BADANIA NAD PROPOLISEM: I. PRÓBA OKREŚLENIA WARUNKÓW SPRZYJAJĄCYCH POZYSKIWANIU PROPOLISU
tekst: Janina Muszyńska, Zofia Konopacka, Helena Rybak
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXVII, 1983 — Janina Muszyńska, Zofia Konopacka, Helena Rybak
strona 59PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXVII 1983
Janina Muszyńska, Zofia Konopacka, Helena Rybak
Oddział Pszczelnictwa ISK
WPROWADZENIE
Ghisalberti (1979) cytuje 176 publikacji poświęconych propolisowi. Większość z nich zajmuje się charakterystyką tego produktu szczelego, jego jakością i własnościami farmakologicznymi. Zagadnienia te są obecnie już dość dobrze opracowane.
Znacznie mniej spotyka się w literaturze danych na temat czynników sprzyjających gromadzeniu przez pszczoły propolisu w ulu jak również warunków i technologii łatwego pozyskiwania tego produktu przez pszczelarzy.
Nikołajew (1975) zwraca uwagę na to, że propolis najlepszej jakości uzyskuje się latem w czasie pożytku głównego. Istnieje związek między intensywnością zbioru propolisu a okresem sezonu. W warunkach klimatu europejskiego pszczoły gromadzą największe ilości propolisu w okresie lata i jesieni (Nikołajew 1975, Kroupitschka 1975). Morse (1975) uważa, że intensywny pożytek nektarowy może odciągać zbieraczki propolisu od zbioru tego surowca.
Na zależność między rasą pszczół a gromadzeniem propolisu w rodzinie zwracają uwagę: Starostenko (1968), Caillas (1975), Morse (1975), Kroupitschka (1975) i Mizis (1975). Autorzy ci informują o dużej skłonności do kitowania u pszczół kaukaskich szarych wysokogórskich. Ponadto Kroupitschka wyraża pogląd, że pszczoły rasy kraińskiej gromadzą w ulu stosunkowo mało propolisu.
Mayer (1956) opisuje wyniki obserwacji nad zachowaniem się pszczół przynoszących do ula propolis i rozmieszczających go w gnieździe i stwierdza, że robotnice zajmujące się tą pracą rekrutują się spośród zbieraczek, wśród których stanowią nieliczną wyspecjalizowaną grupę.
Brak natomiast danych na temat warunków jakim powinna odpowiadać rodzina pszczela przeznaczona do pozyskiwania propolisu w wypadku, gdy ten będzie potraktowany przez pszczelarza nie jako produkt uboczny lecz na równi z miodem i woskiem. Znany jest dobrze „model”
strona 60rodziny przygotowanej do produkcji miodu i wiadomo, że jest on różny od „modelu” rodziny przygotowanej do hodowli matek. Być może rodzina pszczela przeznaczona do produkcji propolisu także powinna odpowiadać określonemu typowi, odmiennemu od wymienionych.
Celem niniejszej pracy było określenie wybranych czynników mających wpływ na wyniki pozyskiwania propolisu. Obok warunków pożytkowych oraz okresu zbioru badano także wpływ jakości rodziny pszczelej na efekt pozyskiwania tego surowca.
MATERIAŁ I METODY
Badania prowadzono w latach 1979—1981 w dwóch pasiekach: stacjonarnej i wędrownej. W pasiece stacjonarnej rodziny miały matki czystej rasy kaukaskiej unasienione sztucznie trutniami kaukaskimi lub w wyjątkowych przypadkach unasienione naturalnie. W pasiece wędrownej rodziny miały matki rasy środkowo-europejskiej lub kraińskiej unasienione naturalnie.
W każdym roku pasieka stacjonarna liczyła 10 rodzin, pasieka wędrowna 20. W poszczególnych latach i sezonach jednakże niektóre rodziny były eliminowane z obserwacji. W związku z tym liczbę rodzin objętych określonymi badaniami podano w tabelach.
Warunki pożytkowe i okres zbioru propolisu. Pasieka stacjonarna ustawiona była na terenie Puław, na skraju sadu i niewielkiego lasu. Dla tej pasieki pożytek główny przypadał na okres kwitnienia sadu, po którym pewien wziątek stanowiła akacja i lipa oraz niekiedy spadź pojawiająca się na drzewach liściastych. Pod koniec czerwca lub w pierwszej połowie lipca pożytek kończył się całkowicie i przystępowano do podkarmiania pasieki. Rodziny z pasieki wędrownej przewożono na pożytek rzepakowy oraz gryczany, następnie wracały na pasieczysko pasieki stacjonarnej, gdzie uzupełniano im zapasy zimowe. Siła rodzin doświadczalnych w poszczególnych latach i okresach sezonu była różna. W obu pasiekach do zbioru przystępowano bezpośrednio po całkowitym wyjściu rodzin z kłębu zimowego co następowało zależnie od roku w końcu kwietnia lub na początku maja.
