BADANIA NAD WYDAJNOŚCIĄ PYŁKOWĄ ROŚLIN

tekst: Zofia Warakomska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVI, 1972 — Zofia Warakomska

strona 63

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVI LISTOPAD 1972

Zofia Warakomska

Instytut Przyrodniczych Podstaw Produkcji Roślinnej Wydział Ogrodniczy Wyższa Szkoła Rolnicza w Lublinie

WSTĘP

Dotychczasowa ocena pszczelarskich roślin pożytkowych polegała głównie na zbadaniu wydajności nektarowej poszczególnych gatunków roślin i obliczeniu na tej podstawie wydajności miodowej w kg z ha określonego zbiorowiska roślin. Przy szacowaniu pszczelarskiej wartości różnych zgrupowań roślinnych nie określano dokładniej ich zasobności w pyłek, który jako pokarm czerwiu i pośrednio matki warunkuje rozwój rodzin pszczelich oraz zapewnia dobrą ich siłę w czasie głównego pożytku.

Spośród roślin pyłkodajnych specjalną uwagę zwracano na rośliny kwitnące w maju i czerwcu, kiedy to dzienny zbiór pyłku przez rodzinę pszczelą może osiągnąć 0,5 kg (Warakomska — 1962).

Bazę paszową pszczół tworzą zwarte zasiewy różnych roślin uprawnych, chwasty, rośliny ruderalne, łąkowe, ozdobne oraz różne drzewa i krzewy. Pokarmu pyłkowego mogą ponadto dostarczać rośliny wiatropylne zielne i drzewiaste. Oprócz pszczoły miodnej z bazy tej korzystają również trzmiele i pszczoły samotne, których działalność zapylająca może nawet wpływać decydująco na plonowanie niektórych upraw. Z tych względów ważne są również gatunki roślin oblatywane mniej chętnie przez pszczołę miodną a dające pokarm innym owadom zapylającym.

Praca niniejsza miała na celu wynalezienie metody określania w jednostkach masy wydajności pyłkowej roślin o różnej biologii pylenia i o różnym stopniu zagęszczenia ich w terenie.


Praca niniejsza stanowi podstawę przewodu habilitacyjnego Autorki.

strona 64

PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Dotychczasowe badania nad pyleniem roślin są nieliczne. Zapoczątkowało je dwoje badaczy. Synge (1947) badając zbiory pyłku przez rodzinę pszczelą określił zależność pomiędzy sposobem pylenia i czasem jego trwania a zbiorem pyłku przez pszczoły robotnice. Również Percival (1947, 1955) badała szereg gatunków roślin, typując wśród nich grupy biologiczne pylące rano, w południe, po południu, przez cały dzień, a nawet takie, które pyliły w nocy. Zbadała ona masę pyłku w miligramach dla kwiatów i form kwiatowych z 83 gatunków roślin; określiła czas i rytmikę ich pylenia i opisała też pewne ciekawe właściwości pylenia różnych gatunków.

Opis botaniczny roślin pyłkodajnych podaje dla naszej strefy klimatycznej wielu autorów. Obszerniejsze opracowania dla terenu Polski opublikowali Demianowicz (1953) i Lipiński (1958). Biologię pylenia i zapylania roślin Europy i innych kontynentów opisuje w swej monografii Szafer (1969). Rośliny pyłkodajne terenów rolniczych Polski opracowała Warakomska (1962) na podstawie analizy botanicznej zbiorów obnóży pszczelich. Rośliny pyłkodajne Związku Radzieckiego opisywali Andrejew (1926), Taliew (1927) i Głuchow (1955). Rejon Tomska opracowała Kartaszowa (1952), a obszerną monografię roślin miododajnych i pyłkodajnych Azerbajdżanu znajdujemy u Kuliewa (1952), który wzorował się na pracy Andrejewa (1926) dotyczącej terenu Ukrainy. Andrejew (1926) między innymi wykazał, że ziarna pyłku u nasady kwiatostanu są większe, niż na jego szczycie i analogicznie — większe są w kwiatach u podstawy korony drzewa, niż na jego szczycie. Autor ten stwierdził również, że skład pyłkowy pierzgi i miodu wyrażony w procentach, jest w próbkach z danego ula identyczny. Jako główne gatunki rejonu Charkowa spotykane w obrazie pyłkowym pierzgi, podaje Centaurea cyanus, Trifolium repens, Fagopyrum, Cruciferae — co odpowiada naszym warunkom pożytkowym (Warakomska — 1962). Z letnich roślin pyłkodajnych wymienia on Verbascum, Zea mays, zboża — a na jesieni Chenopodium. Andrejew (1926) notuje też w zbiorach pierzgi zarodniki grzybów pasożytniczych jak: Alternaria tenuis, Uromyces Helmintosporium i Heterosporium. Rośliny pyłkodajne lasu przedstawia Bykow (1970).

Florę pyłkodajną Francji opracowali Louveaux (1958, 1959), Chauvin (1968). Dla Anglii opisuje ją Synge (1947), Hodges (1952), dla Niemiec i Szwajcarii Maurizio (1953, 1960).

Wielu autorów zajmuje się biologią kwitnienia i pylenia poszczególnych gatunków. Biologię kwitnienia rzepaku opisuje Demianowicz (1968), a gryki Ruszkowska (1958) i potem Demianowicz, Ruszkowska (1959). Fedorow (1970) powiązał plonowanie gryki z jej wydajnością miodową. Z dwóch ostatnich cytowanych prac uzyskano

strona 65

dane dotyczące liczby kwiatów na 1 ha w różnych warunkach polowych.

Opis biologii kwitnienia kasztanowca znajdujemy w pracach Lexa (1954) i Knolla (1956). Lex zwraca uwagę na ciekawe zjawisko zmiany barwy wskaźników kwiatowych w zależności od stadium fenologicznego. Opisuje on też zmianę bodźców zapachowych, równoległą ze zmianą wydzielania nektaru.

Bykow (1969) opisuje Onopordon acanthium jako roślinę miododajną i lekarską, znaną u nas ze stanowisk ruderalnych. Na stepach i polach Kaukazu i Azji Środkowej gatunek ten tworzy zwarte zarośla dwumetrowej wysokości i tam też ma większe znaczenie pszczelarskie niż w Polsce. Tenże autor (Bykow 1970) opisuje również znaczenie pszczelarskie i lecznicze Polygonum bistorta. Pyłek rdestu wężownika występuje często i u nas w pierzdze i miodach pochodzących z pasiek ustawionych w okolicach łąkowych ¹).

Czergik (1970) podaje z Ukrainy opis Ononis arvensis uprawianej tam jako roślina lekarska. Na jej plantacjach stwierdzono znaczny oblot pszczół.

Na temat właściwości biologicznych pyłku kwiatowego istnieje obszerne piśmiennictwo. Maurizio (1950) wykazała różnice z wpływu biologicznego pyłku na procesy fizjologiczne pszczoły, a szczególnie na rozwój niektórych jej gruczołów. Caillas (1966) opisuje własności lecznicze pyłku i przedstawia specjalne urządzenie do jego suszenia, w którym pyłek przesuwa się wolno na pasie transmisyjnym pod lampami IR. Jojrisz (1969) również podkreśla znaczenie lecznicze pyłku i proponuje stosowanie specjalnego przyrządu do ręcznego zbioru pyłku z drzew i krzewów.

Próbę ekonomicznej oceny zapylania roślin leśnych podaje Lisý (1965), przeliczając na równoważnik pieniężny wytworzone owoce leśne i nasiona drzew zbierane przez leśników.

Skład chemiczny pyłku kwiatowego, udział aminokwasów i witamin, zastosowanie medyczne i profilaktyczne pyłku opisują Hirstea i Ialomiteanu (1969), cytując ostatnie osiągnięcia w tej dziedzinie.

Dyakowska, Zurzycki (1959) opracowali ciekawą mikrometodę wazenia pojedynczych ziarn pyłku. Dyakowska (1959) w swym podręczniku palynologii cytuje dokładnie prace Pohla (1937), który badał ilość wytworzonego pyłku przez jeden kwiat, roślinę i jeden ha czystego drzewostanu, wyrażając swe dane w liczbach bezwzględnych ziarn pyłku. W cytowanych wyżej pracach autorów radzieckich spotykamy próbę określenia wydajności pyłkowej roślin przez oszacowanie zbiorow pyłku z poszczególnych roślin w drodze analizy botanicznej


¹) Niepublikowane materiały autorki.

strona 66

pierzgi. Do podobnych prac można zaliczyć publikację Smaragdowej (1956), która na podstawie analizy pyłkowej pierzgi określała skuteczność zapylania roślin motylkowych.

METODA PRACY

Zastosowana metoda polegała na uzyskaniu i zważeniu powietrznie suchego pyłku z określonej liczby kwiatów znajdujących się w tym samym stadium fenologicznym. Masa pyłku i liczba kwiatów rozmieszczonych na określonej powierzchni były podstawą do obliczenia masy pyłku produkowanego średnio przez kwiat, kwiatostan, jedną roślinę daną powierzchnię pokrytą roślinnością, lub szpaler określonej długości.

Wstępnie wytypowano gatunki roślin o różnej biologii pylenia i przebadano sposób otwierania się pylników w ich kwiatach. Inaczej bowiem pylą kwiaty o pręcikach ustawionych spiralnie na dnie kwiatowym, inaczej zaś o pręcikach zebranych w okółki. Kwiaty do badań pobierano w sześciu próbach po 10 kwiatów z okazów roślin o podobnym pokroju i znajdujących się w okresie pełni kwitnienia. Zwracano uwagę na fakt, że u niektórych gatunków pylniki w poszczególnych kwiatach pękają równocześnie, u innych zaś w pewnych odstępach czasu, gdyż znajdują się w różnych stadiach dojrzałości. Uwzględniono również pylenie wewnątrz pąka kwiatowego niektórych gatunków z rodziny motylkowatych. Zwróciła na to uwagę już dawniej Percival (1947).

