NEKTAROWANIE KONICZYNY CZERWONEJ (TRIFOLIUM PRATENSE L.) W KILKU MIEJSCOWOŚCIACH POLSKI

tekst: Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Stanisław Góral, Irena Mostowska, Zofia Miśkiewicz-Surmańska, Zygmunt Staszewski, Alicja Pajewska, Wanda Wrzesińska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVI, 1972 — Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński, Stanisław Góral, Irena Mostowska, Zofia Miśkiewicz-Surmańska, Zygmunt Staszewski, Alicja Pajewska, Wanda Wrzesińska

strona 91

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVI LISTOPAD 1972

Bolesław Jabłoński, Mieczysław Biliński

Oddział Pszczelnictwa IS w Puławach

Stanisław Góral, Irena Mostowska

Wyższa Szkoła Rolnicza w Olsztynie

Zofia Miśkiewicz-Surmańska

Stacja Hodowli Roślin w Skrzeszowicach

Zygmunt Staszewski, Alicja Pajewska

Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie

Wanda Wrzesińska

Centralna Stacja Oceny Odmian w Słupi Wielkiej

WPROWADZENIE

Już w połowie XIX w. Karol Darwin dowiódł, że koniczyna czerwona jest rośliną obcopylną i owadopylną, a zapylania jej dokonują głównie trzmiele. Pszczoła miodna, mając znacznie krótszy języczek od rurki kwiatowej koniczyny i nie mogąc wskutek tego swobodnie korzystać z nektaru, niechętnie ją oblatuje. Trzmieli jest jednak za mało, aby mogły zapewnić dostateczne zapylenie koniczyny, zwłaszcza większych plantacji nasiennych. Podejmowane dotychczas próby rozmnażania tych owadów (m. in. Holm 1966, Wójtowski i Wilkaniec 1969, Ruszkowski 1970) nie wyszły jeszcze poza pracownie naukowe.

Z drugiej strony przy stosunkowo dużym areale uprawy koniczyny czerwonej na świecie (w Polsce, według danych Zjednoczenia Hodowli Roślin i Nasiennictwa uprawiamy około 800 tys. ha) i przy obfitym jej nektarowaniu (do 130 kg cukru z 1 ha według Głuchowa — 1950), marnują się duże ilości nie wykorzystanego przez pszczoły surowca miodowego. Dlatego problem wzajemnego przystosowania koniczyny czerwonej i pszczoły miodnej jest ważny zarówno dla rolnictwa, jak i dla pszczelarstwa.

strona 92

Jak podaje Głuchow (1950), jeszcze przed pierwszą wojną światową (lata 1908—1911) rosyjski agronom Klingen doszedł do wniosku, że należy prowadzić selekcję pszczoły miodnej w kierunku wydłużenia jej języczka i w ogóle zwiększenia rozmiarów jej ciała oraz selekcję koniczyny czerwonej o krótszych i mniej sztywnych rurkach kwiatowych, luźniejszych główkach, lepiej nektarującą i wydzielającą przyjemną dla pszczół woń. Postulaty te są w zasadzie do dziś aktualne.

Próby wyselekcjonowania koniczyny o krótszych rurkach kwiatowych, podjęte w latach dwudziestych przez Lindharda, Lisycyna, Piełopidasa (cyt. za Smaragdową 1969), w latach trzydziestych przez Żofkę (cyt. za Čumakovem i Husarovą 1964) oraz po wojnie przez Kressa i Micke (cyt. za Jelinowską 1969) nie dały pozytywnych rezultatów. Okazało się, że krótsza rurka kwiatowa jest ściśle skorelowana z obniżoną żywotnością rośliny, a więc z niższymi plonami zielonej masy i nasion. Smaragdowa (1969) ma jednak nadzieję na wyhodowanie koniczyny krótkorurkowej, obficie nektarującej i jednocześnie wysoce plennej. Koniczynę taką zapylałyby zapewne i krótkojęzyczkowe gatunki trzmieli — Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), które dotychczas dla zdobycia nektaru przegryzają najczęściej rurki kwiatowe z boku, a więc nie spełniają roli zapylaczy (m.in. Grinfeld, Strawiński — cyt. za Bilińskim 1970, Biliński 1970).

Nie wyhodowano też jeszcze pszczoły miodnej o dłuższym języczku, ale prace w tym kierunku są mniej lub bardziej zaawansowane (m.in. Hejtmanek 1960, Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966, Smaragdowa 1964, 1969). Natomiast dość szczegółowo opracowano metody wykorzystywania istniejących ras pszczół do zapylania koniczyny czerwonej. Najważniejszą z nich jest rozpoczęta przez Smaragdową, a opracowana przez Gubina w końcu lat trzydziestych (cyt. za Čumakovem i Husarovą 1964) metoda kierowania pszczół na koniczynę przez podkarmianie ich syropem cukrowym, aromatyzowanym zapachem kwiatów tej rośliny.

Metodę Gubina, zwaną też metodą tresury pszczół, sprawdzono wielokrotnie, otrzymując przeważnie wyniki pozytywne, wyrażające się nieraz kilkakrotnie większym oblotem pszczół na koniczynie oraz wyższymi plonami nasion (Gubin 1953, Hejtmanek 1958, Pritsch 1959, Čumakov i Husarova 1964 i inni), aczkolwiek nie zawsze (np. Hansson 1960, Brajnies 1956).

O większym lub mniejszym powodzeniu tresury pszczół na koniczynę czerwoną decyduje zapewne wiele różnych czynników, ale najbardziej chyba rasa pszczół. Wspomina o tym m.in. Gubin (1964), a w naszych warunkach niezbicie tego dowiódł Wawryn (1969). W doświadczeniach Wawryna pierwsze pokolenie krzyżówek pszczoły kaukaskiej i kraińskiej (♀) z krajową (♂), charakteryzujące się normalnie dłuższym języczkiem niż pszczoły krajowe, pod wpływem podkarmiania syropem

strona 93

aromatyzowanym wykazało 27 razy większą skuteczność w zapylaniu koniczyny niż pszczoły krajowe. W przeciwieństwie do tych ostatnich, krzyżówki zbierały z koniczyny nie tylko pyłek ale i nektar, dając około 17 kg miodu z pnia, podczas gdy pszczoły krajowe tylko po 0,5 kg miodu z pnia.

Jednakże bez pomocy człowieka (bez tresury), jak pisze Smaragdowa (1969), także te długojęzyczkowe pszczoły przeważnie niechętnie lecą na koniczynę czerwoną. Jeżeli w okresie kwitnienia koniczyny będą w pobliżu nektarowały inne atrakcyjne rośliny, to według Rheina oraz Kratochvila i Šnoflaka (cyt. za Čumakovem i Husarovą 1964) pszczoły polecą na te rośliny a nie na koniczynę, mimo stosowania tresury. Dlatego poleca się (m. in. Mielniczenko 1954) dobieranie odpowiedniego terminu koszenia pierwszego odrostu koniczyny, aby kwitnienie odrostu przeznaczonego do zbioru nasion przypadało na okres, kiedy główne rośliny miododajne przekwitną.

Bywa jednak i tak, że nawet bez tresury pszczoły odwiedzają licznie kwiaty koniczyny, zbierając zarówno pyłek, jak i nektar (m. in. Hammer 1949, Titow — cyt. za Głuchowem 1950, Szwanwicz 1956). Zbieranie nektaru obserwowano zazwyczaj (m. in. Głuchow 1950, Smaragdowa 1969) przy ciepłej i suchej pogodzie, kiedy cała roślina ma mniejszy turgor, a więc i rurki kwiatowe ma mniej sztywne. Uważa się poza tym (m. in. Głuchow 1950, Hejtmanek 1957), że koniczyna w drugim pokosie wytwarza drobniejsze kwiaty niż w pokosie pierwszym, które, mimo nawet słabszego nektarowania, są dla pszczół bardziej atrakcyjne.

O atrakcyjności kwiatów koniczyny dla pszczół mogą decydować nawet małe różnice długości rurki korony lub wysokości poziomu nektaru, a także (Demianowiczowa 1957) koncentracja cukrów w nektarze. Według Koutenskiego (1962) pszczoła może pobierać nektar ukryty w rurce kwiatowej znacznie głębiej niż wynosi długość jej języczka, ponieważ do kwiatu wciska też zwężoną część głowy. Dla pobrania całej ilości zawartego w kwiecie nektaru wystarczy, jak pisze Szwanwicz (1956), gdy pszczoła języczkiem dostanie jego górnego menisku. Jest to możliwe dzięki temu, że wolny dziesiąty pręcik i szyjka słupka, przylegając do wewnętrznej ściany rurki korony, tworzą rodzaj naczynia włoskowatego.

Stwierdzono, że długość rurki kwiatowej koniczyny wykazuje zależność od szerokości geograficznej. Odwrotnie jednak niż dzieje się to z długością języczka u pszczół (Ałpatow — cyt. za Głuchowem 1950), długość rurki kwiatu koniczyny jest większa na północy (np. w Szwecji) niż na południu (w Szwajcarii) — Åkerberg (1964). Wykazano też, że w identycznych warunkach klimatycznych i glebowych mogą występować pewne różnice w długości rurki kwiatowej oraz w nektarowaniu różnych odmian oraz rodów hodowlanych koniczyny (Grazi i inni

strona 94

1961, Maurizio 1961, Paatela 1962, Dennis i Haas 1967, Góral 1968).

Dotychczasowe wyniki badań z nawożeniem (Carlisle i Ryle 1955, Shuel 1961, Skirde 1963, Lampeter — cyt. za Jelinowską 1969) nie wskazują raczej na to, aby w przeciętnie dobrych warunkach polowych można było na tej drodze wpływać na ilość wydzielanego nektaru i długość rurki kwiatowej u koniczyny. Można natomiast łatwo zwiększać liczbę kwiatów na jednostce powierzchni i przez to podnosić ogólną wydajność nektarową.

Celem naszej niniejszej pracy było zbadanie przede wszystkim długości rurki kwiatowej i poziomu znajdującego się w niej nektaru u najważniejszych krajowych odmian koniczny czerwonej, uprawianych w kilku miejscowościach Polski. Staraliśmy się określić jednocześnie obfitość kwitnienia badanej koniczny, liczebność zapylających ją owadów oraz stopień zawiązywania nasion, aby szukać ewentualnych związków między tymi cechami a wynikami pomiarów kwiatów.

METODYKA

Badania przeprowadzono w latach 1968 i 1969 w pięciu miejscowościach, położonych na terenie województw: olsztyńskiego (WSR w Olsztynie), poznańskiego (CSOO w Słupi Wielkiej pow. Środa Wlkp.), warszawskiego (IHAR w Radzikowie k. Warszawy), lubelskiego (OPIS w Puławach) i krakowskiego (SHR w Skrzeszowicach pow. Proszowice).

