WSTĘPNE BADANIA NAD WYDAJNOŚCIĄ NEKTAROWĄ PSZCZELNIKA MOŁDAWSKIEGO (DRACOCEPHALUM, MOLDAVICUM L)
tekst: Kazimiera Szklanowska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok I, Nr 3, grudzień 1957 — Kazimiera Szklanowska
Kazimiera Szklanowska
Katedra Botaniki W.S R. Lublin
Praca wykonana pod kierunkiem doc. dr Zofii Demianowicz
strona 129WSTĘP
Praca niniejsza przedstawia wyniki dwuletnich doświadczeń nad wydajnością nektarową pszczelnika mołdawskiego. Są to pierwsze tego rodzaju badania na tym gatunkiem w Polsce. W Z.S.R.R. wydajność nektarową pszczelnika mołdawskiego oraz jego białej odmiany badały: Ostaszczenko-Kudriawcewa i Smaragdowa (10). Stwierdziły one, że odmiana o kwiatach białych lepiej nektaruje i zawiera w nektarze pięciokrotnie większą ilość cukru, niż kwitnąca niebiesko.
Kwiaty Dracocephalum moldavicum L. są przedprątne. Dolna zwężona część korony ma długość 8—9 mm, wskutek czego dostępna jest tylko dla owadów o dość długich języczkach. Żółto-pomarańczowy nektarnik w kształcie wzgórka mieści się u podstawy zalążni, a wydzielina jego gromadzi się w rurce korony, podnosząc się do 3/4 jej wysokości, a czasami wypełniając ją całkowicie. Tworzy ona wtedy dużą kroplę na dnie rozszerzonej części korony. Nektar pszczelnika jest przezroczysty, bezbarwny, o słabym, cytrynowym zapachu.
MATERIAŁ I METODYKA
Doświadczenia polowe nad pszczelnikiem przeprowadzono w Pszczelej Woli w roku 1955 od 3. VIII. do 15. VIII. i w 1956 roku od 3. VIII. do 18. VIII. na dwóch poletkach, położonych w odległości 30 m od siebie. W pobliżu jednego z nich znajdowała się pryzma kompostowa. Teren był równy, nasłoneczniony, gleba lessowa.
W roku 1953 nektar pobierano tak, jak Smaragdowa, nie uwzględniając stadiów, zaś 1956 r. oddzielnie z kwiatów w stadium pręcikowym, a oddzielnie w słupkowym. Badane rośliny były chronione przed odwiedzinami owadów izolatorami z gazy, na okres jednej doby. Izolatory były przekładane codziennie na inne rośliny, aby umożliwić kwiatom swobodny rozwój, zapylenie oraz przejście przez oba stadia fenologiczne. Nektar pobierano metodą kapilarową w godzinach południowych.
strona 130Procent cukrów oznaczono na podstawie suchej masy przez suszenie nektaru w temperaturze 105°C około 90 min., a w 1956 r. dodatkowo refraktometrem Abbe’go.
Ogólnie zbadano nektarowanie u 3.500 kwiatów. Przez cały okres kwitnienia pszczelnika robiono obserwacje fenologiczne: badano długość życia poszczególnych kwiatów i okres trwania stadiów fenologicznych. Za początek kwitnienia przyjmowano rozchylanie się korony, a za koniec jej więdnięcie.
Obserwacje oblotów pszczół wykonywano codziennie, co dwie godziny, metodą Frischa (3).
Znaczne różnice w nektarowaniu roślin na obu poletkach skłoniły mnie do zbadania gleby. W tym celu na każdym poletku do głębokości 20 cm pobrano przy pomocy świdra po dwie próbki glebowe. Próbki te oznaczono na zawartość związków azotowych (metodą Anteriehta), związków fosforowych i potasowych (metodą Egnera), węglanu wapnia (metodą Passona), pH metodą kolorymetryczną na płytce Helliga.
W celu sprawdzenia, czy pszczelnik mołdawski jest rośliną oleistą, przeprowadzono ekstrakcję tłuszczów z nasion w aparacie Soxhleta. Jako rozpuszczalnika użyto benzyny.