Zbiór propolisu przeprowadzano w odstępach co najmniej trzydziesto-dniowych. Jednak w kolejnych okresach i latach daty zbioru oraz liczba dni pomiędzy nimi nie były jednakowe. Zróżnicowanie to wynikało z odmiennych w poszczególnych latach warunków klimatycznych oraz ze względów organizacyjnych. W roku 1979 propolis pochodził z okresu 25.07—24.09 (propolis jesienny). W roku 1980 propolis wiosenny zbierano w okresie 24.04—7.06, letni w okresie 7.06—8.08, jesienny w okresie 9.08—4.10. W roku 1981 propolis wiosenny pochodził z okresu 11.05—22.06, letni 22.06—11.08, jesienny 12.08—1.10. Ze względu na zróżnicowanie długości okresu zbioru propolisu ilość pozyskanego surowca od jednej rodziny odniesiono do 10 dni.
strona 61Sposób pozyskiwnaia propolisu. W pasiece stacjonarnej propolis pozyskiwano w dwojaki sposób: metodą tradycyjną przez zeskrobywanie go z górnych części ramek i beleczek przekładkowych oraz za pomocą powałki propolisowej. W każdym ulu na połowie gniazda układano powałkę, w drugiej połowie propolis zbierano tradycyjnie. W pasiece wędrownej propolis pozyskiwano wyłącznie za pomocą powałki propolisowej, kładąc ją na całe gniazdo. Powałki propolisowe zrobiono z dwóch nałożonych na siebie krat odgrodowych, pomiędzy które włożono kilka beleczek grubości 3 mm i unieruchomiono. Powałki propolisowe nakładano na ramki po wyjęciu beleczek przekładkowych i przykrywano je folią polietylenową, a następnie poduszką. W dniu rozpoczęcia doświadczenia we wszystkich rodzinach zeskrobywano propolis z górnych części ramek a tam, gdzie stosowano tradycyjną metodę zbioru, wymieniano beleczki.
Ocena wyników pozyskiwania propolisu. Ilość propolisu wyrażono w mg/10 dni/rodzinę. Przy ocenie wyników pozyskiwania tego surowca wprowadzono także współczynnik pracowitości pszczół. Określa on ilość propolisu pozyskanego w ciągu dziesięciu dni, przypadającą na 100 osobników w danej rodzinie. Jest to wskaźnik pozwalający na ocenę wyników pozyskiwania propolisu po sprawdzeniu siły rodzin doświadczalnych do wspólnego mianownika. Współczynnik ten wzorowano na współczynniku wprowadzonym przez Gromisza dla oceny produkcji miodu przez rodzinę pszczelą (Gromisz i współautorzy 1978a).
Jakość rodzin doświadczalnych. Dla oceny jakości rodzin doświadczalnych posłużono się następującymi cechami: siła rodziny, liczba larw przypadających na jedną pszczołę oraz intensywność wymiany pszczół w rodzinie. Dla przeprowadzenia wspomnianej charakterystyki w odstępach 21 dniowych przeprowadzano w rodzinach pomiar czerwiu (ogólnego, krytego, otwartego) oraz oceniano siłę rodzin. Uzyskane wyniki opracowano w sposób opisany wcześniej (Muszyńska 1979). Przyjęto, że intensywna wymiana pszczół cechuje rodziny, które pod koniec danego okresu zbioru propolisu mają siłę mniejszą, od posiadanej na jego początku, pomimo przybytku do rodziny pszczół młodych.
Jakość rodzin z pasieki stacjonarnej oceniano w każdym okresie (wiosna, lato, jesień) i roku badań. W pasiece wędrownej jakość rodziny oceniano jesienią 1979 oraz w ciągu całego sezonu 1980. W roku 1981 oceniano jedynie siłę tych rodzin.
Zależność pomiędzy wielkością zbioru propolisu a siłą rodziny, liczbą larw przypadających w okresie zbioru propolisu na jedną pszczołę dorosłą, intensywnością wymiany pszczół w rodzinie i pracowitością rozpatrzono przy użyciu metody regresji liniowej, a moc związku wyrażono współczynnikiem korelacji liniowej r.