Sposób zakładania doświadczeń oraz wykonywania obserwacji i pomiarów. W doświadczeniach zaplanowano uwzględnić 3 najważniejsze krajowe diploidalne odmiany koniczny czerwonej (Glorię, Hruszowską i Skrzeszowicką) oraz jedną tetraploidalną (Wielkolistną). Z powodu trudności zdobycia nasion, odmianę Wielkolistną zastąpiono inną tetraploidalną odmianą (tzw. Tetrą Skrzeszowicką), która jest formą jednokośną. Odmiana ta była tylko w doświadczeniach w Olsztynie, w Puławach i w Skrzeszowicach. W Radzikowie występowała natomiast nowo wyhodowana diploidalna odmiana (Radzikowska), a w Skrzeszowicach — koniczyna od dawna uprawiana w powiecie Wąbrzeźno wojew. bydgoskie, nazwana roboczo „Populacyjną”. (W tabelach niniejszej pracy zdecydowano dla uproszczenia oznaczać odmiany tylko pierwszymi literami ich nazw).

O tym zróżnicowanym nieco zestawie odmian zadecydował w dużej mierze fakt, że dla przeprowadzenia omawianych tu badań nie zakładano w zasadzie odrębnych doświadczeń, lecz wykorzystano doświadczenia prowadzone dla innych celów. Stąd też różna wielkość poletek oraz niejednakowa ilość powtórzeń (tab. 1). Brak pierwszego pokosu w Radzikowie w 1969 r., a drugiego w Olsztynie i w Skrzeszowicach w 1968 r. oraz pewne luki w obserwacjach i pomiarach wynikają częściowo również

strona 95

z wyżej wymienionych powodów, a częściowo z przyczyn niezależnych od autorów.

Tabela 1 Niektóre dane dotyczące metodyki doświadczeń Some data concerning the metod of investigations

Miejscowość Location Rok Year Pokos badany Cuts Wielkość poletek m² Area of plots Liczba powtórzeń w pokosie: Number of replication: I Liczba powtórzeń w pokosie: Number of replication: II Powierzchnia poletek (w m²) do zbioru nasion w pokosie: Area of plots for seed harvesting in cuts: I Powierzchnia poletek (w m²) do zbioru nasion w pokosie: Area of plots for seed harvesting in cuts: II
Olsztyn 1968 I 5 4 — — —
1969 I i II 2 4 4 4 4
Słupia W. 1968 I i II 5 3 3 — —
1969 I i II 5 3 3 — —
Radzików 1968 I i II 5 3 4 5 5
1969 II 5 — 4 — 2
Puławy 1968 I i II 30 4 4 10 10
1969 I i II 15 3 3 10 10
Skrzeszowice 1968 I 2 2 — — 2
1969 I i II 20 5 5 5 5

Uwzględnienie w badaniach pierwszego pokosu koniczyny, normalnie nie pozostawianego w naszych warunkach na nasiona, miało na celu lepsze poznanie zjawisk związanych z kwitnieniem, nektarowaniem i zapylaniem tej rośliny.

Długość rurki kwiatowej i poziom nektaru mierzono przy pomocy specjalnie do tego celu skonstruowanego suwaka (Jabłoński 1962). Pomiary wykonywano przez 10 kolejnych dni w czasie pełni kwitnienia koniczyny, biorąc każdego dnia po jednej główce z poszczególnego poletka. Mierzono w każdej główce po 10 kwiatów, zabezpieczonych przez okres 3 dni przed dostępem owadów izolatorami z gazy technicznej. Izolatory zakładano między godziną 8 a 10 rano, na główki mające około 1/5 rozkwitniętych już kwiatów, które usuwano. Dzięki temu wiadomo było, że na trzeci dzień kwiaty położone w pierwszym, a także w drugim i często trzecim szeregu powyżej pustego miejsca w główce miały pożądany wiek około 3 dób. Zdecydowano wykonywać pomiary na kwiatach trzydniowych, ponieważ u koniczyny czerwonej kończy się w tym czasie proces najintensywniejszego wydzielania nektaru.

Koncentrację cukrów w nektarze oznaczano tylko w Olsztynie, Słupi Wielkiej i w Puławach przy pomocy refraktometrów Abbe’go. Nektar do oznaczeń procentowej zawartości suchej masy (cukrów) w nektarze pobierano pipetami (Demianowiczowa 1960), z tych samych główek,

strona 96

z których pochodziły kwiaty do pomiarów długości rurki kwiatowej i wysokości słupka nektaru.

Ilość cukrów wydzielanych przez jeden kwiat izolowany 3 doby obliczano w Puławach (a także w Olsztynie w 1968 r.) na podstawie określonej wagowo ilości nektaru oraz koncentracji cukrów w nim zawartych, a w pozostałych miejscowościach na podstawie wysokości słupka nektaru i ustalonego współczynnika (wyniki w przygotowaniu do druku), określającego ilość cukrów, przypadającą na 1 mm wysokości słupka nektaru w kwiecie koniczny, przy danej procentowej zawartości ich w nektarze.

Wydajność cukrową z jednostki powierzchni (1 ha) obliczano w zwykły sposób, z ilości cukrów wydzielanych przez 1 kwiat i liczby kwiatów wytworzonych przez roślinę na tej powierzchni.

Dla określenia liczby kwiatów na jednostce powierzchni liczono na 1 m² każdego poletka wszystkie główki, a wynik przemnażano przez średnią liczbę kwiatów w główce. Tę ostatnią wartość uzyskiwano z analizy 30—50 główek, pobranych w sposób losowy z każdego poletka oddzielnie, tuż przed zbiorem koniczyny. W główkach tych liczono jednocześnie związane i wykształcone nasiona.

W celu określenia plonu nasion, wykruszano je ręcznie lub przy pomocy małych maszyn laboratoryjnych. Wielkość powierzchni poletek przeznaczanej na zbiór nasion wynosiła 2—10 m².

Obserwacje liczebności owadów zapylających koniczynę wykonywano w każdej miejscowości w tym samym okresie co pomiary kwiatów. Przechodzono wtedy trzykrotnie w ciągu dnia (o godzinie 10, 13 i 15) od poletka do poletka i oddzielnie zapisywano policzone pracujące na nich pszczoły miodne, trzmiele oraz inne owady, którymi były głównie pszczoły samotnice. Za liczebność poszczególnych grup owadów w danym dniu na danym poletku uważano średnią z trzech przejść. Zdarzało się jednak, że wykonywano tylko jedno przejście dziennie w godzinach południowych.

Sposób opracowania wyników. Większość zebranych wyników opracowano statystycznie przy pomocy analizy wariancji R. A. Fishera. W badaniach przyjęto dwa poziomy wiarogodności: a1 = 0,05 i a2 = 0,01. Ocenę istotności różnic oparto na kryterium „t” Studenta. Różnice graniczne (przedziały ufności dla różnic) oznaczano w tabelach symbolami m1 i m2.

Z powodu zróżnicowania doświadczeń trudno było dokonać bardziej syntetycznego opracowania wyników. Ograniczono się wobec tego do wykonania analiz fragmentarycznych. Zdecydowano rozpatrzeć zachowanie się poszczególnych badanych odmian i pokosów koniczyny w każdej miejscowości oddzielnie oraz zachowanie się danego pokosu wszędzie występujących trzech odmian (Glorii, Hruszowskiej i Skrzeszowickiej) w różnych miejscowościach.

Należy dodać, że niektórych wyników nie wzięto do obliczeń statystycznych,

strona 97

bądź to z powodu braku powtórzenia, bądź któregoś pokosu. W paru natomiast wypadkach na miejsce brakującego wyniku wstawiano średnią z istniejących powtórzeń (przy czym w analizach statystycznych zmniejszano wtedy odpowiednio liczbę stopni swobody), a innym razem zrezygnowano w drodze losowej z jednego powtórzenia.

WARUNKI PRZYRODNICZO-ROLNICZE DOŚWIADCZEŃ

Warunki przyrodniczo-agrotechniczne doświadczeń. Doświadczenia zakładane były na różnych typach gleb (tab. 2). Najbardziej zbliżone do siebie gleby wzięto pod koniczynę w Olsztynie i w Radzikowie, przy czym pola radzikowskie leżą w dolinie rzeki Utraty i są z natury wilgotniejsze. Ogólnie wszędzie gleba była urodzajna i raczej w wysokiej kulturze rolnej, nadająca się do uprawy pszenicy i buraków cukrowych. Nieco słabsze warunki glebowe miała koniczyna jedynie w Puławach.

Tabela 2 Charakterystyka warunków glebowych Characteristics of soil conditions

Miejscowość Location Wysokość n.p.m. w m. Altitude Gleba — Soil: Typ genetyczny Soil type Gleba — Soil: Klasa bonitacyjna Class of soil Gleba — Soil: Kompleks rolniczy Main crops in the crop rotation Gleba — Soil: pH
Olsztyn 102 brunatna właściwa brown soil IIIa pszenno-buraczany wheat-beet 6,8
Słupia W. 86 czarna ziemia black-alkalies IIIb pszenny dobry wheat-beet ok. 7,0
Radzików 92 bielica śr.-glin. loamy soil III pszenno-buraczany wheat-beet 6,5
Puławy 158 bielica lekka sandy loam IV żytni dobry rye-potatoes ok. 6,0
Skrzeszowice 180 less głęboki deep clay soil IIIa pszenno-buraczany wheat-beet ok. 6,5

Nawożenie mineralne pod koniczynę było w Olsztynie, Słupi Wielkiej i w Radzikowie obfitsze niż w Puławach i Skrzeszowicach (tab. 3). Wśród miejscowości, w których stosowano wyższe dawki nawozów mineralnych, Olsztyn wyróżniał się najwyższym stosunkiem fosforu do potasu i brakiem nawożenia pogłównego w roku 1969, Radzików — znacznymi dawkami azotu przed siewem koniczyny, a Słupia Wielka — dość niskim stosunkiem fosforu do potasu.

strona 98

Tabela 3 Dawki nawozów mineralnych w kg na 1 ha Dosage of fertilizers in kg/ha

Miejscowość Location Składniki Fertilizers Nawożenie przedsiewne Fertilizing before sowing: 1967 Nawożenie przedsiewne Fertilizing before sowing: 1968 Nawożenie wiosną pogłównie Spring topdressing: 1968 Nawożenie wiosną pogłównie Spring topdressing: 1969
Olsztyn N 0 20 0 0
P2O5 90 90 60 0
K2O 100 100 80 0
Słupia W. N 0 0 0 0
P2O5 40 40 36 36
K2O 120 120 60 60
Radzików N 30 30 0 0
P2O5 60 60 60 60
K2O 80 80 80 80
Puławy N 20 20 0 0
P2O5 60 60 30 30
K2O 80 80 40 40
Skrzeszowice N 0 0 0 0
P2O5 40 0 40 60
K2O 40 0 40 60

Dane dotyczące warunków agrotechnicznych doświadczeń przedstawiono w tabeli 4. Uwagę w niej zwraca późne koszenie pierwszego odrostu zielonki koniczyny w Słupi Wielkiej.

Warunki pogody. W roku 1968 zima była dość śnieżna, a wiosna średnio wczesna i średnio ciepła. Stosunkowo wysokie temperatury występowały w pierwszej i drugiej dekadzie czerwca. Natomiast druga i trzecia dekada lipca oraz pierwsza i druga dekada sierpnia były na ogół chłodne (tab. 5). Dopiero w końcu sierpnia i na początku września nastąpił okres cieplejszy. Lato tego roku charakteryzowało się też zbliżonymi do średnich opadami. Koniczyna we wszystkich miejscowościach przezimowała na ogół dobrze. Przebieg pogody wiosną i w lecie był sprzyjający dla wzrostu masy wegetatywnej, ale mniej korzystny dla zapylania i owocowania koniczyny, zwłaszcza drugiego pokosu.