Dane meteorologiczne pochodzą ze Stacji Meteorologicznej w Pszczelej Woli. Z roku 1956 są one niekompletne, ponieważ brak jest obserwacji dotyczących wilgotności względnej powietrza.
PRZEBIEG DOŚWIADCZENIA I WYNIKI
W sezonie wegetacyjnym w 1955 r. doświadczenie projektowano przeprowadzić na jednym poletku o powierzchni 30 m² (3×10 m). Ze względu jednak na to, że niedaleko niego znajdował się ogródek botaniczny, a w nim małe poletko o powierzchni 5 m² z pszczelnikiem dobrze oblatywanym przez pszczoły, nektar pobierano z jednego i drugiego. Przez pierwsze cztery dni nektar pobierano o godz. 8, 12 i 17 aby ustalić, w jakiej porze dnia wydziela się go najwięcej (tab. 1).
Tablica 1
Wpływ pory dnia na ilość wydzielanego nektaru
| Data | Ilość nektaru wydzielonego przez 1 kwiat w mg — godz. 8,00 | godz. 12,00 | godz. 17,00 |
|---|---|---|---|
| 1. VIII. 1955 r. | 0,524 | 0,732 | 0,568 |
| 2. „ „ | 1,516 | 2,492 | 0,384 |
| 3. „ „ | 0,452 | 0,568 | 0,392 |
| 4. „ „ | 0,456 | 1,260 | 0,336 |
Jak widać z tabeli najwięcej nektaru wydziela się o godz. 12, toteż w dalszych badaniach ograniczono się do pobierania nektaru jeden raz dziennie w godzinach południowych, między 12-tą, a 14-tą.
W r. 1956 doświadczenie powtórzono na dwóch poletkach o pow. 30 m² (3 × 10) każde.
Kwiaty w stadium pręcikowym wydzielały nektaru przeważnie mniej, niż w stadium słupkowym, ale o wyższej koncentracji cukrów.
Ogólnie biorąc, nektar pszczelnika zawierał mniejszą ilość cukrów w 1956 r., niż w 1955 r., co się tłumaczy mniej sprzyjającymi warunkami pogody (Tab. 2).
Tablica 2
Produkcja nektaru i cukrów jednego kwiatu Dracocephalum moldavicum w ciągu doby
| Stadium | 3—15.VIII. 1955 r. — pol. I — nie wyróżnione | 3—15.VIII. 1955 r. — (komp.) pol. II — nie wyróżnione | 3—18.VIII. 1956 r. — pol. I — pręcik. | 3—18.VIII. 1956 r. — pol. I — słupk. | 3—18.VIII. 1956 r. — pol. II (komp.) — pręcik. | 3—18.VIII. 1956 r. — pol. II (komp.) — słupk. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ilość nektaru w mg | ||||||
| najwyższa | 1,38 | 2,46 | 1.70 | 1,95 | 2,01 | 3,08 |
| najniższa | 0,34 | 0,83 | 0,31 | 0,33 | 0,42 | 0,51 |
| średnia | 0,85 | 1,79 | 0,77 | 0,90 | 0,93 | 1,52 |
| Błąd stand. śr. | 0,325 | 0,513 | 0,357 | 0,484 | 0,445 | 0,874 |
| % cukrów | ||||||
| najwyższy | 58,3 | 72,6 | 42,2 | 39,3 | 55,2 | 42,7 |
| najniższy | 37,8 | 41,2 | 31,0 | 26,5 | 30,0 | 23,0 |
| średni | 43,3 | 55,7 | 36,2 | 32,9 | 41,9 | 35,0 |
| Błąd stand. śr. | 6,386 | 23,987 | 3,022 | 3,046 | 7,403 | 8,876 |
| Ilość cukrów w mg | ||||||
| najwyższa | 0,54 | 1,36 | 0,56 | 0,52 | 0,75 | 1,02 |
| najniższa | 0,18 | 0,60 | 0,10 | 0,11 | 0,22 | 0,12 |
| średnia | 0,35 | 0,97 | 0,37 | 0,29 | 0,31 | 0,50 |
| Błąd stand. śr. | 0,105 | 0,237 | 0,166 | 0,146 | 0,171 | 0,297 |
a, b, c.