Uwzględniono dwa poziomy istotności α = 0,05 i α = 0,01. W badaniach tych stosowano transformację logarytmiczną z = log x — dla ilości propolisu i z = log (X+1) dla proporcji larw do pszczół. Wysokość zbioru propolisu oraz pracowitość rodzin pszczelich opracowano statystycznie
strona 62przy pomocy metody analizy wariancji, a ocenę istotności różnic dokonano testem Duncana przy poziomie istotności 5 procent. Do oceny różnic użyto wspólnego błędu obliczonego dla wszystkich obiektów (rodzaj pasieki × termin pomiaru). Obliczenia dla ilości propolisu wykonano na wartościach przekształconych wg transformacji logarytmicznej.
WYNIKI
Przybytek propolisu na powierzchni beleczek i powałek propolisowych nie jest równomierny. W każdym roku, i w każdym okresie sezonu, obok dni gwałtownego przybytku propolisu występowały dni, a niekiedy i tygodnie, całkowitego braku przybytku. Jak się wydaje te okresy odpowiadały dniom ograniczonych lotów pszczół na skutek np. padającego deszczu lub występujących chłodów.
Nie stwierdzono przybytku propolisu od początku października, nawet wtedy, gdy miesiąc był ciepły i pszczoły pracowały, a ostatni oblot następował dopiero w połowie listopada.
Metoda zbioru a wysokość zbioru propolisu. Stwierdzono, że średnia wydajność pozyskiwania propolisu jest większa po zastosowaniu powałki propolisowej niż, gdy zbiór następuje za pomocą metody tradycyjnej (zeskrobywanie z beleczek przekładkowych i ramek). Jednakże różnic tych nie było przy zbiorze wiosennym, a jesienią były szczególnie wyraźne. Wspomniana prawidłowość wystąpiła w obu latach badań (tab. 1).
Tabela 1 Zależność pomiędzy sposobem pozyskiwania propolisu a wielkością zbioru (mg/10 dni/rodzinę) pasieka stacjonarna Relation between the propolis collecting technic and the crop (mg/10 days/colony)
| Okres season | rok year | liczba rodzin number of colonies | sposób pozyskiwaniá propolisu technic of propolis collection: tradycyjny traditional | sposób pozyskiwaniá propolisu technic of propolis collection: z powałek propolisowych from propolis board |
|---|---|---|---|---|
| wiosna spring | 1980 | 8 | 1062 b* | 528 a |
| 1981 | 9 | 642 ab | 494 a | |
| lato summer | 1980 | 9 | 1110 b | 1721 c |
| 1981 | 9 | 680 b | 2036 cd | |
| jesień autumn | 1980 | 7 | 312 a | 2463 cd |
| 1981 | 6 | 927 b | 1719 c |
- Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby należą do jednej klasy wielkości i nie różnią się pomiędzy sobą istotnie.
- Means followed by the same letter are not significantly different.
Tabela 2 Rok i okres zbioru a średnia ilość pozyskanego propolisu (mg/10 dni/rodzinę) — zbiór za pomocą powałki propolisowej Relation between the year and season of collection and the average crop collected from „propolis borad” (mg/10 days/colony)
| Okres zbioru season | rok badań year | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: liczba rodzin number of colonies | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: zbiór crop | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: liczba rodzin number of colonies | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: zbiór crop |
|---|---|---|---|---|---|
| wiosna spring | 1980 | 8 | 528 a* | 12 | 525 a |
| 1981 | 9 | 494 a | 14 | 788 ab | |
| lato summer | 1980 | 9 | 1721 c | 12 | 409 a |
| 1981 | 9 | 2036 cd | 9 | 2093 cd | |
| jesień autumn | 1979 | 6 | 7348 a | 6 | 3766 d |
| 1980 | 7 | 2463 cd | 11 | 649 a | |
| 1981 | 8 | 1719 c | 11 | 1474 bc |
- Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby należą do jednej klasy wielkości i nie różnią się pomiędzy sobą istotnie.
- Means followed by the same letter are not significantly different.