Zima w roku 1969 była długa, mroźna i mało śnieżna, a wiosna opóźniła się o około 2 tygodnie. Koniczyna czerwona w wielu rejonach kraju przemarzła. W doświadczeniu w Puławach zlikwidowano z tego powodu całe jedno powtórzenie oraz skrócono o połowę długość poletek pozostałych trzech powtórzeń, gdzie o gorszym przezimowaniu roślin zadecydowało późniejsze skoszenie ściernianki jesienią poprzedniego roku. Znacznie osłabiona wyszła z zimy koniczyna w Skrzeszowicach, a także w Słupi Wielkiej. Z chwilą nastania wiosny w kwietniu i w maju warunki wegetacji roślin były na ogół sprzyjające. Natomiast lato 1969 r., aż do

strona 99

Tabela 4 Warunki agrotechniczne doświadczeń Agrotechnical conditions of investigations

Miejscowość Location Doświadczenie z roku: Trials Przedplon Previous crop Roślina ochronna Cover crop Termin siewu Time of sowing Ilość wysiewu w kg/ha Rate of seeding Rozstawa rzędów w cm Row distance Termin koszenia zielonki I pokosu Time of I cuting
Olsztyn 1968 buraki na oborniku beste/manure czysty siew without cover 20.V.* — 50×50 22.V.
1969 czarny ugór bare fallow „ „ 25.IV. 10 50 10.VI.
Słupia W. 1968 ziemniaki na oborn. potatos/manure czysty siew without cover 15.VI. około 20 30 30.VI.
1969 „ „ „ „ 22.V. „ 20 30 4.VII.
Radzików 1968 zboża jare spring cereal czysty siew without cover 5.IV. około 20 30 10.VI.
1969 „ „ „ „ 15.IV. „ 20 30 11.VI.
Puławy 1968 miesz. zbóż.-strącz. legume-cereal mix. owies na ziel. oat for green 15.IV. około 20 15 11.VI.
1969 „ „ „ „ „ „ 21.IV. „ 20 15 14.VI.
Skrzeszowice 1968 ziemniaki na oborn. potatos/manure czysty siew without cover 30.V. około 18 15 —
1969 „ „ „ „ 30.V. „ 18 15 14.VI.
  • — koniczyna była wysiana w marcu w szklarni, a 20.V. wysadzona w pole w rozstawie 50×50 cm The clover was sown on March in greenhouse, and transplanted at the field (20.V.) spaced 50×50 cm
strona 100

Tabela 5 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia koniczyny czerwonej i dojrzewania jej nasion Some meteorological data from the period of flowering and seed setting of red clover

Miejscowość Locality Rok Years Czerwiec June: 1 Czerwiec June: 2 Czerwiec June: 3 Lipiec July: 1 Lipiec July: 2 Lipiec July: 3 Sierpień August: 1 Sierpień August: 2 Sierpień August: 3 Wrzesień September: 1 Wrzesień September: 2 Wrzesień September: 3
Temperatura w °C (średnie dekadowe) Temperature in °C (decade means)
Olsztyn 1968 17 22 16 20 15 17 19 15 21 18 11 10
1969 13 19 18 17 18 22 19 16 16 14 15 10
Słupia W. 1968 17 20 17 21 16 15 20 15 19 19 13 11
1969 14 20 17 18 18 23 20 17 14 16 16 12
Radzików 1968 19 21 19 22 17 16 20 17 20 20 15 11
1969 15 21 20 19 19 23 19 18 16 16 16 12
Puławy 1968 18 21 17 20 16 15 19 16 19 18 13 10
1969 14 20 18 18 17 21 19 17 15 14 15 11
Skrzeszowice 1968 17 18 17 20 16 14 18 16 16 17 14 11
1969 14 18 16 17 17 20 18 17 14 15 14 12
Opady w mm (sumy dekadowe) Rainfals in mm (decade total)
Olsztyn 1968 16 25 8 3 17 25 0 43 19 0 26 19
1969 4 1 0 31 5 2 0 16 38 4 10 16
Słupia W. 1968 32 18 9 57 19 46 1 28 14 0 11 14
1969 11 25 9 7 4 — — 32 54 — 12 5
Radzików 1968 49 17 10 1 19 36 — 8 5 5 24 10
1969 32 61 2 27 6 11 — 20 72 0 4 18
Puławy 1968 30 24 62 0 27 74 3 9 8 11 12 32
1969 26 8 8 23 24 7 0 33 38 0 5 5
Skrzeszowice 1968 60 7 28 — 19 50 11 8 49 20 6 22
1969 6 16 37 27 10 — — 71 26 — 1 2
strona 101
Ryc. 1. Pora kwitnienia koniczyny czerwonej w różnych miejscowościach Polski
Ryc. 1. Pora kwitnienia koniczyny czerwonej w różnych miejscowościach Polski Flower date of red clover in different locations in Poland

końca pierwszej dekady sierpnia, charakteryzowało się bardzo małą ilością opadów i wyższą niż w roku poprzednim temperaturą. Warunki dla zapylania koniczyny były bardzo dobre, ale rośliny, zwłaszcza drugiego pokosu, nie wszędzie mogły należycie wyrosnąć i wytworzyć dostateczną liczbę główek dla zapewnienia wysokich plonów nasion.

WYNIKI

KWITNIENIE KONICZYNY CZERWONEJ

Pora kwitnienia. W miejscowościach położonych w środkowym pasie Polski (Słupia Wielka, Radzików, Puławy) oraz na południu (Skrzeszowice), kwitnienie odmian diploidalnych koniczyny pierwszego pokosu rozpoczęło się w roku 1968 w pierwszych dniach czerwca, a w roku 1969 przy opóźnionej wiośnie — około 10 czerwca (ryc. 1). Na północy (w Olsztynie) pierwszy pokos zakwitł w roku 1968 tylko o 2—3 dni później niż w innych miejscowościach, natomiast w 1969 r. nawet o 2—3 dni wcześniej. Koniec kwitnienia pierwszego pokosu notowano wszędzie przed 10 lipca, tylko w Puławach o kilka dni później. W sumie kwitnienie koniczyny pierwszego pokosu trwało od około 30 do blisko 40 dni.

Okres kwitnienia koniczyny pokosu drugiego trwał przeważnie nieco krócej niż pokosu pierwszego. Koniec jego kwitnienia na południu

strona 102

i w pasie środkowym Polski notowano w jednakowym mniej więcej czasie, tj. 15—20 sierpnia, pomimo różnych terminów koszenia zielonki pierwszego odrostu. Tylko w Olsztynie drugi pokos koniczyny kwitł około 2 tygodnie wcześniej niż w innych miejscowościach, ale tam też znacznie wcześniej skoszono pierwszy odrost zielonki (tab. 4). Duży odstęp między kwitnieniem pierwszego i drugiego pokosu koniczyny w Słupi Wielkiej wynika z późnego koszenia pierwszego odrostu na siano.

Odmiana tetraploidalna (Tetra Skrzeszowicka) zakwitała we wszystkich miejscowościach o około dwa tygodnie później od odmian diploidalnych, ale długością okresu kwitnienia wcale się od nich nie różniła.

Obfitość kwitnienia. Stwierdzono duże różnice w liczbie główek na jednostce powierzchni pomiędzy poszczególnymi miejscowościami dla obydwu pokosów (tab. 6). Pomimo niepełnych danych widać wyraźnie, że najwięcej główek wytwarzała koniczyna w Radzikowie i w Olsztynie (do ponad 1600 na 1 m²), mniej w Puławach (do ok. 750 na 1 m²), a najmniej w Skrzeszowicach i w Słupi Wielkiej (do 420 na 1 m²).

Tabela 6 Liczba główek na 1 m² Number of heads per 1 m²

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne* Diff. values: m1 Różnice graniczne* Diff. values: m2
1968 I — — 1118 753 424 145 196
II — — 833 575 — 187 257
1969 I 1170 324 — 449 — 233 370
II — 143 1640 431 185 153 265
Różnice graniczne* Diff. values m1 — 70 196 109 75
m2 — 162 264 160 139

x — m1 = najmniejsze udowodnione różnice przy poziomie wiarygodności α = 0,05 m2 = „ „ „ „ „ „ α = 0,01 x — m1 = least significant difference for significence level α = 0,05 m2 = „ „ „ „ „ „ α = 0,01

Z powodu luk w wynikach dość trudno jest ocenić lata i pokosy pod względem liczby wytwarzanych główek. W Puławach zdecydowanie więcej kwiatostanów (różnice istotne nawet przy wyższym poziomie wiarogodności) wytwarzała koniczyna w bogatszym w opady roku 1968, niż w suchym 1969 r. W Radzikowie było natomiast odwrotnie, co należy tłumaczyć wyższą naturalną wilgotnością gleby — w roku 1968 było tam zbyt wilgotno dla koniczyny nasiennej. Na podstawie danych ze

strona 103

Słupi Wielkiej, Radzikowa i Puław można przyjąć, że koniczyna drugiego pokosu wytwarzała nieco mniej główek niż pierwszego.

Nie stwierdzono istotnych różnic w liczbie wytwarzanych główek na jednostce powierzchni przez badane odmiany koniczyny w Słupi Wielkiej, Puławach i Skrzeszowicach (tab. 7). Natomiast w Radzikowie wyraźnie większą liczbę główek na 1 m² wśród badanych odmian wykazała Hruszowska i to zwłaszcza drugi jej pokos w suchym roku 1969, zaś w Olsztynie Gloria pokosu pierwszego w tymże roku. Pewna tendencja do wytworzenia większej liczby główek u Glorii zaznaczyła się również w Puławach, lecz wyraźniej w bardziej wilgotnym roku 1968.

Tabela 7 Liczba główek na 1 m² Number of heads per 1 m²

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 1360 1010 1146 — — 884 152 219
Słupia W. 242 202 257 — — — F0<F0,05
Radzików 1116 1405 1136 1145 — — 227 300
Puławy 599 526 531 — — 480* F0<F0,05
Skrzeszowice 462 384 425 — 454 483* F0<F0,05
  • — wyniki nie były opracowywane statystycznie no statistical analysis

Pod względem liczby kwiatów w główce można miejscowości uszeregować (od najlepszej do najsłabszej) w podobnej kolejności jak pod względem liczby główek na 1 m², a więc: Radzików, Olsztyn, Puławy oraz Skrzeszowice i Słupia Wielka (tab. 8). We wszystkich miejscowościach, z wyjątkiem Radzikowa, większe główki wytwarzała koniczyna

Tabela 8 Liczba kwiatów w główce Number of florets per head

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 97 — 108 81 77 9,1 12,2
II — 63 122 104 — 3,2 4,4
1969 I 110 83 — 85 — 6,7 9,2
II — 73 111 114 99 F0<F0,05
Różnice graniczne Diff. values m1 11,6 19,1 11,5 8,7 6,6
m2 15,9 31,6 15,4 11,9 12,0
strona 104

w roku 1969, a więc przy mniejszej ilości opadów a nieco wyższej temperaturze. Prawie wszędzie koniczyna drugiego pokosu charakteryzowała się większymi główkami niż koniczyna pokosu pierwszego. Jedynie w Słupi Wielkiej w 1969 r. działo się inaczej, ale przyczyną tego była zapewne susza, która najsilniej tam się zaznaczyła.

