) podajemy wzór:

z = d · 9,9378 · 0,864 = 8,586 d (14)

z tym zastrzeżeniem, że sprawdza się on w zakresie przybytków większych niż 11 kg (powyżej 6 kg miodu towarowego). Współczynnik 0,864 został wzięty z wzoru (12).

Poziom wydajności możemy określać dla każdego roju oddzielnie i średnią z uzyskanych wskaźników charakteryzować osiągnięcia pasieki. Do tego samego możemy też dojść, wykorzystując bezpośrednio do obliczeń średni zbiór miodu w pasiece. Ma to o tyle znaczenie, że prawie wszyscy pszczelarze nie zadają sobie trudu oznaczania zbiorów miodu z każdego pnia oddzielnie, natomiast średnią wydajność dla pasieki mogą na ogół obliczyć zawsze. Ocena miodobrania według podanego przez nas schematu, może zatem znaleźć zastosowanie praktycznie w każdej pasiece. Podkreślamy jednakże, że znajomość wskaźników oceny indywidualnej rojów przydaje się bardzo, czy to w selekcji pszczół, czy do szacowania istotności różnicy pomiędzy średnią wydajnością pasieki a średnią modelu. Zwłaszcza są pożądane informacje o maksymalnych zbiorach z rojów do ustalania odległości ich do rekordowych przybytków netto.

Dla zilustrowania sposobu obliczania wykorzystaliśmy dane z pasieki, z której sprawozdanie zostało zarejestrowane w Instytucie Sadownictwa pod nr 47/75. Znajdowała się ona na terenie województwa toruńskiego. Jej średni zbiór miodu w 1975 roku wynosił 22,1 kg/pień. Po przeliczeniu według wzoru (10) dawało to 29,6 kg przybytku netto. Jego wskaźnik podobieństwa równał się (wzór 1):

y_x = 0,1006 · 29,6 — 1,4339 = +1,54

Sięgamy teraz po tabelaryczne wskaźniki. Dla uproszczenia wybieramy je tylko dla niektórych modeli. Następnie obliczamy 1) wskaźniki różnicy (d), 2) odpowiadające im ilości miodu oraz 3) lokaty pasieki nr 47/75 w wybranych przez nas do porównania modeli. Wyniki obliczeń zestawiliśmy w tabeli 12.

Na podstawie zapisu w tabeli 12 możemy scharakteryzować, że właścicielowi pasieki nr 47/75 wypadło gospodarować w sezonie, który otrzymał krajową cenzurę y = —0,26, a na terenie województwa toruńskiego y = +0,49. Pod względem wydajności miodu jego pasieka uzyskała natomiast lokatę w stosunku do 1) krajowych zbiorów w 1975 roku — d · p = +1,47 i do 2) wojewódzkich — d · p = +0,96. To byłaby ocena sezonu i miejsca w nim pasieki. W dalszej części możemy charakteryrystykę zredagować następująco: w pasiece nr 47/75 zebrano w roku 1975 o 15,4 kg miodu więcej, niż wynosiła średnia wydajność w kraju i o 9,0 kg

strona 150

Tabela 12 Sposób i wyniki oceny poziomu zbiorów miodu w pasiece nr 47/75 (toruńskie)

Model Wskaźniki teoretyczne: źródło Wskaźniki teoretyczne: y Wskaźniki teoretyczne: p Wskaźniki oceny pasieki nr 47/75: d Wskaźniki oceny pasieki nr 47/75: miód kg Wskaźniki oceny pasieki nr 47/75: d·p
Dla toruńskiego, sezon 1975 tabela 10 +0,49 0,9140 +1,05 +9,0 +0,96
Dla toruńskiego, wieloletni tabela 6 +1,26 0,9091 +0,28 +2,4 +0,25
Krajowy, sezon 1975 tabela 10 —0,26 0,8189 +1,80 +15,4 +1,47
Krajowy, wieloletni tabela 6 0 1,0000 +1,54 +13,2 +1,54
Dla toruńskiego, przybytki rekordowe tabela 8 +2,98 1,3997 —1,44 —12,4 —2,02
Krajowy, przybytki rekordowe tabela 8 +3,18 0,8358 —1,64 —14,1 —1,37
Toruńskie, górna granica rekordów tabela 8 +5,12 — —3,58 —30,7 —
Krajowy, górna granica rekordów tabela 8 +6,77 — —5,23 —44,9 —

więcej niż w województwie. Właściciel tej pasieki może być zadowolony z poziomu swoich osiągnięć. Dzielił go jednak dystans 14,1 kg miodu od wartości średniej wieloletniej zbiorów rekordowych dla kraju, i 12,4 kg dla województwa. Źródła sukcesów należy szukać zarówno w wyjątkowo dobrych pożytkach, tak jak w starannym doglądzie pasieki i wysokiej wartości użytkowej pszczół.