Kwiaty w jednakowym stadium fenologicznym, w okresie, kiedy miały już dojrzałe pylniki, zbierano w terenie do szczelnych plastykowych pojemników wyłożonych wilgotną bibułą. W pracowni obrywano pylniki pod lupą przy pomocy pincety, umieszczano je na zważonych małych szkiełkach zegarkowych, przy czym na jednym szkiełku kładziono pylniki z 10 kwiatów. Szkiełka z pylnikami wstawiano następnie do cieplarki o temp. +30°C. Prób takich brano dla poszczególnego gatunku rośliny conajmniej sześć. Po czterech godzinach, kiedy pylniki były już całkowicie otwarte i skręcone, zalewano je kilkakrotnie eterem etylowym, aby wypłukać dokładnie pyłek z wszystkich zagięć pylnika. Dopiero po całkowitym wypłukaniu go, usuwano pincetą resztki pylników, sprawdzając pod lupą dokładność płukania. Eter ulatniał się bardzo szybko pozostawiając na brzegu szkiełka pierścień balsamu. Obecność balsamu na powierzchni ziarn pyłku udowodnił Küstenmacher (1907) — cytuję za Sierbinowem (1913). Wypłukany balsam pyłkowy miał różne zabarwienie u różnych gatunków i charakterystyczny zapach. U Brassica napus miał zapach świeżego oleju rzepakowego, u Aesculus hippocastanum był krwisto-czerwony, a wyługowany pyłek z ceglastego stawał się kremowy.

Szkiełka z pyłkiem i balsamem ponownie suszono do stałej wagi w

strona 67

temperaturze +35°C w ciągu 72 godzin. Stwierdzono, że po tym czasie zazwyczaj sucha masa suszonego materiału ustalała się.

Z różnicy ciężarów szkiełka pustego i zawierającego wysuszoną próbkę pyłku obliczano masę pyłku z 10 kwiatów. Wyniki podane w tabelach są średnimi z sześciu lub dziesięciu replikacji. Przy bardzo drobnych kwiatach zebranych w kwiatostany — jak w przypadku koszyczków Compositae — ważenie sześciu prób okazywało się niewystarczające i wówczas pobierano dla określenia wydajności pyłkowej prób dziesięć. Dla każdego gatunku obliczono średni błąd i współczynnik zmienności, opierając się na pracach Badury (1963), Oktaby (1963) oraz Schwartza, Lazara (1968).

Dla jednej rośliny zielonej — Brassica napus i drzewiastej — Aesculus hippocastanum obliczono procent ubytku wody w czasie suszenia w stosunku do świeżej masy pylników. Miało to na celu rozpatrzenie możliwości opracowania szybkiej metody określania wydajności pyłkowej roślin w warunkach polowych, z pominięciem procesu suszenia pylników.

Liczba kwiatów na jednostce powierzchni jest uzależniona od budowy rośliny i bujności jej wzrostu, choć niezawsze wzrost zielonej masy warunkuje obfitość kwitnienia. Średnią liczbę kwiatów na jednym okazie obliczano z 25 roślin o podobnym pokroju, uwzględniając stadia od pączków do owoców. W przypadku roślin tworzących kwiatostany liczono kwiaty w 25 kwiatostanach, a potem liczbę kwiatostanów na 25 okazach. Dla roślin rosnących w zwarciu liczono okazy w 6 miejscach łanu na 1 m², a potem ze średniej liczby kwiatów na okazie obliczano kwiaty na 1 m². U Carduus acanthoides o silnie splątanych, kolczastych liściach, liczono koszyczki na powierzchni 25 kwadratów o boku 25 cm i przeliczano średni wynik na powierzchnię 1 m². Podobnie postępowano z roślinami tworzącymi zwarte płaty pokryte obficie kwiatami. Dla niektórych gatunków wykorzystano co do liczby kwiatów dane z literatury, podając przy liczbie kwiatów na jednostce powierzchni skrót nazwiska autora i rok badań. W zakresie tym wykorzystano prace następujące: Czergik (1970), Demianowicz, Ruszkowska (1959), Demianowicz i inn. (1960, 1963), Demianowicz (1968), Demianowicz, Jabłoński (1966), Fedorow (1970), Kurennoj (1969), Maksymiuk (1958), Pawłowski (1966), Wawryn (1970), Zimna (1959).

Obliczenie wydajności pyłkowej drzew oparto na określeniu wielkości powierzchni drzewa na podstawie wzoru na powierzchnię elipsoidy obrotowej (Królikowski, Steckiewicz — 1957). Połowa tej bryły, przecięta prostopadle do dłuższej osi, ma kształt kopuły. Można w niej uwzględniać zmiany wysokości i rozpiętości korony drzewa, przy zmieniających się parametrach dwóch prostopadłych względem siebie osi.

strona 68

Metodę tą stosowano tylko do drzew o równomiernie ukształtowanej koronie, co spotyka się na ogół w sadach owocowych.

W zastosowanym wzorze 2π/√2 · a · √(a²+b²) — „a” jest promieniem podstawy korony, zaś „b” jej wysokością; pozwala to obliczać powierzchnię korony o dowolnych wymiarach. Znając liczbę kwiatów na 1 m² pokrytej kwiatami powierzchni drzewa, można obliczyć wydajność pyłkową drzew z 1 ha sadu o znanej rozstawie drzew lub też z jednostki długości alei, czy szpaleru. Dla drzew obficie i równomiernie kwitnących liczono kwiaty na powierzchni korony w 25 kwadratach o boku 25 cm lub 50 cm. Następnie przeliczono średnią z 25 replikacji na uzyskaną z wzoru powierzchnię korony. Kwadratową ramkę o żądanej powierzchni układano z metrów stolarskich i przykładano ją w różnych miejscach korony dookoła drzewa. Uwzględniono przy tym kwiaty kwitnące w głębi korony, w rzucie badanej powierzchni.

Stosując opisaną wyżej metodę obliczono wydajność pyłkową 38 gatunków roślin zielnych i drzewiastych należących do 17 rodzin.

Gatunki o zbadanej wydajności pyłkowej z 10 kwiatów zgrupowano w porządku alfabetycznym w obrębie rodzin, które zestawiono również na tej zasadzie. Ułatwia to odszukanie żądanego gatunku i wskazuje na zróżnicowanie wydajności pyłkowej w obrębie danej rodziny. Dla zilustrowania wydajności pyłkowej w kg z ha lub ze szpaleru, zestawiono gatunki według ich morfologicznego charakteru i podobieństwa występowania w terenie. Na tej zasadzie wykazano osobno w tabelach drzewa i krzewy, rośliny zielne uprawne, rośliny występujące w różnym stopniu rozproszenia oraz pojedyncze okazy z różnej bujności wzrostu.

TEREN BADAŃ

Pracę rozpoczęto w 1963 roku we Francji w okolicach Station des Recherches sur l’Abeille INRA w Bures-sur-Yvette pod Paryżem. Tam opracowano proponowaną metodę i przy jej zastosowaniu zbadano trzy gatunki. W Laboratoir d’Apiculture Expérimentale INRA pod Avignon na południu Francji w tymże roku przebadano cztery następne gatunki. Pozostałe trzydzieści jeden gatunków opracowano w Polsce w latach 1963—1967 w okolicach Skierniewic i Lublina, korzystając z urządzeń laboratoryjnych Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i ówczesnej Katedry Botaniki WSR w Lublinie. Z uwagi na zależność kwitnienia od warunków pogody i na zmienne występowanie roślin w terenie, pobieranie materiałów roślinnych ciągnęło się przez 5 sezonów wiosenno-letnich. W tym też czasie dokonano obliczeń kwiatów na jednostce powierzchni, uzupełniając niektóre wyniki w sezonach 1968—1969.

strona 69

WYNIKI PRACY I DYSKUSJA

Wyniki oznaczenia wydajności pyłkowej trzydziestu ośmiu gatunków są przedstawione w tabeli 1. Przy każdym gatunku podano stanowisko, miejscowość oraz datę pobrania próbki. W rubrykach 4 i 5 podano liczbę pręcików charakterystyczną dla danej rodziny, czy rodzaju — a dla gatunków, których kwiatostany przyjmują postać formy kwiatowej (Percival — 1955, Szafer — 1969), podano prócz tego średnią liczbę kwiatów w kwiatostanie. W rubryce 6 znajduje się masa pyłku z 10 kwiatów, jako średnia z sześciu replikacji dla każdego gatunku oraz średni błąd. W rubryce 7 podano współczynnik zmienności. Dla gatunków wytwarzających kwiatostan w postaci formy kwiatowej obliczono średnią masę pyłku z jednego kwiatostanu.

Z danych przytoczonych w tabelach widać, że masa pyłku z 10 kwiatów nie zależy od liczby pręcików, ponieważ wymiary pylników mogą być bardzo różne. I tak Olea posiadająca tylko dwa pręciki daje 7 mg pyłku, Barbarea o sześciu pręcikach około 5 mg, zaś koniczyny tylko 0,45 mg, gdyż ich 10 pylników ma bardzo małe wymiary. Ononis spinosa o tej samej liczbie pręcików produkuje natomiast aż 18 mg pyłku, gdyż wymiary ich są znacznie większe.

Stopień dokładności określania wydajności pyłkowej zależy w dużej mierze od budowy kwiatu. Część pręcików Verbascum phlomoides jest pokryta u nasady gęstymi, krzaczastymi włoskami, w które zaplątują się ziarna pyłku i nie dają się wypłukać eterem, wytrząsnąć, ani też wybić igiełką preparacyjną. Stąd też współczynnik zmienności Verbascum wynosi aż 21,79 procent.