Poszczególne odmiany diploidalne koniczyny w Olsztynie, Słupi Wielkiej i w Puławach nie wykazały większego zróżnicowania pod względem liczby kwiatów w główce (tab. 9). Natomiast w Skrzeszowicach istotnie mniejsze główki wytwarzała Gloria, a w Radzikowie Radzikowska, która częściowo od Glorii się wywodzi. Tetra Skrzeszowicka miała w Skrzeszowicach i w Puławach na ogół więcej kwiatów w główce, ale w Olsztynie nie różniła się pod tym względem od odmian diploidalnych.

Tabela 9 Liczba kwiatów w główce Number of florets per head

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 101 107 100 — — 100 F0<F0,05
Słupia W. 74 72 73 — — — F0<F0,05
Radzików 121 117 116 101 — — 13,2 17,8
Puławy 96 99 94 — — 101* F0<F0,05
Skrzeszowice 75 92 98 — 84 104* 9,3 17,0
  • — objaśnienie w tab. 7 see informations tab. 7

Liczba kwiatów na jednostce powierzchni jest bezpośrednim wynikiem liczby główek na tej powierzchni oraz liczby kwiatów w główce. Ponieważ w tych samych miejscowościach, gdzie było więcej główek na 1 m², koniczyna wytwarzała na ogół też większe kwiatostany, różnice pomiędzy miejscowościami pod względem liczby kwiatów na 1 m² zaznaczyły się jeszcze wyraźniej niż pod względem dwu wyżej omówionych cech (tab. 10). Natomiast pomiędzy latami i pokosami różnice w liczbie kwiatów na 1 m² były wyraźnie mniejsze niż różnice w liczbie główek na 1 m². W Puławach, dzięki znacznie większym główkom, koniczyna drugiego pokosu wytwarzała w rezultacie więcej kwiatów na 1 m² niż koniczyna pokosu pierwszego, która charakteryzowała się większą liczbą główek na jednostce powierzchni.

Istotne różnice w liczbie kwiatów na 1 m² między odmianami występowały tylko w Radzikowie, gdzie odmiana Radzikowska okazała się słabsza od pozostałych oraz w Olsztynie, gdzie słabszą była Tetra Skrzeszowicka (tab. 11). Można się dopatrywać pewnej tendencji do zajmo-

strona 105

Tabela 10 Liczba kwiatów na pow. 1 m² w tys. szt. Number of flowers per 1 m² (in thousands)

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I — — 121,3 61,6 32,3 17,57 24,07
II — — 101,7 59,5 — 23,13 31,68
1969 I 149,6 26,9 — 39,3 — 53,63 88,95
II — 10,6 184,3 49,2 18,2 27,27 37,35
Różnice graniczne Diff. values m1 — 9,04 23,91 12,15 6,16
m2 — 20,84 32,07 16,29 11,28

wania pierwszego miejsca pod względem liczby kwiatów u odmiany Hruszowskiej w Olsztynie i w Radzikowie, u Glorii w Puławach, a u Skrzeszowickiej w Skrzeszowicach. Nie uwzględnioną w obliczeniach statystycznych Tetrę Skrzeszowicką w Skrzeszowicach i Puławach można uważać za nieco słabiej kwitnącą w porównaniu z odmianami diploidalnymi.

Tabela 11 Liczba kwiatów na pow. 1, m² w tys. szt. Number of flowers per 1 m² (in thousands)

Miejscowość Location Odmiany Varieties: G Odmiany Varieties: H Odmiany Varieties: S Odmiany Varieties: R Odmiany Varieties: P Odmiany Varieties: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 142,8 184,8 121,2 — — 83,4 13,58 19,51
Słupia W. 19,4 15,1 21,5 — — — F0<F0,05
Radzików 132,6 168,2 131,3 110,7 — — 27,61 37,03
Puławy 56,6 50,6 50,1 — — 47,0* F0<F0,05
Skrzeszowice 23,6 25,2 27,0 — 22,6 21,6* F0<F0,05
  • — objaśnienia w tab. 7 see tab. 7.

NEKTAROWANIE KONICZYNY CZERWONEJ

Długość rurki kwiatowej. W bogatszym w opady roku 1968 długość rurki kwiatowej u koniczyny pierwszego i drugiego pokosu była jednakowa (tab. 12). Nieduże lecz istotne różnice stwierdzono jednak pomiędzy miejscowościami, przy czym najdłuższą rurkę (ok. 9,3 mm) miała

strona 106

koniczyna w Puławach i w Słupi Wielkiej, krótszą (nieco ponad 9 mm) w Olsztynie, a najkrótszą (poniżej 9 mm) w Skrzeszowicach i w Radzikowie. W suchym roku 1969, koniczyna, zwłaszcza drugiego pokosu, miała w Słupi Wielkiej, Radzikowie, Puławach i Skrzeszowicach nieco krótszą rurkę kwiatową niż w roku poprzednim, tylko w Olsztynie działo się na odwrót, co trudno jest wytłumaczyć. Na przykładzie drugiego pokosu w 1969 r. widać skracanie się rurki kwiatowej w miarę bardziej południowego położenia miejscowości. Tak więc w Olsztynie długość rurki korony wynosiła ok. 10 mm, w Słupi Wielkiej, Radzikowie i Puławach — około 9 mm, a w Skrzeszowicach — poniżej 8 mm.

Tabela 12 Długość rurki kwiatowej w mm Corolla tube lengths in mm

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 9,06 9,27 8,98 9,29 8,89 0,137 0,182
II — 9,23 9,07 9,48 — 0,199 0,268
1969 I 10,03 8,95 — 9,09 8,91 0,207 0,277
II 10,04 8,50 8,88 8,96 7,75 0,376 0,390
Różnice graniczne Diff. values m 0,130 0,578 F0< 0,204 0,963
m2 0,176 0,784 <F0,05 0,273 1,292

Wśród badanych odmian Skrzeszowicka odznaczała się nieco krótszą rurką od pozostałych diploidów (w Skrzeszowicach i w Radzikowie różnice istotne), a Tetra Skrzeszowicka minimalnie dłuższą (tab. 13).

Tabela 13 Długość rurki kwiatowej w mm Corolla tube lengths in mm

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 9,86 9,58 9,69 — — 9,99* 0,130 0,176
Słupia W. 8,99 9,09 8,89 — — — F0<F0,05
Radzików 9,06 9,08 8,80 9,06 — — 0,151 0 200
Puławy 9,34 9,24 9,15 — — 9,28* F0<F0,05
Skrzeszowice 8,66 8,62 8,41 — 8,70 8,85* 0,154 0,207
  • — objaśnienia w tab. 7 see tab. 7
strona 107

Nie stwierdzono, aby w 10-dniowym okresie pomiarów występowała jakaś kierunkowa zmienność w długości rurki kwiatowej, związana ze zmianami temperatury i wilgotności powietrza.

Wysokość słupka nektaru. Pod względem wysokości słupka nektaru w rurce kwiatowej koniczyny (tab. 14), można Olsztyn, Puławy i Skrzeszowice potraktować jako miejscowości mniej więcej równorzędne i lepsze (gdzie po 3 dniach izolowania kwiatów nektar wznosił się powyżej 1 mm), a Słupię Wielką i Radzików jako gorsze (gdzie nektar przeważnie nie osiągał poziomu 1 mm). Trudno jest wytłumaczyć, dlaczego w Słupi Wielkiej i Radzikowie koniczyna jednakowo słabo nektarowała, podczas gdy skrajnie różniła się pod względem obfitości kwitnienia.

Tabela 14 Wysokość słupka nektaru w mm Hight of nectar column in mm

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 1,21 0,98 0,94 1,15 1,19 0,201 0,250
II — 0,42 1,07 1,29 — 0,078 0,105
1969 I 1,05 0,76 — 1,47 2,11 0,088 0,118
II 1,29 0,46 0,34 1,43 1,46 0,173 0,231
Różnice graniczne Diff. values m1 0,131 0,063 0,189 0,105 0,098
m2 0,170 0,085 0,254 0,141 0,131

Bardzo różnie kształtowało się nektarowanie koniczyny w zależności od roku badań i od pokosu. Na przykład w Puławach i w Skrzeszowicach lepiej nektarowała koniczyna w suchym roku 1969, natomiast w Radzikowie, a także w Słupi Wielkiej i w Olsztynie — lepiej w bogatszym w opady roku 1968. Lepsze nektarowanie koniczyny pokosu drugiego, w porównaniu z pierwszym, występowało w Olsztynie, Radzikowie i Puławach, a w Słupi Wielkiej i Skrzeszowicach było odwrotnie. Słabsze nektarowanie drugiego pokosu koniczyny w roku 1969 w Słupi i w Skrzeszowicach było zapewne wynikiem silniej niż w innych miejscowościach zaznaczającej się z biegiem lata suszy glebowej. Nie wiadomo natomiast, dlaczego w roku 1968 w Słupi Wielkiej drugi pokos koniczyny nektarował słabiej niż pierwszy.

Z danych puławskich wynika, że wysokość słupka nektaru w kwiecie koniczyny wykazuje prostą zależność od temperatury powietrza (ryc. 2).

Różnice w wysokości słupka nektaru między odmianami występowały tylko w Skrzeszowicach (tab. 15). W tej miejscowości Gloria, w porównaniu z Hruszowską i Skrzeszowicką obficiej nektarowała w pierwszym

strona 108
Ryc. 2. Wysokość słupka nektaru w kwiecie koniczyny czerwonej w zależności od temperatury powietrza (na podstawie danych z Puław)
Ryc. 2. Wysokość słupka nektaru w kwiecie koniczyny czerwonej w zależności od temperatury powietrza (na podstawie danych z Puław) Height of the nectar level in flower of red clover as related to mean temperature of air (in Puławy) y — wysokość słupka nektaru w mm — height of nectar level in mm x — średnia temperatura dnia w °C — mean day temperature in °C

pokosie, a Populacyjna z Wąbrzeźna w pokosie drugim. Lepiej nektarującym odmianom diploidalnym towarzyszyła w Skrzeszowicach Tetra Skrzeszowicka.

Tabela 15 Wysokość słupka nektaru w mm Height of nectar column in mm

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 1,23 1,14 1,20 — — 1,24* F0<F0,05
Sułpia W. 0,67 0,65 0,64 — — — F0<F0,05
Radzików 0,79 0,77 0,80 0,79 — — F0<F0,05
Puławy 1,36 1,31 1,35 — — 1,39* F0<F0,05
Skrzeszowice 1,74 1,51 1,53 — 1,69 1,58* 0,113 0,152
  • — objaśnienia w tab. 7 see tab. 7

Głębokość ukrycia nektaru. Cecha ta jest bardzo ważna ze względu na atrakcyjność kwiatów koniczyny dla pszczół zbierających nektar. W roku 1968 najpłycej ukryty nektar (na głębokości niecałych 8 mm)

strona 109

miała koniczyna w miejscowościach położonych na południu Polski (w Skrzeszowicach) oraz na północy (w Olsztynie) — tab. 16. W miejscowościach leżących w pasie środkowym odległość od uszka rurki korony do górnego menisku nektaru przekraczała 8 mm, przy czym w Słupi Wielkiej i w Puławach była większa niż w Radzikowie. W suchym roku 1969 głębokość ukrycia nektaru kształtowała się podobnie jak długość rurki kwiatowej, a mianowicie największa była na północy (blisko 9 mm), średnia w pasie środkowym (około 8 mm), a najmniejsza na południu (poniżej 7 mm).