Z wykresów wynika, że duży wpływ na nektarowanie ma wilgotność względna powietrza. W czasie doświadczeń stwierdzono, że istnieje korelacja dodatnia między wilgotnością względną powietrza a ilością wydzielonego nektaru. Najwyraźniej zaznacza się ta zależność w następujących dniach: 13. VIII. 1955 r. przy wilgotności względnej powietrza 98% ilość nektaru z poletka Nr 1 wynosiła 1,39, za poletka Nr 2 — 2,30 mg. Dnia 15. VIII. 1955 r. przy wilgotności względnej powietrza 74,5% ilość nektaru z 1-go kwiatu z poletka Nr 1 wynosiła 0,34 mg, a z poletka Nr 2 — 0,83 mg (wykres 1).
Między koncentracją cukrów w nektarze, a wilgotnością względną powietrza zachodzi korelacja ujemna. W dniach 4, 6, 13, VIII. 1955 r., gdy wilgotność względna powietrza była najwyższa (92, 93 i 98%) na obu poletkach zaobserwowano najniższe wartości procentowe
strona 133cukrów w nektarze (wykres 2). Natomiast dnia 15. VIII. 1955 r., cytowanego wyżej, przy wilgotności względnej powietrza 74,6%, nektar wykazywał najwyższą koncentrację, mianowicie rośliny z poletka Nr 1 wydzieliły nektar o zawartości 58,3% cukrów, a z poletka Nr 2 o zawartości 72,6%.
a, b, c.

Obloty pszczół w poszczególnych dniach były uzależnione od warunków atmosferycznych. Największe ich natężenie przypadało na najcieplejszą porę dnia, na godziny od 12-tej do 14-tej oraz na dni, w których temperatura maksymalna wynosiła 25°. (Tab. 3)
Najczęściej pszczoły rozpoczynały pracę na pszczelniku między godz. 3,50 a 4, a kończyły przed 19-tą.
strona 134Tablica 3
Nasilenie oblotów w zależności od pory dnia i temperatury
| Data | Temperatury powietrza — Max. | Temperatury powietrza — Średnia dnia | Godziny obserwacji oblotów pszczół na 1 m² (średnie z poletka Nr 1 i Nr 2) — 6 | 8 | 10 | 12 | 14 | 16 | 18 | Średnia oblotów dnia |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 15. VIII. 1956 r. | 25,8 | 18,4 | 3,5 | 11,5 | 12,5 | 14,0 | 18,0 | 22,0 | deszcz | 13,6 |
| 18. „ „ | 25,3 | 16,7 | 8,5 | 11,5 | 13,0 | 14,0 | 16,5 | 12,0 | 1,0 | 10,9 |
| 14. „ „ | 25,2 | 17,2 | 14,0 | 17,0 | 22,0 | 23,0 | 24,5 | 14,0 | 3,5 | 16,9 |
| 16. „ „ | 25,2 | 16,0 | 6,5 | 8,0 | 9,5 | 10,5 | 13,5 | deszcz | 2,5 | 8,4 |
| 17. „ „ | 24,7 | 16,9 | 3,5 | 0,0 | 0,0 | 7,5 | 11,5 | 7,0 | 0,5 | 4,3 |
| 9. „ „ | 24,7 | 17,9 | 1,5 | 1,5 | 2,5 | 4,0 | 0,0 | 5,5 | 4,0 | 2,7 |
| 10. „ „ | 24,5 | 17,4 | 3,5 | 4,5 | 4,5 | 6,0 | 9,5 | 7,0 | 5,0 | 5,7 |
| 13. „ „ | 24,2 | 17,6 | deszcz | 4,5 | 8,0 | 15,0 | 5,5 | deszcz | deszcz | 8,3 |
| 8. „ „ | 24,2 | 17,5 | 0,5 | 2,0 | 6,0 | 6,5 | 4,0 | 3,5 | 0,5 | 3,3 |
| 6. „ „ | 24,0 | 17,6 | 6,0 | 9,0 | 8,0 | 9,0 | 10,5 | 8,5 | 6,0 | 8,1 |
| 11. „ „ | 23,7 | 17,2 | 8,5 | 8,5 | 9,5 | 11,0 | 12,5 | deszcz | deszcz | 10,0 |
| 4. „ „ | 23,6 | 18,5 | 4,0 | 6,0 | 6,0 | deszcz | deszcz | 2,0 | 0,5 | 3,7 |
| 3. „ „ | 23,1 | 18,6 | 4,5 | deszcz | 1,0 | 2,0 | deszcz | 1,5 | 0,0 | 1,8 |
| 7. „ „ | 22,6 | 16,8 | 7,0 | 7,5 | 8,5 | 8,5 | 9,0 | deszcz | deszcz | 8,1 |
| 5. „ „ | 22,4 | 17,3 | 4,0 | 5,0 | 6,0 | deszcz | 10,0 | 6,0 | 0,5 | 5,3 |
| 12. „ „ | 20,5 | 16,1 | deszcz | 6,0 | 6,0 | deszcz | 5,5 | 3,0 | deszcz | 5,1 |
| Średnie | 5,4 | 6,8 | 7,7 | 10,1 | 10,8 | 7,7 | 2,2 |
Obliczenia wydajności miodowej wykonano wg wzoru Gubina (5) z tym, że uwzględniano dwa stadia fenologiczne.