Gatunki z rodzin Ranunculaceae i Rosaceae mają zmienną liczbę pręcików, co we wzorach kwiatowych oznacz[?]my literą „n” lub znakiem nieokreśloności ∞; liczba ta u Ranunculaceae waha się u poszczególnych gatunków od kilkunastu do kilkudziesięciu. W rodzinie Rosaceae jest ona zwykle wielokrotnością pięciu, ale u określonych gatunków spotykamy częste odchylenia — zwłaszcza u form hodowlanych. W rodzaju Prunus w poszczególnych kwiatach jest zwykle o kilka pręcików więcej lub mniej. U Chaenomeles japonica część pylników w zebranym materiale była niewykształcona, lub pylniki nie otwierały się w czasie suszenia. Ponadto u form hodowlanych z Rosaceae spotykano często pewien procent ziarn pyłku płonych, na co zwraca uwagę Demczenko (1967 i co stwierdziły Anasiewicz, Warakomska (1971) w czasie analizy pyłku zbieranego z drzew owocowych przez pszczoły samotnice. Wpływa to ujemnie na masę pyłku, powodując większe rozproszenie wyników. Współczynnik zmienności u Rosaceae wahał się u zbadanych gatunków od 2,39 do 13,35 procent.

W pracy Percival (1955) przedstawiono masę pyłku z jednego kwiatu w miligramach dla 81 gatunków roślin okrytonasiennych, upo-

strona 70

Tabela 1 Masa pyłku z 10 kwiatów bądź z jednego kwiatostanu Masse du pollen de 10 fleurs ou d’une inflorescence

Nazwa gatunku / Espèce Miejscowość / Localite / Data / Date / Stanowisko / Situation Liczba / Nombre: pręcików w kwiecie / étamines dans une fleur Liczba / Nombre: kwiatów płodnych w kwiatostanie / des fleurs fertiles dans une inflorescence Masa pyłku w mg / Masse du pollen en mg: z 10 kwiatów / de 10 fleurs Masa pyłku w mg / Masse du pollen en mg: współczynnik zmienności / coefficente de variance Masa pyłku w mg / Masse du pollen en mg: z jednego kwiatostanu / d’une inflorescence
1 2 3 4 5 6 7 8
f. Caprifoliaceae
1 Lonicera tatarica L. Lublin 4.VI.64 zadrzewienia miejskie 5 5,43 ±0,723 13,40
f. Cistaceae
2 Cistus albidus L. Montfavet (Francja) 15.VI.63 garrigue oo 32,50 ±2,985 9,18
f. Compositae
3 Carduus acanthoides L. Lublin 31.VII.65 tereny ruderalne 5 119,5 5,32 ±0,268 5,03 63,34
4 Centaurea cyanus L. Lublin 19.VII.65 uprawy i ugory podmiejskie 5 22,5 3,50 ±0,145 4,14 7,87
5 Onopordon acanthium L. Lublin 31.VII.65 tereny ruderalne 5 219,0 7,75 ±0,626 8,08 169,73
6 Taraxacum officinale Web. Lublin 29.IV.66 trawniki przydroża 5 251,0 1,44 ±0,086 5,97 36,22
f. Convolvulaceae
7 Convolvulus arvensis L. Lublin 30.VII.65 tereny ruderalne 5 15,30 ±1,692 11,06
strona 71
1 2 3 4 5 6 7 8
f. Cornaceae
8 Cornus stolonifera (Mchx.) Lublin 27.V.64 zadrzewienia miejskie 4 70,0 4,58 ±0,170 3,71 32,20
f. Cruciferae
9 Barbarea vulgaris R.Br. Lublin 4.V.66 tereny ruderalne 6 5,56 ±0,376 6,77
10 Brassica napus L. var. napus L. f. biennis (Schübl. et Mart.) Thell. Bures-sur-Yvette (Francja) 20.V.63 pola uprawne 6 12,83 ±0,167 1,30
11 Cardami[?] pratensis L. Lublin 16.V.64 łąki nad Czechówką 6 8,05 ±0,246 3,06
12 Sinapis arvensis L. Lublin 17.VI.64 tereny ruderalne 6 6,64 ±0,640 9,70
f. Dipsaceae
13 Dipsacus fullonum L. Montfavet (Francja) 19.VI.63 pole uprawne 4 649,0 6,17 ±0,307 4,95 400,22
f. Hippocastanaceae
14 Aesculus hippocastanum L. Bures-sur-Yvette (Francja) 22.V.63 park 7 115,4 8,33 ±0,570 6,84 96,13
f. Hydrophyllaceae
15 Phacelia tanacetifolia Benth. Lublin 13.VII.64 ogródki działkowe 5 6,52 ±0,290 4,45
f. Labiatae
16 Lamium album L. Skierniewice 20.IX.63 poletko doświadczalne 4 2,34 ±0,382 16,31
17. f. Liliaceae Lilium candidum L. Lublin 27.VII.65 ogródki działkowe 6 741,83 ±3,243 4,37
strona 72

cd. tabeli 1

1 2 3 4 5 6 7 8
f. Oleaceae
18 Olea europaea L. Montfavet (Francja) 16.VI.63 sad 2 7,33 ±0,335 4,57
f. Papilionaceae
19 Coroniilla varia L. Lublin 7.VII.65 przydroża 10 16,08 2,75 ±0,600 2,18 4,42
20 Medicago sativa L. Lublin 30.VII.65 pole uprawne 10 19,96 5,37 ±0,523 9,69 10,72
21 Ononis arvensis L. Lublin 31.VII.65 przydroża 10 18,20 ±1,522 8,36
22 Spartium junceum L. Montfavet (Francja) kamieniste nieużytki 10 17,17 ±0,477 2,78
23 Trifolium pratense L. Lublin 10.VII.65 podmiejskie przydroża 10 94,24 0,45 ±0,035 7,86 4,26
24 Trifolium repens L. Lublin 19.VII.65 podmiejskie przydroża 10 54,36 0,45 ±0,034 7,59 2,45
25 Vicia cracca L. Lublin 17.VII.65 podmiejskie przydroża 10 28,18 0,88 ±0,600 6,67 2,48
f. Polygonaceae
26 Fagopyrum sagittatum Gilib. Lubartów 29.VII.63 pole uprawne 8 1,70 ±0,153 8,98
27 Polygonum bistorta L. Lublin 10.VII.67 łąki nad Bystrzycą 8 252,96 2,95 ±0,186 7,17 74,63
f. Ranunculaceae
28 Ficaria verna Huds. Lublin 11.V.64 cmentarz oo 6,85 ±0,322 4,71
29 Ranunculus repens L. Lublin 28.V.64 tereny ruderalne oo 20,95 ±0,162 0,77
strona 73

cd. tabeli 1

1 2 3 4 5 6 7 8
f. Rosaceae
30 Chaenomeles japonica Loll. Lublin 13.V.64 Ogród Botaniczny oo 17,47 ±4,659 13,35
31 Malus domestica Borkh. Bures-sur-Yvette (Francja) 25.V.63 sad oo (20—50) 16,83 ±0,402 2,39
32 Pyrus domestica Medik. Lublin 16.V.64 ogródki działkowe oo (20—50) 10,72 ±0,665 6,21
33 Potentilla alba L. Lublin 14.V.64 Ogród Botaniczny oo (20) 6,28 ±0,571 9,10
34 Prunus domestica L. Lublin 16.V.64 ogródki działkowe oo (20) 9,15 ±0,371 4,06
35 Prunus cerasifera Ehrh. var. divaricata Bail. Lublin 11.V.64 zadrzewienia miejskie oo (20) 8,17 ±0,232 2,84
36 Padus avium Mill. Lublin 13V.64 cmentarz oo (30) 24,8 2,82 ±0,283 10,06 6,97
37 Sorbus aucuparia L. Lublin 27.V.64 szkółki oo (15—25) 171,8 6,22 ±0,242 3,90 106,52
f. Scrophulariaceae
38 Verbascum phlomoides L. Lublin 27.VII.63 tereny ruderalne 5 9,33 ±2,027 21,79

Nazewnictwo roślin zastosowano na podstawie publikacji: Szafer W., Kulczyński St. Pawłowski B. (1953) — Rośliny polskie. Podbielkowski Z. (1966, wyd. II) — Słownik roślin użytkowych.

rządkowanych od największej do najmniejszej wydajności pyłku. Niektóre gatunki opracowane w niniejszej publikacji zbadała już wcześniej Percival (1955). Obliczona i podana w tabeli 1 masa pyłku z 10 kwiatów jest podobna do wyników tej autorki — po przemnożeniu ich przez 10. Zestawienie tych wyników przedstawia tabela 2.

strona 74

Tabela 2 Porównanie wydajności pyłkowej z 10 kwiatów bądź z jednego kwiatostanu niektórych badanych roślin z danymi Percival (1955) Production du pollen de 10 fleurs ou, d’une inflorescence de certaines plantes examinees comparée aux données de Percival (1955)

Nazwa gatunku / Espéce Masa pyłku z 10 kwiatów lub z jednego kwiatostanu w mg / Masse du pollen de 10 fleurs ou d’une inflorescence en mg: Percival: z 10 kwiatów / de 10 fleurs Masa pyłku z 10 kwiatów lub z jednego kwiatostanu w mg / Masse du pollen de 10 fleurs ou d’une inflorescence en mg: Percival: z jednego kwiatostanu / d’une inflorescence Masa pyłku z 10 kwiatów lub z jednego kwiatostanu w mg / Masse du pollen de 10 fleurs ou d’une inflorescence en mg: Warakomska: z 10 kwiatów / de 10 fleurs Masa pyłku z 10 kwiatów lub z jednego kwiatostanu w mg / Masse du pollen de 10 fleurs ou d’une inflorescence en mg: Warakomska: z jednego kwiatostanu / d’une inflorescence
Aesculus hippocastanum 10,0 — 8,33 —
Centaurea cyanus — — 3,50 7,87
Centaurea montana — 28,0 — —
Phacelia tanacetifolia 3,0 — 6,52 —
Pyrus domestica 12,0 — 10,72 —
Malus domestica 17,0 — 16,83 —
Prunus cerasifera — — 8,17 —
Prunus domestica 7,0 — 9,15 —
Prunus laurocerasus 6,0 — — —
Ranunculus bulbosus 38,0 — — —
Ranunculus ficaria = Ficaria verna 19,0 — 6,85 —
Ranunculus repens — — 20,95 —
Raphanus raphanistrum 7,0 — — —
Sinapis arvensis — — 6,64 —
Spartium junceus = Sarothamnus junceum — — 17,17 —
Sarothamnus scoparius 12,0 — — —
Taraxacum officinale — 5,0 1,44 36,22

W niektórych wypadkach porównano masę pyłku różnych gatunków należących do tego samego rodzaju — a mające podobną budowę pręcikowia. Do takich należą na przykład Ranunculus bulbosus i R. repens. Podobieństwo w budowie pręcikowia wykazują też gatunki z różnych rodzajów jak Sinapis arvensis i Raphanus raphanistrum. Inne porównywane wyniki są natomiast całkowicie rozbieżne. Dotyczy to między innymi gatunków z rodziny Compositae. Różnice wyników pochodzą przypuszczalnie z różnych metod opracowania, jednak niestety Percival (1955) w swej pracy nie podaje w opisie metody żadnych wskazówek na ten temat. Mogą one też mieć swe źródło w wielkości samych pylników badanych populacji roślin.