Tabela 16 Odległość od górnego brzegu rurki kwiatowej do poziomu nektaru w mm Distance from the top of corolla tube to the level of nectar in mm

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 7,90 8,29 8,04 8,15 7,68 0,121 0,137
II — 8,81 8,01 8,31 — 0,160 0,216
1969 I 8,93 8,03 — 7,67 6,82 0,151 0,202
II 8,80 8,04 8,57 7,54 6,42 0,135 0,180
Różnice graniczne Diff. values m1 0,145 0,088 0,130 0,175 0,141
m2 0,196 0,119 0,171 0,235 0,189

Między pokosami nie występowały w zasadzie żadne istotne różnice w odległości od uszka rurki korony do poziomu nektaru. Jedynie w Słupi Wielkiej w 1968 r. koniczyna drugiego pokosu miała istotnie głębiej ukryty nektar niż koniczyna pokosu pierwszego.

Tabela 17 Odległość od górnego brzegu rurki kwiatowej do poziomu nektaru w mm Distance from the top of corolla tube to the level of nectar in mm

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 8,61 8,45 8,55 — — 8,26* F0<F0,05
Słupia W. 8,31 8,34 8,23 — — — 0,109 0,146
Radzików 8,27 8,34 8,03 8,27 — — 0,148 0,197
Puławy 7,98 7,97 7,81 — — 7,90* 0,175 0,235
Skrzeszowice 7,00 7,12 6,76 — 6,98 7,57* 0, 163 0,218
  • — objaśnienia w tab. 7 see tab. 7
strona 110

Między odmianami istotne różnice w głębokości ukrycia nektaru wystąpiły we wszystkich miejscowościach z wyjątkiem Olsztyna (tab. 17). Wyrażały się one tym, że odmiana Skrzeszowicka, w porównaniu z innymi odmianami, wykazywała wyraźnie mniejszą odległość od górnego brzegu rurki kwiatowej do poziomu nektaru. Tetra Skrzeszowicka miała tylko w Skrzeszowicach głębiej ukryty nektar niż odmiany diploidalne.

Procentowa zawartość suchej masy (cukrów) w nektarze. Cechę tę badano tylko w Olsztynie, Słupi Wielkiej i Puławach, a uzyskane średnie wyniki podano w tabeli 18. Koncentracja cukrów w nektarze koniczyny była na ogół wysoka we wszystkich miejscowościach, oscylowała najczęściej w pobliżu 50%. Dla drugiego pokosu w suchym roku 1969 wynosiła ona w Słupi Wielkiej i w Puławach około 70%. Koniczyna tetraploidalna miała zawsze rzadszy nektar niż koniczyna diploidalna.

Tabela 18 Procentowa zawartość cukrów w nektarze Percentage of sugars in nectar

Rok Year Forma koniczyny Ploidy of clover Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Puławy
1968 2n I 53 50 51
II — 44 52
4n I 43 — 44
1969 2n I 58 27 52
II 34 70 68
4n I 49 — 47

Procentowa zawartość suchej masy w nektarze koniczyny wykazywała ścisłą zależność od wilgotności względnej powietrza (ryc. 3).

Ilość cukrów wydzielanych przez nektarnik kwiatu koniczyny. Tabela 19 zawiera dane, dotyczące średniej ilości cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów koniczyny, izolowanych przez około 3 doby, począwszy od chwili ich rozkwitnięcia. Ilość wydzielanych cukrów wykazuje ścisły związek z wysokością słupka nektaru. W Słupi Wielkiej i w Radzikowie była ona mniejsza (poniżej 1 mg z 10 kwiatów), a w pozostałych miejscowościach większa (powyżej 1 mg z 10 kwiatów), przy czym można stwierdzić, że w Olsztynie lepiej nieco nektarowała koniczyna w 1968 r., a w Puławach i Skrzeszowicach — w roku 1969. Nie zaznaczyła się żadna wyraźna prawidłowość co do nektarowania badanych pokosów koniczyny. Koniczyna tetraploidalna wyraźnie lepiej od diploidalnej nektarowała tylko w Puławach w 1969 r., wydzielając średnio 2,55 mg cukrów z 10 kwiatów izolowanych przez 3 doby.

strona 111
Ryc. 3. Procentowa zawartość cukrów w nektarze koniczyny czerwonej w zależności od wilgotności względnej powietrza (na podstawie danych z Olsztyna i Puław)
Ryc. 3. Procentowa zawartość cukrów w nektarze koniczyny czerwonej w zależności od wilgotności względnej powietrza (na podstawie danych z Olsztyna i Puław) Percent of sugars concentrations in nectar of red clover as related to air relative humidity (in Olsztyn and Puławy) y — koncentracja cukrów w nektarze (%) — sugars concentrations in nectar (%) x — wilgotność względna powietrza w % — relative humidity of air in %

Tabela 19 Ilość mg cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów izolowanych 3 doby The quantity of sugars from 10 flowers isolated during 3 days

Rok Year Forma koniczyny Ploidy of clover Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice
1968 2n I 1,14 0,93* 0,86* 0,82 1,10*
II — 0,41* 0,99* 1,05 —
4n I 1,23 — — 0,91 1,07*
1969 2n I 0,95* 0,73* — 1,95 1,94*
II 1,25* 0,41* 0,31* 1,02 1,43*
4n I 1,26* — — 2,55 —
  • — Wyniki wyliczone na podstawie współczynnika, wyrażającego ilość mg cukrów przypadającą na 1 mm wysokości słupka nektaru. The data calculated on the base of „sugar value coeficient” (the quantity of sugar in mg per 1 mm of the nectar column).
strona 112

Wydajność cukrowa. Z powodu braku liczby kwiatów na jednostce powierzchni nie można było obliczyć wydajności cukrowej koniczyny dla wszystkich badanych pokosów. Dane w tab. 20 należy traktować raczej jako orientacyjne, nie mniej dla pszczelarstwa są one ważne. W pracy tej przyjęto, że kwiat koniczyny wydziela tylko tyle cukrów, ile stwierdzono go po trzech dniach izolowania. Wydaje się, że w rzeczywistości, przy odwiedzinach owadów i wskutek tego wcześniejszym zapylaniu, nie będzie on zdolny wydzielać więcej cukrów.

Tabela 20 Wydajność cukrowa w kg z 1 ha Sugar yield in kg/ha

Rok Year Forma koniczyny Ploidy of clover Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice
1968 2n I — — 109 50 35
II — — 101 63 —
4n I — — — 51 46
1969 2n I 148 20 — 77 —
II — 5 57 51 24
4n I 105 — — 107 —

Wydajność cukrowa jest iloczynem ilości wydzielanych przez jeden kwiat cukrów i liczby kwiatów na jednostce powierzchni. Stąd ta olbrzymia rozpiętość wyników, od 5 kg cukrów z 1 ha dla drugiego pokosu w 1969 r. w Słupi Wielkiej, aż do blisko 150 kg z 1 ha dla pierwszego pokosu w Olsztynie w tymże roku.

OBLOT KONICZYNY CZERWONEJ PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE

Ze względu na brak różnic w oblocie badanych odmian koniczyny przez owady zapylające, podano tylko średnie wyniki dla koniczyny diploidalnej oraz dla odmiany tetraploidalnej w poszczególnych miejscowościach. W tab. 21 pominięto Skrzeszowice, jako że w roku 1968 obserwacji owadów w ogóle tam nie prowadzono, a wyniki z roku 1969 były mało porównywalne z innymi.

Liczba pszczół miodnych, odwiedzających koniczynę diploidalną w roku 1968, była w Słupi Wielkiej, Radzikowie i Puławach około dwa razy większa na pierwszym pokosie niż na drugim, a w Olsztynie odwrotnie — większa na drugim pokosie niż na pierwszym. W miejscowościach położonych w pasie środkowym Polski, w porównaniu z Olsztynem,

strona 113

Tabela 21 Liczba pszczół miodnych (P), trzmieli (T) i pszczół samotnic (S) na 100 m² koniczyny czerwonej, obserwowana w godzinach południowych (średnie z 10 dni obserwacji) Number of pollinators: honey bees (P), bumble bees (T) and wild bees (S) per 100 m² of red clover being deserved at midday (average of 10 days — period)

Rok Year Forma koniczyny Ploidy of clover Miejscowość Location Pokos I Cut I: P Pokos I Cut I: T Pokos I Cut I: S Pokos II Cut II: P Pokos II Cut II: T Pokos II Cut II: S
1968 2n Olsztyn 9,3 17,6 1,10 16,7 39,3 1,75
Słupia W. 26,0 6,3 11,00 3,0 2,7 0,70
Radzików 33,7 0,8 11,25 18,2 1,6 5,40
Puławy 37,0 6,3 0,14 18,9 0,9 0,04
4n Olsztyn 6,5 17,4 1,40 — — —
Puławy 25,8 7,5 0,03 — — —
1969 2n Olsztyn 26,6 23,7 5,36 0,7 59,3 5,03
Słupia W. 43,3 10,9 7,53 32,9 32,9 8,40
Radzików — — — 2,2 64,3 9,83
Puławy 14,7 6,2 3,50 28,0 10,5 1,13
4n Olsztyn 2,3 71,3 0,50 — — —
Puławy 11,7 13,3 2,47 — — —

było kilkakrotnie mniej trzmieli, zwłaszcza na koniczynie pokosu drugiego. W Słupi Wielkiej i w Radzikowie znacznie więcej niż trzmieli obserwowano pszczół samotnic, zwłaszcza na koniczynie pierwszego pokosu. Owady te były reprezentowane głównie przez kornutkę (Eucera Scop.) i pszczolinki (Andrena F.).

W roku 1969 oblot koniczyny przez owady zapylające był we wszystkich miejscowościach lepszy niż w roku poprzednim. Obserwowano na ogół więcej nie tylko pszczół miodnych, ale przede wszystkim trzmieli i pszczół samotnic, zwłaszcza na drugim pokosie koniczyny. W Olsztynie i w Radzikowie, gdzie koniczyna najobficiej kwitła, liczba trzmieli wynosiła około 60 na 100 m², tj. około 6 tys. na 1 ha. Interesujące, że tam gdzie było bardzo dużo trzmieli, liczba pszczół miodnych była minimalna (1—2 na 100 m²). Świadczy to wyraźnie o wypieraniu pszczół przez trzmiele z koniczyny czerwonej. Pszczoły samotnice natomiast dobrze, jak się wydaje, współzawodniczyły z trzmielami.

Koniczyna tetraploidalna, w porównaniu z diploidalną, była słabiej odwiedzana przez pszczoły miodne i pszczoły samotnice, ale lepiej przez trzmiele.