Tak jak w województwie toruńskim, oceniono pasiekę nr 20/75 na terenie województwa gdańskiego. Oto jej charakterystyka:

a) odległość od średniej wieloletniej krajowej — d = +0,23;

b) odległość od średniej wieloletniej wojewódzkiej — d = —0,02 oraz wskaźniki podobieństwa do tych średnich według tej samej kolejności: y = +0,23 i y = —0,02 (bo: y = +0,23 · 1,0 = +0,23 i y = —0,02 · 1,0268 = —0,02). Jej odległość od średniej wojewódzkiej dla sezonu 1975 wynosiła natomiast: d = +0,91. Osiągnięcia pasieki nr 20/75 i pasieki nr 47/75 (toruńskie) na terenie swoich województw były zbliżone (d = +0,91 i d = +1,05). Ocena sezonu 1975 roku na terenie województwa gdańskiego wynosiła y = —0,68, a na terenie toruńskiego — y = +0,49 (tab. 10). Nie możemy więc zestawiać osiągnięć tych geograficznie oddalonych rojów pszczół, bo ich wydajności były limitowane lokalnie różnicującymi się czynnikami. Jak tedy dokonać porównania wartości użytkowej tych pszczół?

strona 151

Nasuwa się koncepcja sprowadzenia osiągnięć pasiek do warunków średnich dla kraju. Jeżeli pasieka nr 47/75 dała dobre wyniki w porównaniu do średnich zbiorów dla kraju, to przede wszystkim z tego względu, że na terenie województwa toruńskiego w sezonie 1975 wystąpiły korzystniejsze warunki pożytkowe niż gdzie indziej. Zwiększoną wydajność z tego tytułu należy więc odjąć od zbiorów miodu pasieki nr 47/75 i wtedy otrzymamy jej szacowaną wysokość produkcji miodowej, odpowiadającą średniemu poziomowi dla kraju. Takie same wartości przeliczeniowe możemy wyprowadzić dla pasieki nr 20/75 z gdańskiego. Poprawki, które to wprowadziliśmy, to są wskaźniki różnicy pomiędzy średnimi wojewódzkimi a średnią modelu krajowego przybytku netto z wielu lat obserwacji. W ten sposób staramy się w obliczeniach zniwelować wpływ na wyniki zmienności geograficznej i roku obserwacji. W sezonie 1975 poprawka taka wynosi:

dla toruńskiego d₁ = +0,49 — 0 = +0,49 dla gdańskiego d₁ = —0,68 — 0 = —0,68

Po uwzględnieniu tych poprawek otrzymamy następujące przeliczeniowe wskaźniki różnicy (d₀):

dla pasieki nr 47/75 d₀ = d — d₁ = +1,05 — (+0,49) = +0,56 dla pasieki nr 20/75 d₀ = d — d₁ = —0,02 — (—0,68) = +0,66

Na podstawie wzajemnej relacji tych wskaźników d₀ nasuwają się sugestie, że pasieka nr 20/75 przeniesiona na teren województwa toruńskiego, nie ustępowałaby w produkcji miodowej pasiece nr 47/75, tam stacjonującej. Trafiłaby ona na bardziej sprzyjającą zbiorom miodu pogodę i lepsze warunki pożytkowe, niż zaoferowano jej w gdańskim. Możliwe, że to ograniczało rozwinięcie penłej zdolności produkcyjnej. W 1975 roku zbiory miodu tej pasieki wynosiły: 10,8 kg/pień, a pasieki nr 47/75 — 22,1 kg/pień. Czy pszczoły przeniesione z jednego regionu do innego rzeczywiście sprostałyby zadaniu na miarę nowych warunków środowiskowych? Jeżeli rozstrzygałaby o tym tylko wartość użytkowa tych pszczół — można odpowiedzieć twierdząco. Musimy się jednak liczyć tutaj ze swoistą reakcją rodzin pszczelich na bodźce, właściwe nowym warunkom. Tu tkwi zawsze pewna niewiadoma, aż do sprawdzenia w praktyce. Uważamy jednak, że generalnie w lepszych warunkach pożytkowych każda rodzina pszczela zbierze więcej miodu, niż w gorszych. To upoważnia nas do sprowadzenia warunków w jakich pszczoły pracują, do poziomu średniego dla kraju. Wtedy ich cechę miodności możemy zestawiać i porównywać w prosty sposób, niezależnie jaki sezon pszczelarski bierzemy pod uwagę i w którym regionie kraju.