W zakresie liczby kwiatów w niniejszej pracy wyzyskano własne

strona 75

Tabela 3 Wydajność pyłkowa drzew i krzewów Production de pollen des arbres et des arbustes

Nazwa gatunku / Espèce Liczba na m² / Nombre par m²: kwiatów / des fleurs x Liczba na m² / Nombre par m²: kwiatostanów / des inflorescences x Autor / Auteur Masa pyłku / Masse de pollen: w gramach / en grames: z 1 m² / par m² Masa pyłku / Masse de pollen: w gramach / en grames: z 1 drzewa / par arbre Masa pyłku / Masse de pollen: w kilogramach / en kilogrames: z 1 ha / par ha Masa pyłku / Masse de pollen: w kilogramach / en kilogrames: 1 km¹) szpaleru / par km d’ espalier Uwagi / Observations: a=½ średnicy korony / a=½ de diametre de la couronne; b=wysokość korony / b=hauteur de la couronne
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Drzewa
Aseculus hippocastanum L. 1731 15 ZW 1963 1,43 273,85 — 68,5 a:b=4 m:10 m
13,36 — 3,3 a:b=1,5 m:5 m
Malus domestica Borkh. 1600 — ZW 1963 2,68 129,02 12,9 — a:b=2 m:5 m 100 drzew/ha
51,6 — a:b=2 m:5 m 400 drzew/ha
— — NK 1969 — 50,4 do 201 20,2 do 80,6 — na jednym drzewie 30—120 tys. kwiatów; 400 drzew na 1 ha
3,36 do 4,20 1,3 do 1,7 — na jednym drzewie 2—2,5 tys. kwiatów reneta Simirenki
65,02 do 71,74 26,0 do 29,0 — na jednym drzewie 39,7 — 42,7 tys. kwiatów; reneta Simirenki
Olea europaea L. 7050 — ZW 1963 5,15 247,03 98,8 24,7 a:b=2 m:5 m; na 1 km 100 drzew na 1 ha 400 drzew
Krzewy
Prunus cerasifera Ehrh. var. divaricata Bail. 152 — ZW 1964 0,13 — — 1,9 a:b=1,5 m:3 m zwarty szpaler
strona 76
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Lonicera tatarica L. 14391 — ZW 1964 7,77 — — 123,0 a:b=1,25 m:2,5 m zwarty szpaler
Cornus stolonifera Mchx. 1750 25 KSz 1965 0,80 — 8,0 127,0 a:b=1,25 m:2,5 m zwarty szpaler

Skróty nazwisk autorów: NK — N. Kurennoj, KSz — K. Szklanowska, ZW — Z.Warakomska

¹) Jednorzędowe nasadzenia po dwóch stronach alei, korony w zwarciu.

obserwacje terenowe i zaczerpnięto niektóre dane z publikacji innych cytowanych autorów. Wydzielono rośliny występujące w rozproszeniu w stanie dzikim, lecz hodowane niejednokrotnie w zwarciu na poletkach doświadczalnych. Niektóre rośliny ruderalne tworzące małe skupienia, jak na przykład Verbascum lub Onopordon, również potraktowano odrębnie. Wydajność pyłkową obliczono w tym przypadku dla poszczególnych okazów o różnej bujności wzrostu, co przedstawia tabela 5.

Wydajność pyłkowa zadrzewień może być bardzo zmienna, gdyż zależy od wieku drzewostanu, gęstości nasadzeń na jednostce powierzchni i obfitości kwitnienia w danym roku. Ich wydajność pyłkową obliczono na podstawie wzorów geometrycznych cytowanych w metodzie i przedstawiono w tabeli 3. Dla krzewów, które na ogół nie pokrywają większych powierzchni — za wyjątkiem mateczników — obliczano wydajność pyłkową jak dla obsadzonej dwustronnie alei o długości 1 km.

Przy analizowaniu tabeli 4 zwraca uwagę pewna właściwość związana z biologią kwitnienia. Im drobniejsze są kwiaty u roślin uprawnych, tym większa jest produkcja pyłku na jednostce powierzchni przy obfitym kwitnieniu i zwartym pokrywaniu powierzchni przez dany gatunek. Widzimy to na przykładzie facelii i gryki w porównaniu z rzepakiem i lucerną.

Dla gryki obliczono wydajność pyłkową, biorąc za podstawę liczbę kwiatów na 1 ha podaną w pracach Demianowicz, Ruszkowskiej (1959) oraz Fedorowa (1970). W obu przypadkach w różnych rejonach geograficznych i na odmiennych glebach stosowano różne zabiegi agrotechniczne. Wydajność pyłkowa gryki wahała się mimo to w podobnych granicach. W okolicy Puław od 60 kg do 394 kg z ha, zaś na Ukrainie przy granicy lasostepu od 61 kg do 388 kg z ha. Świadczy to o dużej stabilności tej cechy u gryki.

Dla dwóch gatunków — rośliny zielnej Brassica napus i drzewiastej — Aesculs hippocastanum obliczono procent wody w pylnikach, jako próbę wprowadzenia metody szybkiego ważenia pylników w warunkach polowych na przenośnej wadze torsyjnej. Po uwzględnieniu odpowiedniej poprawki na zawartość wody i na ciężar ścianki pylnika, można szybko

strona 77

Tabela 4 Wydajność pyłkowa roślin zielonych Production du pollen de plantes herbacées

Nazwa gatunku / Espèce Liczba na m² / Nombre par m²: kwiatów / de fleurs Liczba na m² / Nombre par m²: kwiatostanów / d’inflorescences Autor / Auteur Masa pyłku / Masse de pollen: z 1 m² w g / par m² en g Masa pyłku / Masse de pollen: z kwiatostanu w g / par inflorescence en g Masa pyłku / Masse de pollen: z ha w kg / par ha en kg Uwagi / Observations
1 2 3 4 5 6 7 8
a) Uprawne i ozdobne
Brassica napus L. var. napus L. f. biennis (Schubl. et. Mart) Thell. 13 561 — IM 1958 17,40 — 173,8 lekka bielica
10 472 — IM 1958 13,44 — 134,0 lekka bielica
7 102 — IM 1958 9,11 — 90,9 lekka bielica
10 107 — ZD 1963 12,97 — 129,7 bielica
8 109 — ZW 1963 10,40 — 103,8 Francja, glin. pole uprawne
Dipsacus fullonum L. 41 539 64 ZW 1963 25,74 0,4002 257,5 Francja, żwirowato gliniaste pole uprawne
Fagopyrum sagittatum Gilib. 35 700 do 231 875 — ZD i BR 1959 6,07 do 39,42 — 60,7 do 394,2 woj. lubelskie gleba lekka, piaszczysta
36 283 do 288 671 — AF 1970 6,17 do 38,87 — 61,7 do 388,7 obwód charkowski głęboki średniohumusowy, węglanowy czarnoziem
Lilium candidum L. 80 — ZW 1965 5,93 — 59,3 ogródki działkowe
Medicago sativa L. 14 553 do 60 300 — BJ 1958 —1969 7,81 do 32,38 — 78,1 do 323,8 Puławy lekka bielica
strona 78

cd. tabeli 4

1 2 3 4 5 6 7 8
27 750 — ZW 1965 14,90 — 149,0 less
Phacelia tanacetifolia Benth. 54 458 — ZD 1955 35,51 — 355,1 less
43 910 do 165 230 — JZ 1954 —1957 28,62 do 107,73 — 286,3 do 1077,1 less typowy, less spiaszczony, lekkie bielice
34 430 do 38 800 — JB 1958 —1959 22,44 do 25,29 — 244,8 do 252,8 lekka bielica
Trifolium pratense L. 47 760 do 63 840 398 do 549 TW 1967 —1968 2,15 do 3,39 0,0054 do 0,0057 21,5 do 33,9 zdegradowany czarnoziem
Trifolium repens 63 997 1177 IM 1958 2,88 0,0024 28,8 lekka bielica
b) zioła i chwasry
Barbarea vulgaris R.Br. 6 091 122,5 ZW 1966 3,39 0,0274 33,9 ruderalne gruzowiska podmiejskie
Cardamine pratensis L. 1 558 — ZW 1964 1,24 — 12,5 łąki nad Bystrzycą
Centaurea cyanus L. — 375 ZW 1965 2,95 0,0079 29,5 zachwaszczone żyto
— 1.210,7 ZW 1970 9,53 — 95,3 rzepak ozimy wzrost chwastu bujny
— 717,4 ZW 1970 5,65 — 56,5 rzepak ozimy wzrost chwastu nikły
— 415,7 FP 1967 —1969 3,27 — 32,7 pszenica ozima
— 62,8 0,49 — 4,9 rzepak ozimy
— 13,4 0,11 — 1,1 rzepak ozimy
Cistus albidus L. 1 345 — ZW 1963 4,37 — 43,7 Francja garrigue
Convolvulus arvensis L. 668 do 3 600 — ZW 1965 1,02 do 5,51 — 10,2 do 55,1 zachwaszczone trawniki
1,97 do 17,75 — FP 1967 —1969 ślady do 0,13 — 0,0 do 1,3 okopowe i zbożowe
Coronilla varia L. 2 026 126 ZW 1965 0,56 — 5,6 lessowe zbocza
Ficaria verna Huds. 348 — ZW 1964 0,24 — 2,4 zdziczały cmentarz
strona 79