ZAWIĄZYWANIE NASION I PLONOWANIE KONICZYNY NASIENNEJ

Pierwszy pokos koniczyny w roku 1968 najlepiej zawiązywał nasiona w Olsztynie (średnio 60 nasion w główce), a najsłabiej w Radzikowie

strona 114

(średnio 35 nasion w główce) — tab. 22. Drugi pokos w tymże roku najlepiej zawiązywał nasiona w Puławach (blisko 70 nasion w główce), a najsłabiej w Słupi Wielkiej (32 nasiona w główce). Przy porównaniu powyższych danych z wynikami w tabeli 21 stwierdza się, że większa liczba nasion w główce wiąże się z liczniejszym oblotem koniczyny przez owady zapylające. Zjawisko to potwierdziło się także dla pierwszego pokosu koniczyny w roku 1969. Jedynie na drugim pokosie w tymże suchym roku było inaczej, kiedy to najwięcej nasion w główce miała koniczyna w Puławach, a jednocześnie oblot jej przez owady był tam najsłabszy. Należy jednak zwrócić uwagę, że był on prawdopodobnie w zupełności wystarczający do dobrego zapylania koniczyny.

Tabela 22 Liczba nasion w główce Number of seeds per head

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 60,3 — 34,5 38,9 51,3 5,45 7,36
II — 32,3 52,3 53,7 — 9,28 12,71
1969 I 80,1 50,3 — 51,3 — 7,41 10,15
II — 61,0 69,3 73,3 62,7 10,71 14,68
Różnice graniczne Diff. values m1 11,46 19,20 10,76 4,71 F0<
m2 15,69 51,10 14,43 6,31 <F0,05

Ogólnie biorąc, w obydwu latach koniczyna drugiego pokosu charakteryzowała się większą liczbą nasion w główce niż koniczyna pokosu pierwszego.

W żadnej miejscowości nie stwierdzono różnic w liczbie nasion w główce między badanymi odmianami koniczyny diploidalnej. Tetra Skrzeszowicka posiadała zawsze mniej nasion w główce niż odmiany diploidalne.

Zawiązywanie nasion u koniczyny, wyrażone w procentowym ich stosunku do liczby wytworzonych kwiatów, kształtowało się na ogół podobnie jak liczba nasion w główce (tab. 23). Nie stwierdzono też nigdzie różnic pod tym względem między odmianami diploidalnymi. U Tetry Skrzeszowickiej wykształcały się nasiona z około 17% kwiatów w Skrzeszowicach, 20% — w Puławach i 30% — w Olsztynie. Najwyższe plony nasion zebrano w suchym roku 1969 w Olsztynie i Radzikowie (1000 kg z 1 ha — tab. 24), gdzie przy obfitym kwitnieniu koniczyna była licznie odwiedzana przez owady zapylające. W Puławach i Skrzeszowicach, pomimo sprzyjających warunków w lecie 1969 r., plony nasion nie były

strona 115

Tabela 23 Procent wykształconych nasion w stosunku do liczby kwiatów w główce Percentage of developed seeds in comparision to the number of florets in head

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Słupia W. Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I 60,8 — 32,4 47,8 53,1 6,08 8,22
II — 50,7 42,9 51,8 — 6,16 8,44
1969 I 72,7 60,7 — 60,5 — 5,04 6,90
II — 83,3 62,2 64,1 65,6 9,44 12,93
Różnice graniczne Diff. values m1 6,13 16,50 11,20 3,88 F0<
m2 8,40 27,36 15,02 5,20 <F0,005

tak wysokie (wynosiły 123—235 kg z 1 ha), ale należy pamiętać, że koniczyna ucierpiała tam w znacznym stopniu od mrozów podczas bezśnieżnej zimy. Pomimo to w Puławach tego roku zebrano wyższe plony nasion niż w roku 1968, kiedy koniczyna kwitła wprawdzie obficiej, ale była słabiej oblatywana przez owady i miała mniej sprzyjające warunki do zawiązywania i wykształcenia nasion z zapylonych kwiatów.

Tabela 24 Plon nasion w kg z 1 ha Yield of seeds in kg per 1 ha

Rok Year Pokos Cut Miejscowość Location: Olsztyn Miejscowość Location: Radzików Miejscowość Location: Puławy Miejscowość Location: Skrzeszowice Różnice graniczne Diff. values: m Różnice graniczne Diff. values: m2
1968 I — 207 103 132 29,6 40,6
II — 179 66 122 63,3 86,7
1969 I 1.031 — 125 — 61,3 83,1
II — 1.001 235 123 150,5 206,3
Różnice graniczne Diff. values m1 — 93,5 30,0 F0<
m2 — 141,7 40,2 <F0,005

Pomimo skąpych danych, z tab. 24 wynika, że w roku 1968 lepsze plony nasion wydała koniczyna pokosu pierwszego, której kwitnienie wypadało w okresie lepszej pogody niż kwitnienie koniczyny pokosu drugiego (ryc. 1 i tab. 5). Niższe plony nasion pierwszego pokosu, w porównaniu z drugim, w 1969 r. w Puławach wiążą się z mniejszą liczbą kwiatów na jednostce powierzchni, a dalej ze słabszym oblotem przez owady i niższym procentem wykształconych nasion w stosunku do liczby wytworzonych kwiatów.

strona 116

Tabela 25 Plon nasion w kg z 1 ha Yield of seeds in kg per 1 ha

Miejscowość Location Odmiany Variety: G Odmiany Variety: H Odmiany Variety: S Odmiany Variety: R Odmiany Variety: P Odmiany Variety: T Różnice graniczne Diff. values: m1 Różnice graniczne Diff. values: m2
Olsztyn 1237 950 906 — — 465 154,1 221,0
Radzików 469 397 484 498 — — F0<F0,05
Puławy 142 124 131 — — 88* F0<F0,05
Skrzeszowice 103 107 152 — 140 119* F0<F0,05
  • — objaśnienia w tab. 7 see tab. 7

Nie stwierdzono istotnych różnic w plonie nasion odmian diploidalnych w Radzikowie i w Puławach (tab. 25). Natomiast w Olsztynie wyraźnie wyższe plony nasion wydała Gloria, a w Skrzeszowicach tendencję do lepszego plonowania przejawiała Skrzeszowicka. Tetra Skrzeszowicka wydawała w Olsztynie około 50% tej ilości nasion z 1 ha co odmiany diploidalne, w Puławach — około 70%, a w Skrzeszowicach — około 90%.

DYSKUSJA

Przedstawione w niniejszej pracy wyniki badań zespołowych mają niestety pewne luki, które wynikły przeważnie z przyczyn od autorów niezależnych. Pomimo tych niedociągnięć, przeprowadzone badania pozwoliły — jak nam się wydaje — zapoznać się nieco bliżej z niektórymi zagadnieniami, związanymi z kwitnieniem, nektarowaniem, oblotem przez owady oraz zawiązywaniem nasion i plonowaniem nasiennej koniczyny czerwonej w naszych warunkach. W ogólnych zasadach wyniki są przeważnie zgodne z danymi literatury.

Obserwowane przez nas nieduże różnice w porze kwitnienia koniczyny w różnych miejscowościach Polski (ryc. 1) nie są zapewne przypadkowe, ponieważ przed nami stwierdzili to samo inni autorzy na przestrzeni wielu lat (m.in. Doboszyński 1964).

Według Skirde (cyt. za Jelinowską (1969) obfitość kwitnienia koniczyny, wyrażająca się liczbą 400 główek na 1 m² jest wystarczająca do wydania plonu nasion około 450 kg z 1 ha. W naszych doświadczeniach tylko w Słupi Wielkiej i w Skrzeszowicach, gdzie w 1969 r. koniczyna nieco bardziej przemarzła podczas bezśnieżnej zimy, było mniej niż 400 główek na 1 m² (tab. 6). W pozostałych miejscowościach koniczyna wytwarzała przeważnie więcej główek, ale plony nasion wydała znacznie niższe od 450 kg z 1 ha (tab. 24). Biorąc pod uwagę liczbę głowek

strona 117

na 1 m² i liczbę nasion w główce (tab. 22) oraz przyjmując że 1000 nasion koniczyny ważyło średnio około 1,8 g, plony powinny być w roku 1968 o 2—3 razy wyższe, a w roku 1969 o 1—2 razy wyższe od plonów faktycznie zebranych. Różnice pomiędzy latami można wytłumaczyć tym, że przy częstych opadach w 1968 r. zachodziły większe straty przy zbiorze. Trudno natomiast pogodzić się, aby ogólne straty przy zbiorze i młocce były aż tak duże, jak to wynika z różnic między plonami obliczonymi a faktycznymi. Wprawdzie z licznych badań (m. in. Seifferta i Schiblicha — cyt. za Jelinowską 1969) wynika, że zastosowanie zbioru kombajnem z poprzedzającą defoliacją koniczyny podnosi ilość zbieranych nasion co najmniej o 40% w porównaniu do ilości uzyskiwanej przy suszeniu na pokosach. Nie mniej nasuwa się tutaj uwaga, że przy pobieraniu prób, na określenie liczby główek na 1 m² oraz liczby nasion i kwiatów w główkach mógł być popełniony przez nas jakiś błąd systematyczny, który spowodował podwyższenie wyników. Dzięki temu jednak, że zjawisko powyższe występowało we wszystkich miejscowościach, nie powinno ono mieć większego znaczenia przy porównywaniu równorzędnych wyników między sobą.

Rurka kwiatowa koniczyny czerwonej okazała się w naszych warunkach nieco krótsza niż w Finlandii (Paatela 1962), Związku Radzieckim (Smaragdowa 1969), w północnej Szwecji, Danii i Anglii, dłuższa niż w Szwjacarii oraz w Czechosłowacji, a podobna jak w południowej Szwecji, w Niemczech i północnych Włoszech (Akerberg 1964). Zjawisko skracania się rurki kwiatowej koniczyny w miarę przesuwania się z północy na południe, które na podstawie danych z Europy i Skandynawii wykazał Akerberg (1964), zarysowało się również na terenie naszego kraju, zwłaszcza w suchym roku 1969 (tab. 12). Potwierdzono też zależność długości rurki kwiatowej od układu warunków meteorologicznych w ciągu lata, o której dawno wspominali różni autorzy, a którą w naszych warunkach udokumentował Góral (1969). Różnica w długości rurki kwiatowej koniczyny w Olsztynie i Skrzeszowicach, wynosząca w 1969 r. dla drugiego pokosu ponad 2 mm, mogła w istotny sposób decydować o stopniu atrakcyjności kwiatów dla zbieraczek nektaru pszczoły miodnej. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że skróceniu rurki nie towarzyszył spadek, lecz raczej wzrost nektarowania, o czym świadczy wysokość słupka nektaru (tab. 14). Zważywszy, że pszczoła wsuwa do kwiatu koniczyny nie tylko języczek, ale i zwężoną część głowy (Koutenski 1962), odległość od górnego brzegu rurki kwiatowej do poziomu nektaru, kształtująca się w 1969 r. w Skrzeszowicach poniżej 7 mm, nie stanowiła prawdopodobnie żadnej przeszkody pszczołom przy zbieraniu nektaru.