Tabela 3 Zmiany wydajności pozyskiwania propolisu od poszczególnych rodzin pszczelich w kolejnych okresach sezonu (mg/10 dni/rodzinę) Changes in the effect of propolis collection from different colonies in differens seasons (mg/10 days/colony)
| Pasieka apiary | rok badań year | numer rodziny no of colony | okres pozyskiwania propolisu season: wiosna spring | okres pozyskiwania propolisu season: lato summer | okres pozyskiwania propolisu season: jesień autumn |
|---|---|---|---|---|---|
| stacjonarna stationary | 1980 | 1 | 222 | 3000 | 1844 |
| 2 | 222 | 1757 | 551 | ||
| 3 | 733 | 2894 | 4276 | ||
| 1981 | 4 | 791 | 1863 | 1000 | |
| 5 | 1256 | 2157 | 1608 | ||
| 6 | 1814 | 1990 | 2570 | ||
| wędrowna migratory | 1980 | 1 | 1217 | 266 | 484 |
| 2 | 102 | 859 | 344 | ||
| 3 | 848 | 187 | 594 | ||
| 1981 | 4 | 1435 | 1439 | 1396 | |
| 5 | 543 | 2317 | 1482 | ||
| 6 | 1293 | 1466 | 1303 |
Zależność pomiędzy rokiem oraz okresem zbioru, a średnią ilością pozyskanego propolisu istnieje. Średnia ilość propolisu pozyskanego wiosną jest istotnie niższa niż latem i jesienią. W poszczególnych latach prawidłowość ta wystąpiła jednakże nie jednakowo wyraźnie. Szczególnie wyraźną zmienność w związku z rokiem pozyskiwania obserwowano w pasiece wędrownej, która bardziej niż pasieka stacjonarna podlegała zmiennym warunkom pożytku nektarowego (tab. 2).
Ilość pozyskanego propolisu od poszczególnych rodzin pszczelich. Ilość ta zmienia się w ciągu sezonu. Zmiany mają najczęściej przebieg taki, jakim podlega średnia wydajność zbioru miodu dla pasieki. W niektórych przypadkach jednakże zmiany te mają przebieg odmienny (tab. 3). Poszczególne rodziny tej samej pasieki mogą się znacznie różnić wielkością zbioru nawet w przypadku, gdy porównano zbiór z tego samego okresu (np. pasieka wędrowna rok 1980 — wiosna lub pasieka stacjonarna rok 1980 — jesień, tab. 3).
Zależność pomiędzy ilością pozyskanego propolisu a jakością rodzin
Tabela 4 Wartości współczynnika korelacji liniowej dla związku pomiędzy ilością pozyskanego propolisu (mg/10 dni/rodzinę) a niektórymi cechami rodziny pszczelej Coefficient of line correlation for relation between quantity of porpolis (mg/10 days/colony) and some characteristics of colony
| Okres zbioru season | typ pasieki kind of apiary | rok badań year | liczba rodzin number of colonies | badana cecha rodziny characteristics of colony: siła strength | badana cecha rodziny characteristics of colony: proporcja larw do pszczół proportion larvae to bees | badana cecha rodziny characteristics of colony: intensywność wymiany pszczół intensivity of bees exchange |
|---|---|---|---|---|---|---|
| wiosna spring | stacjonarna stationary | 1980 | 8 | —0,707 | 0,372 | — |
| 1981 | 9 | 0,151 | —0,218 | 0,547 | ||
| wędrowna migratory | 1980 | 12 | 0.084 | —0.505 | 0,080 | |
| 1981 | 14 | —0,171 | — | — | ||
| lato summer | stacjonarna stationary | 1980 | 11 | —0,482 | —0,219 | 0,648 |
| 1981 | 9 | —0,042 | —0,156 | —0,149 | ||
| wędrowna migratory | 1980 | 11 | 0,088 | 0,042 | —0,173 | |
| 1981 | 9 | 0,056 | — | — | ||
| jesień autumn | stacjonarna stationary | 1979 | 6 | — | 0,253 | —0,453 |
| 1980 | 7 | —0,103 | —0,238 | 0,618 | ||
| 1981 | 8 | 0,398 | — | — | ||
| wędrowna | 1979 | 6 | —0,707 | 0,458 | 0,978** | |
| 1980 | 11 | 0,075 | — | — | ||
| 1981 | 11 | 0,212 | — | — |
** — różnice istotne = 0.01
** — differences significant at α = 0.01
strona 65pszczelich. Brano pod uwagę następujące cechy: siłę rodziny, liczbę larw przypadającą na jedną pszczołę dorosłą, intensywność wymiany pszczół w rodzinie. Istotność korelacji stwierdzono tylko w jednym przypadku tj. jesienią 1979 r. dla cechy „intensywność wymiany pszczół”. Dla pozostałych cech istotność korelacji nie została udowodniona w żadnym okresie i roku badań (tab. 4). Szczególnie wyraźnie uwidacznia się brak związku pomiędzy ilością pozyskanego propolisu a siłą rodziny. I tak np. w pasiece stacjonarnej jedna rodzina o sile 31 tys. pszczół dała 4848 mg propolisu (w ciągu 10 dni zbioru), a druga 2192 mg. Rodzina licząca 38 tys. pszczół dała zaledwie 1021 mg propolisu podczas gdy rodzina o sile 28 tys. — 6121 mg tego surowca. (lato 1980). Podobnie w pasiece wędrownej rodzina o sile 42 tys. dała 226 mg propolisu, a rodzina o sile 24 tys. 125 mg (lato 1980). Także dwie rodziny o tej samej sile, liczące 28 tys. pszczół dały 1804 mg i 239 mg propolisu wiosna 1981).