Tabela 4

1 2 3 4 5 6 7 8
Lamium album L. 4 883 — BJ 1958 1,14 — 11,4 lekka bielica
6 498 — 1,52 — 15,2
26 000 — ZW 1963 6,09 — 60,9 zwarty łan, poletko doświadczalne
Ononis arvensis L. 5 102 — ZW 1965 9,28 — 92,9 zbocze lessowe
34 044 — NCz 1970 61,96 — 619,6 ZSRR poletka doświadcz.
30 105 — 54,79 — 547,9
Polygonum bistorta — 49 ZW 1967 3,66 0,0746 36,7 łąki nad Bystrzycą
Ranunculus repens L. 1 953 — ZW 1964 4,09 — 40,9 tereny ruderalne
Sinapis arvensis L. 10 564 do 15 406 — BJ 1958 —1962 7,01 do 10,23 — 70,1 do 102,3 poletka doświadcz.
5 344 — ZW 1964 3,55 — 35,5 stanowiska ruderalne
5 496 — ZW 1970 3,65 — 36,5
Taraxacum officinale Web. — 589,07 (196 do 1 024) ZW 1966 21,33 (7,10 do 37,09) 0,0362 213,3 (71,0 do 370,9) zachwaszczone trawniki i przydroża

Skróty nazwisk autorów: IM — I. Maksymiuk, ZD i BR — Z. Demianowicz i B. Ruszkowska, AF — A. Fedorow, BJ — B. Jabłoński, JZ — J. Zimna, TW — T. Wawryn, FP — F. Pawłowski, NCz — N. Czergik.

szacować wydajność pyłkową określonego zbiorowiska roślin, unikając żmudnego suszenia i płukania eterem. Unika się wówczas trzydniowej straty czasu na prace laboratoryjne dla każdego gatunku. Procent wody w pylnikach wahał się od 60 do 78 dla obu badanych roślin, co wykazano w tabeli 6.

Otrzymywanie masy pyłku z kwiatów o różnej biologii kwitnienia i budowie nastręczało wiele trudności. W trakcie pracy należało wprowadzać dodatkowe modyfikacje a nawet zmieniać badany gatunek na inny.

Przy obliczeniu wydajności pyłkowej z Brassica napus zwrócono uwagę na ciekawe obserwacje Demianowicz (1968), iż na rzepaku pszczoły zbieraczki pyłku oblatujące kwiaty, zbierają go tylko z czterech dłuższych pręcików, pozostawiając dwa krótsze niewykorzystane. Na skutek tego pyłek produkowany przez jeden ha rzepaku jest zużywany przez te pszczoły tylko częściowo. Jeśli uwzględnimy ponadto konkurencję innych owadów żywiących się pyłkiem, otrzymamy tylko część

strona 80

pyłku wytwarzanego przez kwiaty rzepaku na danej powierzchni dostępną dla pasiek. Jeśli — analogicznie jak dla nektaru — uwzględnimy tylko jego połowę, wówczas jeden ha rzepaku zaopatrzy pszczoły tylko w 30 do 50 kg pyłku.

W celu otrzymania pyłku z Fagopyrum płukano w eterze całe kwiaty ze świeżo otwartymi pylnikami, gdyż zbyt drobne główki pręcików nie dały się usuwać pincetą. Po wypłukaniu w eterze kwiaty układano płasko na szkiełku podstawowym i sprawdzano pod binokularem dokładność płukania. Podobnie postępowano przy innych drobnych pylnikach ustawionych okółkowo w płaskich kwiatach, jak na przykład u Potentilla alba.

Stadium dojrzałości pylników Dipsacus fullonum poznawano po charakterystycznym zabarwieniu tkanki worków pyłkowych. Antocyjan zawarty w młodym pylniku, nie pękającym nawet przy suszeniu, był zawsze różowy. W miarę dojrzewania pylnika, tuż przed jego pęknięciem, odczyn zamieniał się przypuszczalnie na alkaliczny, gdyż pylniki stawały się fioletowo niebieskie. Było to dobrą cechą rozpoznawczą poprawności pobieranej próby. U szczeci kwiatostan zakwitał stopniowo, przy czym kwiaty pyliły krótko, między godziną 8 a 9 rano. W tym właśnie czasie należało pobierać próby, zwracając uwagę na zabarwienie pylników.

Pobieranie pyłku z Cistus albidus było utrudnione z powodu zbyt długich i cienkich nitek pręcikowych i małych główek. Próba odwirowania w eterze wysuszonych pręcików nie dała pomyślnych rezultatów. W celu wydobycia pyłku z drobnych pylników zaplątanych w cienkie nitki, stosowano cedzenie i przemywanie eterem przez nylonowe sitko o wielkości oczek 0,9 mm. Resztki pręcików zatrzymywały się na sitku, a ziarna pyłku wraz z eterem łatwo przepływały przez oczka.

Spartium junceum zwany żarnowcem hiszpańskim pylił jeszcze w pąku przed rozkwitnięciem. Dla wydobycia materiału należało ostrożnie rozcinać pąki i wypłukiwać pyłek bezpośrednio z łódeczki na szkiełko zegarkowe. Jakkolwiek krzew ten w warunkach Francji nie był oblatywany przez pszczoły, został przebadany z uwagi na podobieństwo do odwiedzanego u nas przez pszczoły żarnowca (Lipiński — 1958).

Pyłek Verbascum phlomoides zaplątywał się we włoski wyrastające u nasady nitek pręcikowych i trzeba go było jakby wytrzepywać bagietką w eterze aby w całości wydobyć. Andrejew (1926) uznaje dziewannę za główną roślinę pyłkodajną okolic Charkowa. Tam też pyłek jej był jednym z głównych składników pierzgi. W Polsce pyłek Verbascum i w miodach i w pierzdze jest rzadko spotykany, jakkolwiek autorka obserwowała intensywny zbiór pyłku z dziewanny w sierpniu 1971 roku w Zaklikowie (woj. lubelskie). Pszczoły zbierały spore ceglasto-pomarańczowe obnóża o godzinie 6 rano, a na jednym okazie o kilku pędach kwiatowych pracowało równocześnie 8—10 zbieraczek. Znacznie częściej spotykano pyłek dziewanny w obnóżach trzmieli w

strona 81

trakcie analizy ich zbiorów pyłku, wykonywanych dla Instytutu Ochrony Roślin WSR w Lublinie.

Pylniki w kwiecie Aesculus hippocastanum nie otwierały się równocześnie. W celu zebrania siedmiu ich w jednakowym stadium pylenia kompletowano je z innych kwiatów; okazało się bowiem, że w danym kwiecie pylniki rozwijają się kolejno i kiedy jedne są już zwiędnięte i wypylone, drugie zaczynają dopiero pękać, podczas gdy jeszcze inne są w tym czasie szczelnie zamknięte.

Nie udało się przebadać wydajności pyłkowej jaworu, mimo że dostarcza on pszczołom w maju dość obfitego wziątku pyłkowego. W kwiatach zebranych w grono występują tam kwiaty zmiennopłciowe — nibymęskie i nibyżeńskie. Na pierwszy rzut oka wiele kwiatów świeżo rozkwitłych nie różni się niczym. W dalszym stadium okazuje się, że pylniki kwiatów nibymęskich pylą normalnie, zaś nibyżeńskie nie otwierają się w ogóle nawet przy suszeniu i po przekwitnięciu kwiatu (ryc. 1).

♀ (lewy kwiat), ♂ (prawy kwiat)

Przytoczone opisy wskazują na trudności, jakie napotkano przy badaniu wydajności pyłkowej oraz na konieczność indywidualnego stosowania modyfikacji metody prawie przy każdym gatunku. Jako zasadę przyjęto, że przy podobnych typach budowy korony i sposobach pylenia, dla wydobycia pyłku z pylników należy postępować podobnie.

Próbę określania ilości wytwarzanego pyłku przez drzewa wiatropylne podaje Pohl (1937) — cytuję za Dyakowską (1959). Wyraża on swe dane w liczbach bezwzględnych, podając liczbę ziarn pyłku wytwarzanych przez kwiat, kwiatostan, całą roślinę i wreszcie 1 ha czystego drzewostanu w roku nasiennym. Dane jego mówią o sile zapylania i możliwości rozprzestrzeniania się pyłku w zasięgu jednostki pylącej, jednak nie dają wyobrażenia o masie pyłku, która może być wykorzystana

strona 82

przez pszczoły lub też przez człowieka do celów farmaceutycznych, czy technicznych. Według informacji pracowników Zakładu Biologii AM w Gdańsku, na Politechnice Gdańskiej podejmowano próby zastąpienia pyłkiem brzozy i leszczyny — zarodników widłaka (t.zw. lycopodium) stosowanych do wysypywania precyzyjnych form odlewniczych.

Dobór opracowanych roślin był podyktowany kilkoma warunkami — dostępnością materiału roślinnego w pobliżu pracowni, wartością pszczelarską gatunku, możliwością zastosowania większych ilości pyłku w przemyśle niezależnie od jego wartości pszczelarskiej, wreszcie możliwość wykorzystania pyłku jako surowca farmaceutycznego.

O próbach ręcznego zbioru pyłku i o przyrządzie skonstruowanym do jego zbioru pisze Jojrisz (1969). Z tych względów opracowano międzyinnymi Lilium regale słabo oblatywaną przez pszczoły.