Kwiaty koniczyny czerwonej w naszych warunkach wykazywały na ogół nie wiele mniejszą wysokość słupka nektaru niż stwierdzili Dennis i Haas (1967) w Danii oraz Paatela (1962) w Finlandii.

strona 118

Znacznie większe różnice występowały u nas pomiędzy miejscowościami (tab. 14). Interesujące, że mniej nektaru w kwiatach zawierała koniczyna w tych miejscowościach, gdzie stosowano najwyższe dawki nawozów mineralnych, zwłaszcza o niższym stosunku fosforu do potasu (Słupia Wielka, Radzików) — tab. 3. Byłoby to zgodne z wynikami badań Carlisle i Ryle (1955), którzy stwierdzili, że potas zwiększał ogólny wzrost roślin koniczyny, ale bardzo zmniejszał produkcję nektaru.

Stwierdzona przez nas koncentracja cukrów w nektarze była podobna, lub nieco wyższa od podanej przez Maurizio (1961), Smaragdową (1969), Górala (1969) oraz innych autorów. Podobnie jak inni stwierdziliśmy znacznie niższą procentową zawartość cukrów w nektarze u koniczyny tetraploidalnej niż diploidalnej (tab. 18) oraz podobną na ogół, lub nieco niższą od podawanej przez Głuchowa (1950) i Smaragdową (1969) wydajność cukrową (tab. 20). Można przyjąć, że przy średniej liczbie około 600 główek na 1 m², którą w przeciętnych warunkach koniczyna może wytworzyć, jej wydajność cukrowa powinna w naszych warunkach wynosić około 80 kg, co odpowiada w przybliżeniu 100 kg wydajności miodowej.

Brak na ogół większych różnic w długości rurki kwiatowej, wysokości słupka nektaru i obfitości nektarowania pomiędzy odmianami (diploidalnymi) koniczyny można chyba tłumaczyć tym, że w polskiej hodowli dotychczas nie zwracano na wspomniane cechy uwagi. Tendencja do wytwarzania nieco krótszej rurki kwiatowej u odmiany Skrzeszowickiej wynika prawdopodobnie stąd, że jest ona ekotypem bardziej południowym.

Stwierdzenie wyższej liczebności trzmieli na koniczynie drugiego pokosu, a innych dzikich pszczołowatych na koniczynie pokosu pierwszego (tab. 21) oraz słabszego oblotu przez pszczoły koniczyny tetraploidalnej niż diploidalnej jest zgodne z tym, co dotychczas obserwowano. W porównaniu z obserwacjami Górala (1969), przeprowadzonymi w latach 1962—1964 w wojew. olsztyńskim, poznańskim i warszawskim, nasze wyniki dotyczące oblotu koniczyny przez owady zapylające wykazują znaczne zróżnicowanie pomiędzy latami. Fakt ten łatwo jest wytłumaczyć warunkami meteorologicznymi. Z pewną ostrożnością trzeba jednak interpretować różnice między miejscowościami, gdyż nie wszędzie jednakowa była wielkość pól kwitnącej koniczyny — tam, gdzie kwitł mały areał tej rośliny mogło zachodzić zjawisko koncentracji, zwłaszcza dzikich zapylaczy. Niewątpliwą lukę w badaniach stanowi też brak danych o pożytkach pszczelich w okolicy, które mają decydujący wpływ na oblot koniczyny przez pszczołę miodną. Pomimo tego wniosek o wypieraniu pszczół z koniczyny w przypadkach, kiedy liczba trzmieli była bardzo duża (około 60 na 100 m² — tab. 21) nie powinien budzić zastrzeżeń tym bardziej, że jest on zgodny z obserwacjami poczynionymi przez autorów również na innych roślinach.

strona 119

PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI

W podsumowaniu wyników naszych badań nad nektarowaniem, a częściowo także zapylaniem i plonowaniem nasiennej koniczyny czerwonej w pięciu punktach doświadczalnych Polski, możemy przeważnie potwierdzić wnioski zawarte w dotychczasowej literaturze krajowej i zagranicznej.

  1. Różnice w terminie zakwitania pierwszego pokosu koniczyny czerwonej oraz w terminie przekwitania pokosu drugiego są między poszczególnymi miejscowościami nieduże, sięgają bowiem rzędu kilku dni. Początek pory kwitnienia wypada w pierwszej dekadzie czerwca, a koniec — w drugiej dekadzie sierpnia. Różnice w początku pory kwitnienia między latami wynosić mogą około jednego tygodnia, a w terminie przekwitania mniej. Długość kwitnienia koniczyny wynosi około 5 tygodni, przy czym drugi pokos kwitnie nieco krócej niż pierwszy, zwłaszcza przy suchej i ciepłej pogodzie.
  1. Obfitość kwitnienia koniczyny czerwonej podlega dużym wahaniom w zależności od roku i miejscowości. Najbardziej decyduje o tym stan porostu, który zależy przede wszystkim od układu warunków meteorologicznych w zimie i na przedwiośniu oraz od wilgotności gleby w okresie wegetacji, a w mniejszym stopniu od rodzaju gleby, będącej oczywiście w wysokiej kulturze. W sprzyjających warunkach koniczyna może wytwarzać do 1600 główek na 1 m², a więc ponad 3 razy tyle, ile uważa się za wystarczającą liczbę do wydania dobrego (do 500 kg z 1 ha) plonu nasion. Przy słabym stanie porostu kwitnienie może jednak być zbyt skąpe, nie pozwalające na wysokie plony nasion w najbardziej nawet sprzyjających warunkach.
  1. Długość rurki kwiatowej zależy od warunków meteorologicznych, przy czym chłodna i wilgotna pogoda sprzyja wykształceniu się dłuższej rurki (ponad 9 mm), a ciepła i sucha — krótszej (poniżej 9 mm lub nawet poniżej 8 mm). Na terenie kraju zarysowuje się pewna zmienność geograficzna, polegająca na skracaniu się rurki kwiatowej w miarę przechodzenia z północy na południe. Zmienność ta wyraźniej może występować raczej tylko w latach suchych na drugim pokosie koniczyny i niekiedy wyrażać się różnicą w długości rurki, między rejonem północnym a południowym, sięgającą 2 mm. Koniczyna drugiego pokosu może wytwarzać krótszą rurkę kwiatową niż koniczyna pokosu pierwszego, ale tylko przy sprzyjającej suchej i ciepłej pogodzie, natomiast przy większej ilości opadów może zaistnieć nawet zjawisko odwrotne.
  1. Nektar w kwiecie koniczyny w naszych warunkach wznosi się najczęściej do wysokości nieco ponad 1 mm (do blisko 1,5 mm), ale w pewnych wypadkach może sięgać 2 mm, w innych zaś zaledwie 0,5 mm. Zależy to nie tyle od roku i pokosu, co od miejscowości. Trudno na razie wytłumaczyć, dlaczego tak się dzieje, chociaż można się dopatrzeć pew-
strona 120

nego związku słabszego nektarowania koniczyny z obfitszym nawożeniem potasowym. Poza tym ciepłe lato, chociaż suche, sprzyja na ogół lepszemu nektarowaniu koniczyny niż lata chłodne i wilgotne.

  1. Wydajność miodowa koniczyny czerwonej, przy średnim kwitnieniu (około 600 główek na 1 m²) i średnim nektarowaniu może sięgać do 100 kg z 1 ha, a przy bogatym kwitnieniu i obfitszym nektarowaniu — nawet ponad 200 kg z 1 ha. Wydaje się, że przy długości rurki kwiatowej około 8 mm i wysokości słupka nektaru około 1,5 mm pszczoła miodna nie powinna mieć większych trudności w pobieraniu nektaru z kwiatu koniczyny. W wypadkach bardzo wysokiej liczebności trzmieli na koniczynie, pszczoły miodne mogą nie skorzystać z pożytku, mimo wystąpienia zjawiska skrócenia rurki kwiatowej, gdyż trzmiele będą silniejszymi konkurentami. Okoliczności takich w naszych warunkach można się spodziewać raczej tylko na małych poletkach (jak w przypadku naszych doświadczeń), a nigdy w warunkach produkcyjnych, gdzie zawsze jest za mało dzikich owadów pszczołowatych.
  1. Oblot koniczyny przez pszczoły może być, niezależnie od długości rurki kwiatowej, bardzo słaby (kilkadziesiąt pszczół na 1 ha), lub bardzo dobry (kilka tysięcy pszczół na 1 ha), ponieważ owady te interesują się nie tylko nektarem, ale i pyłkiem koniczyny czerwonej. Pomijając raczej niezbyt często występujące u nas zjawisko znacznego skrócenia rurki kwiatowej, liczebność pszczół miodnych na koniczynie zależy przede wszystkim od obecności w okolicy pożytku z innych atrakcyjnych roślin nektarodajnych i pyłkodajnych w okresie kwitnienia koniczyny. Zatem poza licznymi argumentami rolniczymi, również i argument entomologiczno-pszczelarski przemawia za pozostawianiem na nasiona drugiego pokosu koniczyny, kiedy to zazwyczaj większość roślin miododajnych kończy swe kwitnienie.
  1. Ilość nasion wytwarzana przez koniczynę czerwoną na jednostce powierzchni zależy między innymi od obfitości kwitnienia oraz od dostatecznej ilości owadów zapylających i stopnia zawiązania nasion z zapylonych kwiatów. Ten drugi i trzeci czynnik zależy z kolei w największym stopniu od warunków meteorologicznych w okresie kwitnienia i dojrzewania koniczyny, przy czym wysoka temperatura i niska wilgotność powietrza w tym czasie sprzyjają produkcji nasion przez tę roślinę.
  1. Najważniejsze obecne krajowe odmiany koniczyny (Gloria, Hruszowska, Skrzeszowicka oraz Radzikowska) nie wykazują dużych i bardziej stałych różnic między sobą pod względem większości badanych i omawianych w tej pracy cech. Jedynie Skrzeszowicka, w porównaniu z innymi odmianami, wykazuje tendencję do krótszej rurki kwiatowej. Pod względem niektórych innych cech, jak na przykład plon nasion, na pierwsze miejsce może się wysuwać na północy Gloria, a na południu Skrzeszowicka.
strona 121

Pragniemy wyrazić uprzejme podziękowanie Pani Dr Marii Ulińskiej za udzielenie nam konsultacji w zakresie statystycznego opracowania wyników.

LITERATURA

Åkerberg E., Stapel C. (1964) — A survey of pollination and seed growning of red clover in Europe. 2nd Intern. Symp. on Pollin.,: 1—24.

Ałpatow W. N. (1959) — Nowyje materiały po opylitelnoj diejatelnosti pczeł raznych porod. Pczełowodstwo, 34(2): 47—50.

Bawolski S. (1961) — Wpływ terminu koszenia pierwszego pokosu na plon nasion koniczyny czerwonej. Pam. Puł., 1: 169—180.

Bawolski S. (1969) — Wysokość plonu nasion koniczyny czerwonej w zależności od rejonu uprawy i terminu zbioru I pokosu. Nowe Roln., 18(11): 21—22.

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—2—3—4): 1—46.

Biliński M. (1970) — Wyniki obserwacji nad przegryzaniem kwiatów przez trzmiele — Bombus Latr. (Hym., Apoidea). Pol. Pismo Entomol., 40(1): 107—124.

Brajnies Ł., Istomina-Cwietkowa K. (1956) — Ispolzowanie otrażennych ultrafioletowych łucznej dla naprawlenia pczeł. Pczełowodstwo, 33(8): 48—53.

Carlisle E., Ryle M. (1955) — The influence of nitrogen, phosphate, potash and lime on the field. Empire Journ. of Exper. Agric., 23(90): 126—130.