Pracowitość rodziny przy zbiorze propolisu (wyrażona za pomocą współczynnika pracowitości). Pracowitość jest cechą istotną dla pozyskiwania tego surowca. W każdym roku i terminie badań w dwu pasiekach stwierdzono istotność korelacji pomiędzy ilością uzyskanego propolisu, a pracowitością rodzin (tab. 5). Zwraca przy tym uwagę fakt, że w obu pasiekach średnia pracowitość rodzin zmienia się zależnie od okresu i roku pozyskiwania propolisu. Z porównania pasiek wynika, że w okresie lata i jesieni pasiekę stacjonarną cechują wyraźnie wyższe średnie współczynniki pracowitości (tab. 6). W pasiece stacjonarnej ponadto w każdym
Tabela 5 Wartości współczynnika korelacji liniowej dla związku pomiędzy ilością pozyskanego propolisu a pracowitością rodzin Coefficient of line correlation between quantity of propolis collected and collecting activity of colony
| Okres badań | rok badań | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: liczba rodzin number of colonies | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: współczynnik korelacji coefficient of corelation | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: liczba rodzin number of colonies | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: współczynnik korelacji coefficient of corelation |
|---|---|---|---|---|---|
| wiosna spring | 1980 | 8 | 0,946** | 12 | 0,802** |
| 1981 | 9 | 0,954** | — | — | |
| lato summer | 1980 | 9 | 0,927** | 11 | 0,845** |
| 1981 | 9 | 0,668* | — | — | |
| jesień autumn | 1979 | 6 | 0,936** | 6 | 0,845** |
| 1980 | 7 | 0,921** | — | — | |
| 1981 | 8 | 0,726* | — | — |
- — różnice istotne przy poziomie α = 0.05
- — differences significant at α = 0.05
** — różnice istotne przy poziomie α = 0.01
** — differences significant at α = 0.01
strona 66Tabela 6 Średnie wartości współczynnika pracowitości pszczół a okres i rok zbioru propolisu w porównywanych pasiekach Average values of propolis activity coefficient in the season and the year of collection in the stationary and migratory apiary
| Okres badań | rok badań | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: liczba rodzin number of colony | typ pasieki kind of apiary: stacjonarna stationary: współczynnik propolis activity coefficient | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: liczba rodzin number of colony | typ pasieki kind of apiary: wędrowna migratory: współczynnik propolis activity coefficient |
|---|---|---|---|---|---|
| wiosna spring | 1980 | 8 | 3,58 a | 12 | 4,97 ab |
| 1981 | 8 | 4,65 ab | 14 | 5,71 ab | |
| średnia average | 4,11 ab | 5,34 ab | |||
| lato summer | 1980 | 9 | 6,29 ab | 12 | 1,82 a |
| 1981 | 9 | 10,47 cd | 9 | 6,08 ab | |
| średnia average | 8,38 bc | 3,95 a | |||
| jesień autumn | 1979 | 6 | 32,39 e | 4 | 13,04 d |
| 1980 | 7 | 12,26 cd | 11 | 2,84 a | |
| 1981 | 8 | 10,42 cd | 11 | 8,40 a | |
| średnia average | 18,35 d | 8,09 bc |
Te same litery obok liczb oznaczają, że liczby należą do jednej klasy wielkości i nie różnią się między sobą istotnie.
Means folloved by the same letter are not significantly different.
roku badań i w każdym okresie sezonu zarówno pracowitość maksymalna jak i minimalna była wyższa niż w pasiece wędrownej. Wspomnianą prawidłowość ilustruje tab. 7.