Każdy z rojów (lub pasieka) zajmuje określone miejsce w krajowym modelu lub poza nim. Na rycinie 3 przedstawiamy krzywą rozkładu przybytków przeciętnych i rekordowych. Proporcje między nimi zostały zachowane

strona 152

takie, jakie stwierdzono na podstawie liczby obserwacji w naszych badaniach. Prosta linia pochyła ilustruje osiągnięcia wydajności miodowej z pnia, od 0 kg do 68 kg, najwyższej teoretycznej wydajności osiąganej u nas (możliwość pomyłki — 1,0%).

Liczba obserwacji — bez podziałki

Ryc. 3. Schemat do ilustracji oceny poziomu wartości użytkowej pszczół P — obszar osiągnięć przeciętnych R — obszar osiągnięć rekordowych I do IV — klasy oceny

Osiągane zbiory miodu można uporządkować w 4 klasach, wychodząc ze wskaźników podobieństwa:

klasa wskaźnik zbiór kg miodu przeliczeniowy)
I < —0,9 0
II —0,9 — 0 0 — 8,8
IIIa 0 — +1 8,8 — 17,4
b +1 — +2 17,4 — 26,0
c +2 — +3 26,0 — 34,6
IV +3 < 34,6 <

Klasę trzecią rozdzieliliśmy na trzy podklasy. W ten sposób pragniemy zróżnicować osiągnięcia pasiek, które wydajnością (przeliczeniową) przekraczają wieloletnią średnią dla kraju. Utrzymanie pozycji wśród nich, jest już dużym sukcesem, zwłaszcza w podklasie b i c. Do podklasy c niewiele zakwalifikowało się punktów (ryc. 3).

strona 153

Klasa IV obejmuje obszar poza modelem przybytków przeciętnych. Zapewne każdy pszczelarz marzy o takiej lokacie dla swojej pasieki. Staje się to rzeczywiście niezmiernie rzadko. Tych rozmiarów osiągnięcia pojedyńczych rojów są nieco częstsze.

WNIOSKI

Na podstawie wyników obserwacji z punktów wagowych w latach 1950—1975, poza scharakteryzowaniem zróżnicowania na terenie kraju poziomu wziątków pszczelich i opracowania dla nich wskaźników matematyczno-statystycznych, można sformułować następujące wnioski ogólne:

  1. Na podstawie modelu matematycznego wziątku (przybytku netto) można przeprowadzać ocenę użytkowości pszczół w każdej pasiece, niezależnie od miejscowości i sezonu pszczelarskiego.
  1. Matematyczno-statystyczne opracowanie sezonów pszczelarskich pozwoli na sprawniejszy i bardziej obiektywny niż dotychczas, szacunek zbiorów miodu w sporach o odszkodowanie za zatrucia pszczół.
  1. W oparciu na danych z praktyki należy sprawdzić i urealnić skalę przeliczeń przybytku netto na szacunkowe zbiory miodu.
  1. Po każdym minionym sezonie pszczelarskim trzeba opracowywać jego wskaźniki matematyczno-statystyczne i podawać je do wiadomości praktykom w celu umożliwienia im korzystania z tego typu opracowań.
  1. Powinno się utrzymać, a nawet rozbudować sieć punktów wagowych kontroli pożytku, oraz przestrzegać terminowości nadsyłania sprawozdań do Instytutu Sadownictwa w celu ich szybkiego opracowania.

LITERATURA

Barbacki S. (1951) — Doświadczenia kombinowane. Warszawa, PWRiL.

Bornus L. (1954) — Sezony pszczelarskie w Polsce. Warszawa.

Bornus L. (1957) — Układ pożytków w Polsce w 1950—1955 r. a rejonizacja produkcji pszczelej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 1 (1): 1—23.