Przeciętna ilość roślin na 1 m² w obu latach wynosiła 30 sztuk. Przeciętna ilość kwiatów na roślinie w roku 1955 na poletku 1 wynosiła 704 sztuki, na poletku Nr 2 — 572. W roku 1956 była ona znacznie wyższa: na poletku Nr 1 wynosiła 1210, a na poletku Nr 2 — 1104 sztuki.
strona 135Chociaż przeciętna ilość cukrów wydzielonych przez 1 kwiat w 1956 (tab. 2) była mniejsza, niż w 1955 r., to ogólnie wydajność miodu była wysoka, ponieważ rośliny wytworzyły znacznie więcej kwiatów.
W wyniku tych badań należy stwierdzić, że pszczelnik jest dobrą rośliną miododajną. Na glebie lessowej w roku 1955 jego wydajność miodowa wynosiła: na poletku Nr 1 — 233,6 kg, na poletku Nr 2 — 516,4 kg. W roku 1956 na poletku Nr 1 — 495,8 kg, a na poletku Nr 2 — 644,2 kg.
Tablica 4
Zawartość składników mineralnych w glebie
| Nr. pol. | Rodzaj gleby | P₂O₅ mg/100 g gleby | K₂O mg/100 g gleby | NO₃ mg/1000g gleby | CaCO₃ % | pH |
|---|---|---|---|---|---|---|
| P. 1 | less spiaszczony | 18 | 7,8 | 0,23 | 1 | 5,5 |
| P. 2 | „ „ | 30,5 | 7,6 | 2,00 | 5 | 7,2 |
Analizy z roku 1955 wykazały, że ilość przyswajalnego K₂O była prawie jednakowa na obu poletkach, duże natomiast różnice wystąpiły w zawartości związków azotowych i fosforowych. Na poletku Nr 2 było azotu w formie azotanowej około 10 razy, kwasu fosforowego około 2 razy więcej, niż na poletku 1.
Zarówno w jednym jak i w drugim roku rośliny poletka Nr 2 wydzieliły 2; 2,5, a nawet około 3 razy więcej nektaru, niż rośliny poletka Nr 1, a w dniach 10, 14 i 15. VIII. 1955 r. prawie 4 razy więcej. To samo dotyczy ilości cukrów zawarttych w nektarze (wykres 1 i 2).
Należałoby przypuszczać, że większa ilość składników mineralnych P₂O₅ i NO₃, wywołana bliskością pryzmy kompostowej, wpłynęła dodatnio na nektarowanie kwiatów.
Badania wykazały, że nasiona pochodzące z poletka Nr 1 zawierały 23% tłuszczów, a z poletka Nr 2 — 26%.