DYSKUSJA
Wyniki niniejszych badań świadczą o tym, że propolis w poszczególnych okresach sezonu składany jest przez pszczoły z nierównomierną intensywnością. Okresy znacznego przybytku propolisu odpowiadają jak się wydaje okresom dobrych lotów, a także dobrego wziątku nektarowego. Świadczą o tym znaczne różnice pomiędzy wielkością zboru w poszczególnych latach w pasiece wędrownej, gdy pozostawała na pożytku gryczano-koniczynowym (tab. 2, rok 1980 i 1981 — lato). Rok 1980 był nie tylko rokiem niskich zbiorów propolisu ale także rokiem bardzo niskich zbiorów miodu (średnio 2 kg miodu z ula). Rok 1981 cechowały dobre zbiory miodu (średnio 15 kg z ula), a także dobre zbiory propolisu.
Okres sezonu, jak wykazały niniejsze badania, ma duży wpływ na wyniki pozyskiwania tego surowca. Niezależnie od roku i typu pasieki
strona 67Tabela 7 Porównanie maksymalnej i minimalnej pracowitości pszczół przy zbiorze propolisu w rodzinach należących do dwóch odrębnych pasiek Comparision maximal and minimal propolis activity collection activity in colonies from stationary and migratory apiary
| Pracowitość propolis activity coefficient | pasieka apiary | okres i rok zbioru season and year of collection: wiosna spring 1980 | okres i rok zbioru season and year of collection: wiosna spring 1981 | okres i rok zbioru season and year of collection: lato summer 1980 | okres i rok zbioru season and year of collection: lato summer 1981 | okres i rok zbioru season and year of collection: jesień autumn 1979 | okres i rok zbioru season and year of collection: jesień autumn 1980 | okres i rok zbioru season and year of collection: jesień autumn 1981 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| maksymalna maximal | stacjonarna stationary | 9,01 | 10,36 | 11,86 | 14,56 | 45,35 | 20,52 | 14,60 |
| wędrowna migratory | 3,45 | 6,44 | 4,02 | 11,49 | 19,75 | 4,02 | 13,53 | |
| minimalna minimal | stacjonarna stationary | 1,06 | 0,57 | 1,39 | 3,84 | 22,68 | 2,25 | 7,23 |
| wędrowna migratory | 0,48 | 0,85 | 0,14 | 2,04 | 5,12 | 1,62 | 4,58 |
zbiór propolisu przynosi niskie efekty wtedy, gdy prowadzony jest wiosną (tab. 2). Szczególnie nie wskazany wydaje się wiosenny zbiór propolisu przy zastosowaniu powałek, które nie zwiększając efektu ochładzają gniazdo. Zastosowanie powałek propolisowych natomiast znacznie zwiększa wydajność pozyskiwania propolisu w okresie lata i jesieni (tab. 1). Jak się wydaje pozyskiwanie propolisu powinno być prowadzone właśnie od połowy czerwca do końca września. Podobną opinię wyraża Nikołajew 1975 oraz Krupitschka 1975. Pozyskiwanie propolisu w październiku, jak wynika z przedstawionych danych nie jest celowe. Stwierdzono bowiem, że nawet w warunkach sprzyjających lotom, w październiku pszczoły nie gromadzą propolisu. Wydaje się to dziwne gdyż nawet bardzo późne pożytki spadziowe bywają przez pszczoły w sprzyjających warunkach pogodowych wykorzystywane. Być może jesienna konsystencja żywic, będących substancją wyjściową dla produkcji propolisu, o tej porze roku jest już nieodpowiednia dla pszczół. Przyczyną tego faktu może być również stan rodzin pszczelich, przygotowanych do zimowania. Jest rzeczą interesującą, że różnice pod względem ilości pozyskiwanego propolisu występują nie tylko pomiędzy poszczególnymi pasiekami ale i rodzinami pszczelimi z tej samej pasieki, co trudne jest do wytłumaczenia. Wydajność pozyskiwania propolisu zmienia się także, gdy oceniamy efekty pozyskiwania tego surowca przez tą samą rodzinę pszczelą w ciągu sezonu.