Masa świeżego pyłku różni się znacznie od masy pyłku suchego na skutek znacznej zawartości wody, co wykazano w tabeli 6. Przy ważeniu świeżych pylników w warunkach terenowych należałoby więc uznać 20 do 40 procent ich ciężaru za szacunkową masę pyłku, dodając poprawkę na masę tkanek ścianki pylnika. Współczynnik zmienności masy suchego pyłku waha się od 10 do 15 procent. W przypadku rozrośniętych łączników wahania byłyby nieco większe, jeśli za podstawę oszacowania przyjmiemy świeże pylniki. Należy przy tym uwzględniać badania Andrejewa (1926), który wykazał różnice wielkości ziarn pyłku w kwiatach z dolnych partii korony drzewa, czy kwiatostanu w porównaniu z kwiatami szczytowymi. Andrejew tłumaczy to różnym dopływem substancji odżywczych. Można stąd wnioskować, że wydajność pyłkowa obliczona z kwiatów szczytowych będzie niższa, niż z kwiatów rosnących u nasady; przy pobieraniu próby kwiatowej należy więc ten czynnik uwzględniać. Fakt występowania bardziej nikłych kwiatów i owoców w środkowej, a tym bardziej szczytowej partii kwiatostanu groniastego, w porównaniu z jego podstawą, obserwujemy m. inn. w koszyczkach słonecznika i gronach robinii akacjowej.

Przy liczeniu kwiatów na określonej jednostce powierzchni uwzględniamy w równej mierze kwiaty przekwitnięte, kwitnące, jak i pąki. W sposób nieco sztuczny zakładamy, że wszystkie te formy wyprodukowały pyłek w sposób jednakowy, mimo że w rzeczywistości pewne kwiaty mogą nie rozwinąć się z pąków i pyłku nie wyprodukować. Dlatego też wydajność pyłkowa wyrażona w kg z ha i w gramach z m², przedstawiona w tabelach 3, 4 i 5, a wyliczona na podstawie danych tabeli 1, będzie nieco zawyżona w stosunku do realnie panujących w przyrodzie warunków. Ponieważ przy ustalaniu liczby kwiatów na jednostce powierzchni kierowano się zawsze tą zasadą, wyniki dotyczące wydajności pyłkowej gatunków z różnych rodzin są ze sobą porównywalne.

Wahania pogody w różnych latach mogą w sposób istotny wpływać na produkcję pyłku, gdyż obfitość kwitnienia może być uzależniona od

strona 83

Tabela 5 Wydajność pyłkowa roślin zielnych o różnej bujności wzrostu Production du pollen par les plantes herbacées à abondance variée de croissance

Nazwa gatunku / Espèce Wysokość roślin w cm / Hauteur des plantes en cm Liczba kwiatów w kwiatostanie / Nombre de fleurs dans une inflorescence Liczba kwiatostanów+ lub kwiatów++ / Nombre d’inflorescences+ ou de fleurs++: na 1 okazie / par individu Liczba kwiatostanów+ lub kwiatów++ / Nombre d’inflorescences+ ou de fleurs++: na 1 m² / par m² Masa pyłku / Masse de pollen: z 1 kwiatostanu w g / par inflorescence en g Masa pyłku / Masse de pollen: z 1 okazu w g / par individu en g Masa pyłku / Masse de pollen: z 1 ha w kg / par ha en kg
Carduus acanthoides L. 25 do 153 119,5 9 do 244+ 53 do 103+ 0,063 0,570 do 14,187 527,0 do 1033,6
Onopordon acanthium L. 65 do 180 219,0 7 do 32+ 7 do 32+ 0,170 1,188 do 4,413 11,9 do 44,1
Verbascum phlomoides L. 60 do 170 — 132 do 660++ 1188 do 5940 — 0,123 do 0,614 11,1 do 55,2

terminów przymrozków wiosennych, powodujących przemarzanie i zrzucanie pąków kwiatowych.

Masowy pojaw szkodników roślin również może ograniczać wydajność pyłkową. W 1965 roku spotkano masowe występowanie w pąkach kwiatowych Trifolium repens pędraków Apion flavipes Pk. (pędruś żółtonogi), które całkowicie wyjadały z nich pyłek. Rośliny były tak licznie zaatakowane, że dopiero po przebadaniu kilkudziesięciu główek udało się wybrać potrzebną ilość nieporażonych kwiatostanów. Podobne szkody w kwiatach drzew owocowych mogą wyrządzić owady, których larwy żerują w pąkach kwiatowych.

Ujemny wpływ na jakość i ciężar produkowanego przez rośliny pyłku mają właściwości genetyczne różnych mieszańców, u których występuje pyłek sterylny. Ziarna takiego pyłku pozbawione żywej zawartości, o eksynie wykształconej zwykle nieprawidłowo, pozostają zwinięte i nie pęcznieją w badanych płynach nawet po dodaniu NaOH.

Zastosowanie praktyczne proponowanej metody jest łatwe w przypadku gatunku o zbadanej produkcji pyłku z 10 kwiatów. Posługiwanie się tabelą 1 sprowadza się wówczas do przemnożenia ciężaru pyłku przez odpowiednią liczbę kwiatów na danej jednostce powierzchni. W terenie dla liczenia kwiatów wygodnie jest posługiwać się specjalną składaną ramką, metrem stolarskim lub sznurem z kołkami z oznakowaną skalą

strona 84

liniową. Łatwo to wykonać wiążąc na sznurze węzły w żądanych odstępach lub naszywając w żądanych odstępach czerwone paski plastyku, łatwo widoczne na tle roślinności a przy tym odporne na wilgoć. Wielkość powierzchni na której liczymy kwiaty jest zależna od zawartości roślin, wielkości kwiatów i ich rozmieszczenia przestrzennego, co zostało omówione w metodzie.

Oznaczenie wydajności pyłkowej w kg z ha może być cenną informacją dla celów pszczelarskich. Przy znanym zapotrzebowaniu na pyłek przez jeden pień w określonym czasie sezonu można oszacować, dla ilu pni wystarczy przeciętnie pyłku z 1 ha danej uprawy. Podobnie jak dla nektaru, szacujemy tylko połowę wydajności pyłkowej z ha, jako praktycznie zużywaną przez pszczoły. Dla warunków Polski zbiór pyłku przez jedną rodzinę pszczelą w ciągu dnia, dekady i miesiąca w sezonie pożytkowym przedstawia w tabelach Warakomska (1962).

Tabela 6 Zawartość wody w pylnikach Teneur en eau des anthères

Nazwa gatunku / Espèce Nr próby / N° d’èchantillons Masa pylników z 10 kwiatów w g / Masse des anthères de 10 fleurs en g: swieża masa / fraiche Masa pylników z 10 kwiatów w g / Masse des anthères de 10 fleurs en g: sucha masa / sèche Masa pylników z 10 kwiatów w g / Masse des anthères de 10 fleurs en g: ubytek masy / perte de poids % wody / Taux d’eau
Brassica napus L. napus L.f. biennis (Schubl. et Mart.) Thell. 1 0,076 0,023 0,053 69,74
2 0,079 0,024 0,055 69,62
3 0,075 0,024 0,051 68,00
4 0,063 0,025 0,038 60,32
średnio — 0,073 0,024 0,049 67,12
Aesculus hippocastanum L. 1 0,128 0,028 0,100 78,12
2 0,122 0,027 0,095 77,87
3 0,123 0,026 0,097 78,86
4 0,109 0,025 0,084 77,06
średnio — 0,121 0,027 0,094 77,68

Przykładowo zapotrzebowanie pyłku przez pień, przy siedmiogodzinnym dniu pracy pszczoły lotnej, wynosi w maju 10 kg; przy wydajności około 100 kg pyłku z ha rzepaku wystarczyłoby go wówczas dla 10 pni. Podobnie jak dla nektaru, przyjmujemy tu, iż tylko połowa jest dostępna dla pszczoły miodowej i praktycznie redukujemy ilość pni do pięciu. Ponieważ zaś zbieraczki pyłku według Demianowicz (1968) wykorzystują

strona 85

tylko dwie trzecie masy pyłku produkowanego przez rzepak, przewidywany zbiór należy zmniejszyć do 33 kg, a liczbę pni na 1 ha rzepaku ograniczyć do 3—4, jeśli uwzględnimy również pyłek dostarczany przez niektóre zbieraczki nektaru. Jest to zbieżne z danymi Louveaux (1957), który proponuje dla Francji postawienie 3 pni na 1 ha rzepaku. Podobnie gryka kwitnąca w lipcu, produkująca średnio 242 kg pyłku z ha, zaopatrzy weń około 20 rodzin pszczelich. Dopływ pyłku do ula jest w lipcu mniejszy niż w maju i wynosi średnio 5,6 kg pyłku na jeden pień (Warakomska — 1962), co daje podstawę wyliczeń. Liczby te będą zmienne w zależności od stanu roju i pogody ograniczającej pracę pszczół lotnych. Przytoczone szacunkowe obliczenia dotyczą pni o średniej sile i uwzględniają tylko połowę zużycia pyłku przez pszczoły, w stosunku do ilości produkowanej przez rośliny.

Informacja o wydajności pyłkowej określonego gatunku rośliny jest pożądana i korzystna w przypadku ręcznych zbiorów pyłku. Przyrząd proponowany do tego celu przez Jojrisza (1959) pozwala na szybkie uzyskanie większej masy suchego pyłku, jako surowca farmaceutycznego czy technicznego. Pyłek zbierany przez pszczoły w postaci obnóży zlepianych przy użyciu nektaru lub miodu, ma zwykle wyższy procent węglowodanów. Suchy pyłek zebrany przy pomocy przyrządu ma więc skład chemiczny nieco inny niż obnóża zbierane w różnych typach poławiaczy pyłkowych. Węglowodany zawarte w suchym pyłku pochodzą wyłącznie z zawartości komórki ziarna pyłku i to tylko dla gatunków roślin, u których znajdują się tam ziarna skrobi. Spotykano ją w ziarnach pyłku Fagopyrum, Polygonum bistorta, Plantago i Gramineae (Warakomska — 1962). Zbiór ręczny pyłku suchego może być ukierunkowany co do jego określonych walorów chemicznych, podczas gdy zbiory obnóży z poławiacza są mieszaniną pyłku z różnych gatunków roślin, nawet jeśli występuje w nim znaczna przewaga jakiejś rośliny pożytkowej aktualnie dostępnej dla pszczół.