Bornus L. (1958) — Sprawozdanie z kontroli pożytków pszczelich 1957 r. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2 (2): 71—78.

Bornus L. i Gromisz M. (1964) — Charakterystyka pożytków pszczelich i zbioru miodu w Polsce (1950—1963). Pszczeln. Zesz. Nauk., 7 (1): 1—19.

Gromisz M. (1975) — Rójka i wykorzystanie pszczoły rojowej w pasiekach polskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19: 131—150.

Kettner H. (1961) — Versuch einer Analyse der Waagstockergebnisse in ihrer Abhängigkeit von Witterungseinflüssen, Trachtverhältnissen und betriebschaftlichen Faktoren. Kühn-Archiv, 75: 261—349.

Koch H. G. (1964) — Vom Wert der Waagstockbeobachtungen. Garten u. Kleintierzucht, 3 (8): 6—8.

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL.

Spielmann O. (1935—1963) — Jahresbericht über die apistischen Beobachtungsstatischen. Schweiz. Bienenztg.

strona 154

МАТЕМАТИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ ПРОДУКТИВНОСТИ ПАСЕК В ПОЛЬШЕ НА ОСНОВАНИИ ДАННЫХ ВЕСОВЫХ ЗА ГОДЫ 1950—1974

М. Громиш

Резюме

На основании 7703 годовых отчётов из 1599 пасек сделано характеристику уровня их медовой продукции. Средняя годовая продукция меда составляла 10,6 кг/1 семью. Составлено математические модели медовой продуктивности пасек для страны и отдельных воеводств. На основании этих моделей можно: 1) оцениват предпалагаемую продукцию меда из пасек, которые исключено из продукции (отравление пчел), определать уровень продуктивности каждой пасеки по отношению ко вшеобщей или воеводской продукциям.

MATHEMATICAL MODELS OF THE PRODUCTIVITY OF POLISH APIARIES CALCULATED ON THE BASIS OF WEIGHT GAINS IN THE YEARS 1950—1975

M. Gromisz

Summary

On the basis of 7703 yearly reports from 1599 apiaries the honey productivity was characterized. The average yearly honey crop was 10.6 kg per colony. Mathematical models of honey productivity were calculated for the average apiary in the whole country and for individual voivodeships. The use of these models allows 1) to estimate the presumable honey crop in apiaries which had been taken out of production (poisoning of bees), 2) to determine the productivity level in relation to the mean crop of the country or voivodeship.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 121, tab. 2, rok 1971, przybytki przeciętne n: „255″ → 225
  • s. 122, tab. 3: „Ostrołęekie” → Ostrołęckie
  • s. 125, ryc. 1: „prezz” → przez
  • s. 130: „znaczenine” → znaczenie
  • s. 130: „uwzględnnianiu” → uwzględnianiu
  • s. 132: „jego miejsc w modelu” → jego miejsce w modelu
  • s. 132: „18,81 kg” → 16,81 kg
  • s. 133: „katowckie” → katowickie
  • s. 134: „rozbieżnonści” → rozbieżności
  • s. 136: „właściwściach” → właściwościach
  • s. 137: „stadardowe” → standardowe
  • s. 137: „inna propozycja” → inna proporcja
  • s. 142, tab. 9, drugi wiersz z rokiem 1958: „1958″ → 1959
  • s. 144, tab. 10, Tarnowskie: „+0,91″ → —0,91
  • s. 145, wzór (10): „1,58 z + 4,052″ → 1,158 z + 4,052
  • s. 146: „artymetycznej” → arytmetycznej
  • s. 147: „białopodlaskim” → bialskopodlaskim
  • s. 148: „przestawiamy” → przedstawiamy
  • s. 149: „charakteryrystykę” → charakterystykę
  • s. 151: „penłej” → pełnej
  • s. 152, ryc. 3: „74,9″ → 73,9
  • s. 153, literatura: „betriebschaftlichen” → betriebswirtschaftlichen
  • s. 153, literatura: „Beobachtungsstatischen” → Beobachtungsstationen
  • s. 154, streszczenie: „оцениват” → оценивать
  • s. 154, streszczenie: „предпалагаемую” → предполагаемую
  • s. 154, streszczenie: „определать” → определять
  • s. 154, streszczenie: „вшеобщей” → всеобщей

Podobne wpisy