Należy zatem przyjąć, że w pewnym stopniu o wydajności pozyskiwania propolisu decyduje także stan rodziny pszczelej. Powyższe założenie było przyczyną poszukiwania w niniejszej pracy modelu rodziny szczególnie przydatnej do pozyskiwania propolisu. Spodziewano się, iż będzie to rodzina silna, tak jak silne powinny być rodziny nastawione na pożytek nektarowy. Uzyskane wyniki nie potwierdziły tych przypuszczeń.
strona 68Duży zbiór pozyskiwano zarówno od rodzin silnych jak i rodzin słabych. Podobnie zarówno rodziny silne jak i słabe cechować mogły niskie efekty zbioru propolisu. Dla zbioru propolisu nie była również istotna proporcja larw do pszczół, a także intensywność wymiany robotnic. Jak wiadomo wymienione cechy mają zasadnicze znaczenie dla zbioru nektaru (Gromisz i współautorzy 1978b) oraz dla wchodzenia przez rodzinę w nastrój rojowy (Muszyńska 1979). Zastanawiają utrzymujące się w każdym roku i okresie różnice pomiędzy pasiekami pod względem pracowitości przy zbiorze propolisu (wyrażonej za pomocą współczynnika pracowitości). Być może wynikają one z różnic rasowych. W pasiece stacjonarnej rodziny miały matki kaukaskie podczas gdy w pasiece wędrownej matki kraińskie lub środkowoeuropejskie. Na związek pomiędzy rasą pszczół, a efektami pozyskiwania propolisu zwracało uwagę szereg autorów: Starostenko 1968, Caillas 1975, Kroupitschka 1975, Morse 1975, Mizis 1975. Dokładna ocena wpływu rasy pszczół na wyniki zbioru propolisu wymaga jednakże przeprowadzenia obserwacji w tych samych warunkach pożytkowych. Dla wyjaśnienia tego zagadnienia powinny być podjęte szczegółowe badania. W przyszłości należy również zająć się określeniem związku pomiędzy sposobem i warunkami pozyskiwania propolisu a jego jakością.
WNIOSKI
Ilość zebranego propolisu pozostaje w zależności od okresu pozyskiwania. Zbiór wiosną jest najmniej wydajny. W poszczególnych latach wystąpić mogą znaczne różnice w ilości uzyskanego surowca.
Ilość zebranego propolisu jest niezależna od siły rodziny pszczelej, zatem również rodziny słabe mogą być przeznaczone do produkcji tego surowca.
Poszczególne rodziny znacznie różnią się od siebie pracowitością (wyrażoną za pomocą współczynnika pracowitości). Różnice te wskazują na możliwość selekcji pszczół na zbiór propolisu.
LITERATURA
Caillas A. (1975) La propolis — La propolis Bucarest, Apimondia: 5—7
Ghisalberti E. L. (1979) Propolis: a review — Bee World 60/2: 59—84
Gromisz i współautorzy (1978a) Badania nad międzyliniowymi mieszańcami pszczoły miodnej. I. Produkcyjność mieszańców międzyliniowych pszczoły miodnej w różnych regionach Polski. — Pszczel. Zesz. Nauk. XXII: 3—19
Gromisz i współatorzy (1978b) Rozwój rodzin pszczelich w stosunku do układu pożytków. — Pszczel. Zesz. Nauk. XXII: 21—30
Kroupitschka (1975) Methodes de travail pour la production de propolis — La propolis. Bucarest, Apimondia; 173—175
Mayer W. (1956) „Propolis bees” and their activity — Bee World 37: 25—36
Mizis A. P. (1975) Sur le production de la propolis — La propolis Bucarest, Apimondia: 116—167
strona 69Morse G. D. (1975) Sur la propolis, ses emplios dans la ruche — La propolis Bucarest, Apimondia: 8—10
Muszyńska J. (1979) Próba określenia składu rodziny pszczelej wchodzącej w nastrój rojowy i wydającej rój — Pszczel. Zesz. Nauk. XXIII: 209—226
Nikołajew A. B. (1975) Defence de la ville des abeilles — La propolis Bucarest, Apimondia: 8—10
Starostenko E. (1968) Propolisovanie gniezd pčelami raznych ras — Pchelovodstvo 88(7): 30
ИССЛЕДОВАНИЯ ПРОПОЛИСА: I. ПОПЫТКА ОПРЕДЕЛЕНИЯ УСЛОВИЙ, БЛАГОПРИЯТНЫХ ДЛЯ ПОЛУЧЕНИЯ ПРОПОЛИСА
Я. Мушиньска, З. Конопацка, Г. Рыбак
Резюме
Исследования велись в годах 1979—1981 в стационарной и кочевой пасеках. Целью работы было определение влияния избранных факторов на эффект получения прополиса. Во внимание приняли: метод уборки, год и период уборки, а также качество пчелиной семьи.