Opracowanie wydajności pyłkowej drzew wiatropylnych wymaga modyfikacji metody. Wstępne próby w tym kierunku są już przez autora poczynione. Zamiast metody eterowej zastosowano wytarowane tulejki bibułkowe, zawieszane na pylących baziach leszczyny i osiki. Praca na ten temat będzie przedmiotem odrębnej publikacji.

WNIOSKI

  1. Wydajność pyłkową poszczególnych gatunków roślin można określić, ważąc wysuszony do stałej wagi pyłek, wypłukany uprzednio z ich pylników przy pomocy eteru.
  2. Wytwarzanie pyłku przez rośliny określamy w miligramach z 10 kwiatów, co stanowi podstawę do dalszych wyliczeń produkcji pyłku.
strona 86
  1. Przy stosowaniu proponowanej metody należy uwzględniać w obrębie badanego gatunku sposób pylenia, budowę kwiatów i ich rozmieszczenie na roślinie.
  2. W drodze przeliczeń można oszacować masę pyłku wytworzoną przez dowolną jednostkę: kwiatostan, okaz roślinny lub jednostkę powierzchni porośniętą przez dany gatunek.
  3. Współczynnik zmienności dla wydajności pyłkowej z 10 kwiatów nie był na ogół wysoki, wahał się bowiem u 38 zbadanych gatunków w granicach od 0,77 do 16,31 procent; wyjątkowo u Verbascum phlomoides wyniósł 21,79 procent.
  4. Procent wody w pylnikach dwóch zbadanych roślin, zielnej i drzewiastej wahał się od 60,32 do 78,12. Ustalenie tej wielkości może być podstawą do szybkiego określania wydajności pyłkowej zbiorowisk roślinnych w warunkach terenowych.
  5. Proponowana metoda badania wydajności pyłkowej może być przydatna dla szacowania bazy pokarmowej pszczół w okolicy pasieki, jak również dla określania zasobów pyłku potrzebnego w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym i technicznym.

Pragnę złożyć podziękowanie Pani Profesor Dr Zofii Demianowicz za cenne uwagi i pomoc w uzyskaniu literatury. Panu Doktorowi Jean Louveaux za umożliwienie mi rozpoczęcia pracy w Jego laboratorium w Bures-sur-Yvette pod Paryżem i pomoc w opracowaniu metody a także za wiele istotnych uwag. Pani Doktor Kazimierze Szklanowskiej za udostępnienie mi nieogłoszonych danych, dotyczących liczby kwiatów niektórych badanych roślin, a Pani Doktor Annie Anasiewicz za oznaczenie larw Apion flavipes Pk.

PIŚMIENNICTWO

Anasiewicz A., Warakomska Z. (1971) — Analysis of pollen collected by wild Apoidea from fruit trees and bushes. Ekologia Polska, 19(34): 509—523.

Andrejew W. N. (1926) — Pylca sobierajemaja pczołami. Charków.

Caillas A. (1966) — Rol i znaczenije wtorostiepiennych produktow pczełowodstwa: cwietocznaja pylca, matocznoje mołoczko, pczelinyj jad, propolis. Apiacta, 1: 31—35.

Badura L., Buczek J., Strabowska J. (1963) — Ćwiczenia z fizjologii roślin. Wrocław.

Bykow B. (1969) — Miodonosy — lekarstwiennyje trawy. Pczełowodstwo, 11: 16—17.

Bykow B. (1970) — Lekarstwiennyje miodonosy. Pczełowodstwo, 6: 14—15.

strona 87

Chauvin R. (1968) — Traité de biologie de l’abeille. Les produits de la ruche. Paris, Vol. 3.

Czergik N. J. (1970) — O niekatorych lekarstwiennych rastienijach. Pczełowodstwo, 4: 32—34.

Demczenko N. J. (1967) — Palinołogiczeskije dannyje k sistematikie i fiłogenii rozocwietnych. Odesskij Sielskochaziajstwiennyj Institut. Autoreferat dyssertacji. Odessa.

Demianowicz Z. (1953) — Rośliny miododajne. PWRiL.

Demianowicz Z., Ruszkowska B. (1959) — Gryka jako roślina pożytkowa. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(1): 11—24.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski (cz. I). Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 87—104.

Demianowicz Z. i inni (1963) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski (cz. II). Pszczeln. Zesz. Nauk., 7(2): 95—111.

Demianowicz Z., Jabłoński B. (1966) — Nektarowanie i wydajność miodowa czterech gatunków roślin o drobnych kwiatach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1—2—3—4): 87—93.

Demianowicz Z. (1968) — Biologia kwitnienia i nektarowania pięciu odmian rzepaku ozimego. Annales UMCS, sectio E, 23(19): 241—263.

Dyakowska J. (1959) — Podręcznik palynologii. Wyd. Geolog.

Dyakowska J., Zurzycki J. (1959) — Gravimetric studies on pollen. Bull. Acad. Pol., 7(1).

Fedorow A. A. (1970) — Nektaroproduktiwnost i urożaj greczichi. Pczełowodstwo, 12: 28—31.

Głuchow M. M. (1955) — Ważniejszyje miodonosnyje rastienija i sposoby ich razwiedienija. Wyd. 6. Gosud. Izd. Sielskochaz. Litierat. Moskwa.

Hirstea C., Ialomiteanu M. (1969) — Produsele albinelor in sprijinul santatii omului. Bibl. Apicultorului 8, wyd. II.

Hodges D. (1962) — The pollen loads of the honeybee. Bee Research Assotiation Limited. London.

Jojrisz N. P. (1969) — Sokrowiszcza pylcy. Pczełowodstwo, 10: 28—30.

Kartaszowa N. N. (1952) — Miodosnyje i piergonosnyje rastienija Tomskoj obłasti. Trudy Tomskowo Gos. Uniw. Tom 17.

Knoll Fr. (1956) — Die Biologie der Blüte. Berlin — Göttingen-Heidelberg: 1—164.

Królikowski J., Steckiewicz C. (1957) — Matematyka, Wzory, definicje, tablice. Wyd. IV, Warszawa, Wyd. Komunikacyjne.

Kulijew A. M. (1952) — Zadaczi izuczenija miodonosnych i piergonosnych rastienij Azerbajdżana. Izd. Akad. Nauk ZSRR.

Kurennoj N. M. (1969) — Znaczenije miodonosnych pczoł w regularnom płodonoszeniji jabłoni. Izdat. „Kołos”. Moskwa: 187—191.

Lex T. (1954) — Duftmale an Blüten. Zeitschr. an vergl. Physiolog (36): 212—234.

Lipiński M. (1958) — Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność roślin. PWRiL.

Lisý E. (1965) — Hodnocení opylovací činnosti včel na lesních plodinách. Vědecké práce Výzkumného ústavu včelařského v Dole u Libčic, 4: 99—103.

Louveaux J. (1957) — Le colza (Botanique apicole), L’Apiculteur, 4: 1—6.

Louveaux J. (1958—1959) — Recherches sur la récolte du pollen par les abeilles, Apis mellifica L. Annales de l’abeille, seria C bis, 1(3): 113—188, 1(4): 197—221, 2(1): 13—111.

Maksymiuk I. (1958) — Nektarowanie rzepaku ozimego. Pszczeln. Zesz. Nauk., 2(2): 49—54.

Maurizio A. (1950) — Untersuchungen über den Einfluss der Pollennahrung

strona 88

und Brutpflege auf die Lebensdauer und den physiologischen Zustand der Bienen. Bee World, 31: 9—12.

Maurizio A. (1953) — Weitere Untersuchungen an Pollenhöschen. Beiheft zur Schweiz. Bienenzeitung, 2(20): 486—556.

Maurizio A. (1960) — Blüte, Nektar, Pollen, Honig. Deutsche Bienenwirtschaft 1959—1960. München.

Oktaba W. (1963) — Elementy statystyki matematycznej i metodyka doświadczalnictwa. Wyd. III. PWN.

Pawłowski F. (1966) — Płodność, wysokość i krzewienie się niektórych gatunków chwastów w łanach roślin uprawnych na glebie lessowej. Annales UMCS, sectio E, 21(9): 175—188.

Percival M. (1947) — Pollen collection by Apis mellifera. The New Phytologist, 46(1): 142.

Percival M. (1955) — The presentation of pollen in certain Angiosperms and its collection by Apis mellifera. The New Phytologist, 54(3): 353.

Pohl F. (1937) — Die Pollenkorngewichte einiger Windblütigen Pflanzen und ihre Ökologische Bedeutung. Beih. Bot. Centralbl., 46(1).

Ruszkowska B. (1958) — Studia nad gryką. Cz. IV. Biologia kwitnienia. Hod. Roślin, Aklimatyzacja i Nasiennictwo, 2(3): 391—401.

Schwartz D., Lazar P. (1968) — Elementy statystyki medycznej i biologicznej. Państw. Zakł. Wyd. Lek.

Sierbinow J. Ł. (1913) — Propolis — kit pczelinyj. Ottisk iz wiestnika ruskowo obszczestwa pczełowodstwa. Petersburg.

Smaragdowa N. P. (1956) — Izbiratielnaja sposobnost’ pczoł pri opylenii rastienij. Trudy Agrobioł. Stanciji Biołogo-poczwiennowo Fakultieta, 186(2): 97—102.

Szafer W. (1969) — Kwiaty i zwierzęta. PWN.

Synge A. D. (1947) — Pollen collection by honey-bees. J. Animal Ecol., 16(1): 122—138.

Taliew W. I. (1927) — Naucznyje osnowy uczenija o miodonosach. Gos. Izd. Bibł. Prakticz. Pczełowodstwo SSSR.

Warakomska Z. (1962) — Badania nad zbiorem pyłku przez pszczołę miodną Apis mellifica L. w rolniczych okolicach Polski. Annales UMCS, sectio E, 17(5): 67—106.

Wawryn T. (1970) — Wykorzystanie pszczół w podnoszeniu plonu nasion koniczyny czerwonej, Trifolium pratense L. Dyssertacja. Biblioteka Główna WSR, Lublin.

Zimna J. (1959) — Facelia błękitna jako roślina miododajna. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(2): 77—103.