Čumakov V., Husarova M. (1964) — Výskum kvitnutia, opelovania a doopelovania datelinovin. Vyd. solv. Akad. Věd, Bratislava,: 11—129.

Demianowicz Z. (1957) — O oblatywaniu przez pszczoły dwu odmian koniczyny czerwonej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 1(2): 79—93.

Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach polskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 87—104.

Dennis B. A., Haas H. (1967) — Pollination and seed — setting in diploid and tetraploid red clover (Trifolium pratense L.) under Danish conditions. Kgl. Veterinaer. — og Landbohojskole, I: 93—117, II: 117—133.

Głuchow M. M. (1950) — Ważniejszyje miedonosnyje rastienia i sposoby ich razwiedienia. Moskwa,: 202—227.

Góral S. (1969) — Wpływ nektarowania i oblotu owadów na osadzanie nasion u di- i tetraploidalnej koniczyny czerwonej (Trifolium pratense L.). Cz. II. Zapylanie i osadzanie nasion. Roczn. Nauk. Roln., t. 95-A-1: 113—138.

Góral S. (1968) — Wpływ nektarowania i oblotu owadów na osadzanie nasion u di- i tetraploidalnej koniczyny czerwonej (Trifolium pratense). Cz. I. Nektarowanie. Roczn. Nauk. Roln., t. 94-A-3: 457—474.

Gubin A. F. (1946) — Uprawlenie letnoj diejatielnostiu pczeł pri opylenij rastienij. Moskwa. Trudy TSHA,: 1—64.

Grazi F., Gilbertson A., Jablonski B. (1961) — Proceedings of the Symposium on Fertility in Tetraploid Clover. Eucarpia,: 59—65.

Hammer O. (1949) — Investigations on the nektar-flow of red clover. Oikos, 1(1): 34—47.

Hansson A. (1960) — Fòrsok med doftstyrning av bin. Novd bidiskr., 12: 25—29.

Hejtmanek J. (1957) — Čmeliak a včela na dătelinie lučnej. Prispevek k štúdiu a diskusii. Polnohospodarstvo, 4(3): 601—604.

strona 122

Hejtmanek J. (1953) — Usmarneny včeli nalet na datelinu lúčnu. Vedecke Prace Vysk. Ustavu včelarskeho ČSAZV v Dole, 1: 111—136.

Hejtmanek J. (1960) — Študie hodnoceni delhy včelich sosáčú. Vedecke Prace Vysk. Ustavu včelarskeho ČSAZV v Dole, 2: 11—37.

Holm N. (1966) — The utilization and management of bumblebees for red clover and alfalfa seed production. Annual Review of Entomology, 11: 155—182.

Jabłoński B. (1962) — Próba oceny nektarowania koniczyny czerwonej przy selekcji nowych odmian. Pszczeln. Zesz. Nauk., 6(2): 81—91.

Jelinowska A. (1969) — Ważniejsze zagadnienia agrotechniczne i hodowlane w nasiennictwie koniczyny czerwonej i lucerny. Biul. Hod. Rośl. i Nas., 5: 4—16.

Koutenský J. (1962) — Medovani a opylovani červenoho jetele. Včelarstvi, 15(3): 38—40.

Maurizio A. (1961) — Beobachtungen am Nektar einiger schweizarischer und schwedischer Rotkleestamme (Trifolium pratense L.). Sonderdruck aus Zeitschr. f. Bienenforsch., 5(7): 182—190.

Mielniczenko A. N. (1954) — Uprawlenije cwietieniem klewiera w celach ułutszenia jego cwietow i powyszenia urożajnosti siemian. Ucz. Zap. Gorkowsk. Uniwiersitieta, 25: 3—12.

Paatela J. (1962) — Characteristics of some diploid and tetraploid varieties of the late red clover Trifolium pratense v. subnudum sobv. serotinum. Acta Agralia Fennica, 99(4): 1—31.

Pritsch G. (1961) — Samenertragssteigerung bei Rotklee durch Duftlenkung der Bienen. Wissensch. techn. Forschr., 2(5): 226—230.

Ruszkowski A. (1970) — Badania nad roślinami pokarmowymi trzmieli. Pam. Puł., Supl. do zesz. 37: 1—60.

Skirde W. (1963) — Kaligabe, Nektarsekretion und Rotkleesamenertrag. Saatgutwirt., 15(5): 146—150.

Shuel R. W. (1961) — The influence of calcium and magnesium supply on nectar produktion in red clover and snapdragon. Canad. J. Plant Sci., 41(1): 50—58.

Smaragdowa N. P. (1964) — I siemiena i mied. Pczełowodostwo, 84(10): 13—15

Smaragdowa N. P. (1969) — Klewier i pczeły w nieczernoziemnoj połosie. Izd. Mosk. Uniw., 1—120.

Szwanwicz B. N. (1956) — Rabota pczeły na krasnom klewierie. Wiestn. Lenigr. Uniwiersitieta, 21: 107—109.

Wawryn T. (1959) — Wykorzystanie pszczół w podnoszeniu plonu nasion koniczyny czerwonej — Trifolium pratense L. Praca doktorska: 1—135.

Wójtowski i Wilkaniec (1969) — Wyniki badań eksperymentalnych nad udomowieniem trzmieli (Bombus Latr., Hymenoplera, Apoidea). Roczn. WSR w Poznaniu, 13: 167—188.

НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЕ КРАСНОГО КЛЕВЕРА (TRIFOLIUM PRATENSE L.) В НЕСКОЛЬКИХ МЕСТНОСТЯХ ПОЛЬШИ

Б. Яблоньски, М. Билиньски, С. Гораль, И. Мостовска, З. Сурманьска, З. Сташевски, В. Вжесиньска

Резюме

Исследование несколько польских сортов красного клевера сделано в 1968—1969 гг , в пяти местах Польши: на севере (Ольштын), в центре страны (Слупия велька, Радзиков, Пулавы) и на юге (Скшешовицы). Изучано следующие

strona 123

признаки: обилие цветения, длину цветовой трубки, концентрацию сухого вещества (сахаров) в нектаре, количество сахаров с единицы ареала, посещение насекомыми а также урожай семян.

Между диплоидными сортами не констатировано больших постоянных дифференцияции, кроме сорта Скшешовицкая, которая проявила почти всегда тенденцию до чуть коротшей цветовой трубки На первое место в зборе семян выходила Глория в Ольштыне а Скшешовицкая в Скшешовицах.

Для большиньства изучаных признаков существенная дифференцияция выступала годами, укосами и местностями. Клевер второго укоса, в сравнении с первым — цветел чуть слабее, похоже выделял нектар, в сухое лето имел чуть коротшую цветовую трубку и был лучше посещан шмелями. Высшы збор семян был связан с более теплой и менее влажной погодой во время, как это сходилось с цветением и созреванием, но нет с укосом.

Замечано географическию изменчивость длины трубки венчика, которая отчетливо выступала в сухом году 1969 на клевере второго укоса. Тогда на севере длины цветовой трубки определено приблизительно на 10 мм, в центральной зоне прибл. на 9 мм и на юге — ниже 8 мм.

При среднем цветению и среднем нектаровыделению медопродуктивность красного клевера может достигать 100 кг с 1 га.

NECTAR SECRETION OF RED CLOVER (TRIFOLIUM PRATENSE L.) IN FEW LOCATIONS OF POLAND

B. Jabłoński, M. Biliński, S. Góral, I. Mostowska, Z. Surmańska, Z. Staszewski, A. Pajewska, W. Wrzesińska

Summary

lnvestigation on few native varieties of red clover had been carried out in the years of 1968 and 1969 in five locations of Poland. There were; in northern part (Olsztyn), in the middle part (Słupia Wielka, Radzików, Puławy) and in the southern part (Skrzeszowice). The following features have been examined: flower production, length of corolla tube, content of dry mass (sugar) in nectar, yield of sugars from definited area, visiting by pollinating insects and yield of seed.

Generally, did not found bigger constant differences between diploid varieties, only the „Skrzeszowicka” had a tendency in almost all cases to have a shorter corolla tube. In respect of seed production Gloria had a first grade in Olsztyn and Skrzeszowicka at Skrzeszowice.

For the most studied features essential differences had been noticed between the years, first or second cut and for locations. Red clover of the second cut had a blooming slightly worse than the first cut, and similarly secreted nectar. During a dry year red clover of second cut developed a slightly shorter corolla tube and had been better visited by bumblebees (although not everywhere in 1968).

Higher yield of seeds were conected with warm and dry weather during blooming and repining but not with the first or second cut. Some geographical differences in the length of corolla tube have been notice which could be seen most clearly during dry year of 1969 on the second cut. At that time in northern part of Poland lenght of corolla tube have been determined about 10 mm, in the middle part about 9 mm and in southern part less than 8 mm. In the years of average blooming and nectar secretion of red clover it is possible to obtain about 100 kg of honey per ha.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 94, 3×: „koniczny” → koniczyny
  • s. 96: „w kwiecie koniczny” → w kwiecie koniczyny
  • s. 95, tab. 1: „the metod of investigations” → the method of investigations
  • s. 99, tab. 4: „beste/manure” → beets/manure
  • s. 99, tab. 4, 2×: „potatos/manure” → potatoes/manure
  • s. 99, tab. 4: „cuting” → cutting
  • s. 100, tab. 5: „Rainfals” → Rainfalls
  • s. 102, tab. 6: „significence” → significance
  • s. 106, tab. 13: „0 200″ → 0,200
  • s. 107, tab. 14: „Hight” → Height
  • s. 108, tab. 15: „Sułpia W.” → Słupia W.
  • s. 111, tab. 19: „coeficient” → coefficient
  • s. 113, tab. 21: „being deserved” → being observed
  • s. 115, tab. 23: „comparision” → comparison
  • s. 115, tab. 23 i 24: „<F0,005″ → <F0,05
  • s. 117: „Szwjacarii” → Szwajcarii
  • s. 117, 2×: „Akerberg” → Åkerberg
  • s. 121, Literatura: „growning” → growing
  • s. 121, Literatura: „Vyd. solv.” → Vyd. slov.
  • s. 121, Literatura: „nektar-flow” → nectar-flow
  • s. 121, Literatura: „Fòrsok” → Försök
  • s. 122, Literatura: „schweizarischer” → schweizerischer
  • s. 122, Literatura: „Forschr.” → Fortschr.
  • s. 122, Literatura: „produktion” → production
  • s. 122, Literatura: „Pczełowodostwo” → Pczełowodstwo
  • s. 122, Literatura: „Lenigr.” → Leningr.
  • s. 122, Literatura: „Hymenoplera” → Hymenoptera
  • s. 123, streszczenie rosyjskie: „дифференцияции” → дифференциации
  • s. 123, streszczenie rosyjskie: „дифференцияция” → дифференциация
  • s. 123, streszczenie rosyjskie: „большиньства” → большинства
  • s. 123, streszczenie rosyjskie: „географическию” → географическую
  • s. 123, Summary: „lnvestigation” → Investigation
  • s. 123, Summary: „definited” → defined
  • s. 123, Summary: „conected” → connected
  • s. 123, Summary: „repining” → ripening
  • s. 123, Summary: „have been notice” → have been noticed
  • s. 123, Summary: „lenght” → length

Podobne wpisy