Прополис получено двумя методами: традиционным (соскребывая его из прокладочных планок и верхних частей рамок без раскладывания пчелиного гнезда), а также при помощи прополисового потолка (сделаннего из наложенных друг на друга двух разделительных решеток, между которыми находится несколько планок толщиной 3 мм и остановлено). Исследования начались непосредственно после полного выхода семьей из зимнего клуба и продолжались до конца сентября. Прополис собирано в 30-дневных премежутках, классифицируя его как весенний, летний и осенний. Количество полученного прополиса определено в мг/(10 дней)/семью. Кроме того, введено коэффициент прополисового трудолюбия, определяющий количество прополиса, полученного в течение десяти дней, приходящего на 100 особей в данной семье. Качество опытных семьей определено по следующим свойствам: сила семьи, число личинок, приходящих на одну взрослую пчелу, интенсивность обмена пчелами в семье.
Констатировано, что качество полученного прополиса зависит от года, в котором уборка. Отдельные годы могут значительно отличаться друг от друга. Однако в каждом году количество полученного прополиса зависит от периода уборки. Уборка весной менее всего эффективная. В каждом году и периоде уборки, кроме дней с сильным прибавлением прополиса, есть дни, а иногда даже недели полного отсутствия прибавления прополиса. Они отвечают периодам ограниченных полетов пчел. Количество полученного прополиса не зависит от семьи, и таким образом также слабые семьи можно предназначать для продукции этого продукта. Отдельные семьи значительно отличаются друг от друга трудолюбием (определенным при помощи коэффициента прополисового трудолюбия). Эти разницы указывают на возможность ведения селекции пчел на уборку прополиса.
strona 70STUDIES ON PROPOLIS: I. AN ATTEMPT TO DEFINE CONDITIONS FAVOURING PROPOLIS COLLECTION
J. Muszyńska, Z. Konopacka, H. Rybak
Summary
The study was conducted over the years 1979—1981 in a stationary and in an itinerant apiaries. The objective of the study was to define the effect of selected factors on propolis collection. The method of collection, the year and the season of collection, and the quality of the bee colony were considered.
Propolis was collected using two methods: a) triaditional — by scraping it off from bars and from upper parts of the frames without unfolding the brood nest and (b) — by using a propolis board made of two queen excluders between which several bars 3 mm across were inserted and fixed securely in place. The investigations were started immediately after the colonies emerged from winter clusters and were continued through September. Propolis was collected at intervals at least 30 days long and was classified as vernal, aestival, and autumnal. The amount of collected propolis was expressed in mg/10 days/colony. The coefficient of propolis dilligence was introduced which defined the amount of propolis collected during 10 days by 100 members of a given colony. The quality of the colonies was measured using the following characteristics: colony power, number of larvae for each adult bee, intensity of bee exchange in a colony. The amount of collected propolis was found to depend on the year of collection. Propolis yields may vary considerably from year to year. Within each year, however, the amount of collected propolis is closely related to the timing of collection. Spring collections were found to yeld the lowest amounts of propolis. In each year and in each season, alongside with days characterized by dramatic propolis increments, there are days or even weeks with no increments of propolis at all. They correspond to periods of restricted bee flights. The amount of collected propolis is not dependent on colony power so that also weak colonies can be used for the production of that material. Dilligence varies from colony to colony (as expressed by the coefficient of propolis dilligence). The differences indicate the feasibility of selection for improved propolis yields.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 59: „szczelego” → pszczelego
- s. 61: „pozyskiwnaia” → pozyskiwania
- s. 61: „po sprawdzeniu siły” → po sprowadzeniu siły
- s. 62, tab. 1, 2×: „pozyskiwaniá” → pozyskiwania
- s. 63, tab. 2: „borad” → board
- s. 63, tab. 3: „differens” → different
- s. 64, tab. 4: „porpolis” → propolis
- s. 65, tab. 5, 2×: „corelation” → correlation
- s. 66: „zboru” → zbioru
- s. 66, tab. 6: „folloved” → followed
- s. 67, tab. 7: „Comparision” → Comparison
- s. 67: „Krupitschka” → Kroupitschka
- s. 68, piśmiennictwo: „współatorzy” → współautorzy
- s. 68, piśmiennictwo: „Sur le production” → Sur la production
- s. 69, piśmiennictwo: „emplios” → emplois
- s. 69, piśmiennictwo: „Defence” → Défense
- s. 69, streszczenie: „сделаннего” → сделанного
- s. 69, streszczenie: „премежутках” → промежутках
- s. 69, streszczenie: „качество полученного” → количество полученного
- s. 70, streszczenie: „triaditional” → traditional
- s. 70, streszczenie, 2×: „dilligence” → diligence
- s. 70, streszczenie: „Dilligence” → Diligence
- s. 70, streszczenie: „yeld” → yield