DYSKUSJA WYNIKÓW
Przy wzroście wilgotności względnej powietrza kwiaty wydzielały nektaru więcej, lecz o stosunkowo niższej koncentracji cukrów. Ogólna jednak ilość cukrów w nektarze była większa, niż w dniach o niedużej wilgotności względnej. Zgadza się to z wynikami badań autorów (7): Bonnier, Haupt, Beutler, Kenoyer, Huber i inni. Jedni zjawisko to tłumaczyli hygroskopijnością nektaru, uważając że roztwory cukrów
strona 136wykazują zdolność absorbowania pary wodnej z powietrza. Inni zaś, jak np. Barbier (1) na podstawie swoich ostatnich badań stwierdził, że własność tę posiadają tylko nektary o wyższej zawartości cukru (ponad 50%) i przy dużej wilgotności względnej powietrza. Według tego autora zjawisko to zależne jest od bilansu wodnego danej rośliny.
Duży wpływ na wydzielanie nektaru ma nawożenie gleby. Zagadnieniem tym zajmowali się Maurizio (8), Schöntag (11 i 12) i Wieprikow (5). Zaobserwowali oni bardzo słabe zawiązywanie kwiatów przy braku azotu oraz dodatni wpływ nawożenia potasowego na wydzielanie nektaru.
Smaragdowa (10) pisząc o wymaganiach glebowych pszczelnika uważa, że jest on rośliną nitrofilną. Badania moje wydają się to potwierdzać. Duża ilość składników mineralnych (NO₃ i P₂O₅) znacznie wyższa od przeciętnych dla gleb lessowych na poletku Nr 2 wpłynęła dodatnio na nektarowanie pszczelnika. Wydzieliło się go 2 i 2,5 razy więcej, niż na poletku Nr 1.
Ogólna wydajność miodowowa w przeliczeniu na 1 ha wypadła znacznie wyższa od podanej przez Głuchowa (4) — 200 kg.
- * *
Składam serdeczne podziękowania Doc. Dr Zofii Demianowiczowej za ustalenie tematu i kierowanie moją pracą oraz Dyrekcji Technikum Pszczelarskiego w Pszczelej Woli za udostępnienie terenu do doświadczeń i pomoc przy zakładaniu poletek.
WNIOSKI
- Kwiaty pszczelnika wydzielają najwięcej nektaru w najgorętszej porze dnia, tj. między godziną 12—14-tą.
- Kwiaty w stadium słupkowym wydzielają więcej nektaru, niż w stadium pręcikowym, ale o niższej koncentracji cukrów. W 1956 r. ilość nektaru wydzielona przez 1 kwiat w stadium pręcikowym na poletku Nr 1 wyniosła średnio 0,77 mg o zawartości cukrów 36,2%, z poletka Nr 2 średnio 0,93 mg o zawartości cukrów 41,9%, zaś w stadium słupkowym na poletku Nr 1 średnio o 0,90 mg o zawartości cukrów 32,9%, zaś na poletku Nr 2 — 1,52 mg o zawartości cukrów — 35,0%.
- Zaobserwowano istnienie korelacji dodatniej między ilością wydzielonego nektaru, a wilgotnością względną powietrza oraz korelacji ujemnej między procentową zawartością cukrów w nektarze, a wilgotnością względną powietrza.
4 Zaobserwowano intensywniejsze nektarowanie kwiatów na poletku bogatszym w składniki mineralne.
- Długość życia poszczególnych kwiatów pszczelnika wynosi 2,5—3 dni, w tym stadium pręcikowe trwa od 8—24 godzin.
- Pszczelnik w sprzyjających warunkach atmosferycznych, uprawiany na glebie lessowej jest dobrą rośliną miododajną. W roku 1955 jego wydajność miodowa wynosiła: na poletku Nr 1 — 233,6 kg/ha, na poletku Nr 2 — 516,4 kg/ha. W roku 1956 na poletku Nr 1 — 495,8 kg/ha, a na poletku Nr 2 — 644,2 kg/ha.
SPIS LITERATURY
- Barbier E. — Etude sur la concentration du nectar. Referat na XVI Międzynarodowym Kongresie Pszczelarskim w Wiedniu (1956).
- Beutler R. — Nectar. Bee World. Vol. 34, Nr 6, 7, 8 (1953).
- Frisch K. — Duftgelenkte Bienen im Dienste der Landwirtschaft und Imkerei. Wien und Berlin (1947).
- Głuchow M. M. — Miedonosnyje rastienija. Moskwa 385—388 (1955).