ИССЛЕДОВАНИЯ ПЫЛЬЦЕПРОДУКТИВНОСТИ РАСТЕНИЙ

З. Варакомска

Резюме

Целью представленного труда была обработка метода обозначения пыльцевой продуктивности медоносных растений. До сих пор определяно продуктивность медоносов лиш по их нектаропродуктивности. Пыльца как продукт большой важности для разведения разплода не была достаточно учитывана.

Предложенным методом обозначено пыльцепродуктивность 38 видов растений принадлежащих к 17 семьям. Как материал выбрано главным образом

strona 89

медоносы мая и юния, когда накопление пыльцы в улье достигает почти 0,5 кг в день (Варакомска 1[?]62).

Вес пыльцы и число цветков на поверхности квадратного метра, позволило вычислить продуктивность исследованного вида растения из 1 м² или из 1 га. Чтобы получить нужной материял, собрано из разных экземпляров растений данного вида 6 проб по 10 цветков одинакого развитя. При том учитивано способ открывания пыльников и пыления цветков из разных семейств. Полу-открытые пыльники из каждого десятка цветков кладено на взвешенные часовые стёкла и сушено 4 часа при 30°Ц в термостате. Когда пыльники зовсем открылись, были промыты эфиром этиловым, причем остатки пылинок были извелечены пинцетом. Точность работы проверено лупой. Эфир быстро испарялся, оставляя на стекле кольцо жира. После того стекло с пыльцой опять сушено к предельному весу при 35° Ц в течение 72 часов. Из разницы весов мы получили массу пыльцы (таб. 1). Сухие пыльники по сравнении со свежими теряли около 70% воды (таб. 6).

Подсчет пыльцевой продуктивности деревьев опиралась на измерению поверхности кроны, которую вычислалось по формуле на поверхность элипсойда вращения: 2π/√2 а √(а²+б²), где „а” = радус кроны, а „б” = высота кроны. Можно по этой формуле вычислять поверхности всяких деревев. Средняя арифметическая опиралась на подсчоте цветков или соцветий на поверхности 25 квадратов подобранных в зависимости от густоты цветения. Принято во внимание также данные по этому предмету из цитированной литературы.

ВЫВОДЫ

  1. Пыльцепродуктивность разных видов растений определялась извешивая пыльцу промытую эфиром и высушенную.
  1. Продуктивность пыльцы определяем в миллиграммах от каждых 10 цветков, что служит основанием для дальнейшего практического определения производительности 1 га медоносов.
  1. Применяя предложенный метод надо учесть морфологию цветков, способ пыления и биологию цветения исследуемых видов.
  1. На пути обсчота можно оценить массу пыльцы желанной единицы: соцветия, экземпляра растения, единицы поверхности покрытой данным видом.
  1. Коэфчициент изменьчивости пыльцепродуктивности 10 цветков варировал в пределах от 0,77% до 16,31%, исключая Verbascum phlomoides.
  1. Процент воды в пыльниках исследоваемого травянистего растения и дерева изменялся от 60,32 до 78,12. Определение этих данных может служить основанием для оценки пыльцепродуктивности в полевых условиях.
  1. Предлагаемый метод исследований полезен для оценки пыльцевого взятка для пасек а затем и для промышленных использований.

ETUDE SUR LA PRODUCTION DU POLLEN PROVENANT DE LA FLORE

Z. Warakomska

Résumé

Ce travail avait comme but élaborer ume méthode pour déterminer la production du pollen provenant de la flore mellifère. Jusqu’à présent, la production des plantes mellifères était calculée d’après leur rendement nectarifère. Le pollen en

strona 90

tant que produit très important pour l’élevage de la reine et du couvain, n’était pas encore exactement déterminé.

La méthode proposée nous a permis de calculer la productivité pollinique de 38 espèces appartenant à 17 familles. Comme matériel, on a choisi surtout des plantes mellifères de mai et de juin qui sont de la plus grande importance puisque dans cette période, le transport du pollen dans la ruchée atteint presque 0,5 kg par jour (Warakomska 1962).

Le poids de pollen et le nombre de fleurs sur la surface d’un mètre carré nous permet de calculer la productivité d’une espèce examinée en kg par m² ou par ha.

Pour obtenir le matériau necessaire on a prélevé de différents exemplaires 6 échantillons à 10 fleurs homologues dans leur développement. On a pris en considèration la manière d’éclatement des anthères et la biologie de pollination des fleurs de différentes familles.

Les anthères demi-ouvertes de chaque dizaine de fleurs ont été placées dans un verre de montre pesé, et chauffées dans l’étue à la température de 30°C. Après 4h, quand les anthères étaient toutes ouvertes et courbées, on les a délavées à l’éther. Puis, on a expulsé les restes des anthères à l’aide d’une pincette, en vérifiant l’exactitude du travail à la loupe. L’éther a évaporé rapidement en laissant un anneau de graisse au bord du verre. Ensuite on a séché les verres avec le pollen à la température de 35°C pendant 72h, pour obtenir un poids fixe. La différence des poids nous a donné la masse du pollen (tabl. 1). Les anthères sèches ont perdu par rapport aux fraîches environ 70% d’eau (tabl. 6).

La calculation de productivité pollinique des arbres observés basait sur la mesure de surface totale de leurs couronnes, qu’on a définie par la formule de surface d’élipsoïde tournante: 2π/√2 a √(a²+b²) où „a” = le rayon de la couronne et „b” = la hauteur de la couronne. Selon la formule appliquée, on peut calculer la surface des couronnes des arbres de forme voulue. La moyenne du nombre de fleurs ou d’inflorescences était calculée en partant de leur comptage sur la surface de 25 carrés choisis. On a cité également des données concernant le nombre de fleurs sur m² ou ha selon la littérature.

CONCLUSIONS

  1. On détermine la production pollinique des espèces végétales en pesant le pollen délavé des anthères par l’éther et séché.
  1. On détermine la production pollinique de 10 fleurs en mg. Sur la base de ces données, on calcule la production des autres unités.
  1. En employant la méthode proposée il faut considérer la morphologie et la manière d’éclatement des anthères des fleurs examinées.
  1. On peut évaluer par calcul la masse du pollen produit par un individu choisi: une inflorescence, une plante, une unité de surface couverte par l’espèce examinée.
  1. Le coefficient de variance variait pour les 38 espèces examinées de 0,77 à 16,31 pour cent à l’exception de Verbascum phlomoides.
  1. Le pourcentage d’eau variait chez une plante herbacée et un arbre de 60,32 à 78,12, ce qui offre une possibilité d’évaluer plus rapidement la production pollinique de différents groupes de plantes, en pesant au champ les anthères fraîches.
  1. La méthode proposée peut avoir une valeur pratique pour la connaissance des bases nutricières à proximité des ruchers et des ressources de pollen pour les industries pharmaceutique, alimentaire et de fonderie.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 64: „Helmintosporium” → Helminthosporium
  • s. 65: „wazenia” → ważenia
  • s. 65: „zbiorow” → zbiorów
  • s. 67: „rośliny zielonej” → rośliny zielnej
  • s. 68: „Laboratoir” → Laboratoire
  • s. 70, tab. 1: „Localite” → Localité
  • s. 70, tab. 1: „coefficente” → coefficient
  • s. 72, tab. 1, poz. 19: „Coroniilla” → Coronilla
  • s. 74, tab. 2: „Espéce” → Espèce
  • s. 74, tab. 2: „examinees” → examinées
  • s. 74, tab. 2: „Spartium junceus” → Spartium junceum
  • s. 75, tab. 3: „Aseculus” → Aesculus
  • s. 75, tab. 3: „en grames” → en grammes
  • s. 75, tab. 3: „en kilogrames” → en kilogrammes
  • s. 75, tab. 3: „de diametre” → de diamètre
  • s. 76: „Aesculs” → Aesculus
  • s. 77, tab. 4, tytuł: „roślin zielonych” → roślin zielnych
  • s. 77, tab. 4: „Schubl.” → Schübl.
  • s. 78, tab. 4: „chwasry” → chwasty
  • s. 81, podpis ryc. 1: „Acer platanoides” → Acer pseudoplatanus
  • s. 84, tab. 6: „Schubl.” → Schübl.
  • s. 84, tab. 6: „d’èchantillons” → d’échantillons
  • s. 84, tab. 6: „swieża” → świeża
  • s. 84, tab. 6: „fraiche” → fraîche
  • s. 85: „Jojrisza (1959)” → Jojrisza (1969)
  • s. 87: „Assotiation” → Association
  • s. 87: „Miodosnyje” → Miodonosnyje
  • s. 87: „santatii” → sănătății
  • s. 88, streszczenie: „лиш” → лишь
  • s. 89, streszczenie: „юния” → июня
  • s. 88, streszczenie: „разплода” → расплода
  • s. 89, streszczenie: „материял” → материал
  • s. 89, streszczenie: „развитя” → развития
  • s. 89, streszczenie: „учитивано” → учитывано
  • s. 89, streszczenie: „зовсем” → совсем
  • s. 89, streszczenie: „извелечены” → извлечены
  • s. 89, streszczenie: „вычислалось” → вычислялось
  • s. 89, streszczenie: „элипсойда” → эллипсоида
  • s. 89, streszczenie: „радус” → радиус
  • s. 89, streszczenie: „деревев” → деревьев
  • s. 89, streszczenie: „подсчоте” → подсчёте
  • s. 89, streszczenie: „обсчота” → обсчёта
  • s. 89, streszczenie: „Коэфчициент” → Коэффициент
  • s. 89, streszczenie: „изменьчивости” → изменчивости
  • s. 89, streszczenie: „исследоваемого” → исследуемого
  • s. 89, streszczenie: „травянистего” → травянистого
  • s. 89, streszczenie: „ume méthode” → une méthode
  • s. 90, streszczenie: „necessaire” → nécessaire
  • s. 90, streszczenie: „considèration” → considération
  • s. 90, streszczenie: „l’étue” → l’étuve
  • s. 90, streszczenie: „élipsoïde” → ellipsoïde

Podobne wpisy