- Gubin A. F. — Bestäubung und Erhöhung der Samenernte bei Rotklee Trifolium pratense L. mit Hilfe der Bienen Arch. f. Bienenkde Bd. XVII 209—264 (1936).
- Hegi G. — Ilustrierte Flora von Mittel – Europa Bd. V, T. 4, München 2350—2362 (1935).
- Huber H — Die Abhängigkeit der Nektarsekretion von Temperatur, Luft – und Bodenfeuchtigkeit. Planta Bd. 48. H. 1: 47—98 (1956).
- Kuryłowicz B. — Chemia Rolna cz. I. Skrypt. Łódź — Warszawa (1955).
- Maurizio A. — Über den Einfluss verschiedener Nahrstoffe auf Blutenansatz, Nektarsekretion, und Samenertrag von honigenden Pflanzen, speziell von Sommerraps. Separatabdruck Schweiz. Bienenztg — H. 5, (1951).
- Smaragdowa N. P. — Nowyje dannyje o zmiejegołownikie mołdawskom. Pczełowodstwo Nr 11 Moskwa 26—40 (1951).
- Schöntag A. — Nektaruntersuchungen an in Wasserkultur gezüchteten Sommerraps und über den Einfluss von Blütenumhüllungen auf die Nektarabsonderung. Sonderdruck a. d. Naturwissenschaften. H. 10 Berlin (1954),
- Schöntag A. — Über den Einfluss von Mineralsalzen auf den Zuckergehalt des Nektars. Ztschr. f. vergl. Physiologie. Bd. 35; 519—528 (1953).
ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ НАД НЕКТАРОПРОДУКТИВНОСТЬЮ DRACOCEPHALUM MOLDAVICUM
Казимира Шкляновска
Нектаровыделение цветов Dracocephalum moldavicum исследовано в 1955 и 1956 годах. Опыты проводились на лессовой песчанистой почве.
Нектар собирался капиллярным методом ежедневно между 12-14 часами, в период максимального нектаровыделения, отдельно с цветов в тычиночной и в пестиковой стадиях.
Содержание сухого вещества в собранном нектаре определялось путем сушения его в течении 90 минут при т-ре 105°C а в 1956 г. также и посредством рефрактометра Аббэ.
Наблюдения над количеством пчел посещающих культуру производились ежедневно через каждые 2 часа, методом Фриша.
Исследованиями установлено прямую корреляцию между количеством нектара и относительной влажностью воздуха и обратную коррелядию между этой последней и содержанием сахара в нектаре.
strona 138Цветы в пестиковой стадии выделяли больше нектара чем в тычиночной, однако с меньшим процентным содержанием сахара.
Цветение цветка длилось до трех суток; на тычиночную стадию приходилось от 8—24 часов. Медопродуктивность Dracocephalum moldavicum на делянке № 1 в пересчете на 1 га в 1955 г. равнялось 233,6 кг., а в 1956 — 495,8 кг. а на делянке № 2 — 516,4 кг. и 644,2 кг.
EINLEITENDE VERSUCHE ÜBER DIE NEKTARSEKRETION VON DES DRACOCEPHALUM MOLDAVICUM L.
Kazimiera Szklanowska
Zusammenfassung
In den Jahren 1955 und 1956 wurde an 3.500 Blüten des Dracocephalum moldavicum (auf sandigem Lössboden) die Nektarsekretion untersucht.
Die Nektarentnahme erfolgte täglich zwischen 12 bis 14. Uhr zur Zeit der Höchstabsonderung des Nektars während der ganzen Blühperiode des Bestandes. Es wurde die Kapillarenmethode angewandt. Die Nektargewinnung erfolgte getrennt aus Blüten in dem männlichen und weiblichen Stadium.
Die Trockensubstanz des Nektars wurde durch Austrocknung während einer Zeit von 90 Minuten in einer Temperatur von 105°C bestimmt und ausserdem im Jahre 1956 noch zusätzlich refraktometrisch festgesetzt.
Die Kontrolle des Bienenbefluges führte man täglich je 2 Stunden auf Feldchen von 10 m² Grösse durch, gemäss den Anleitungen von K. v. Frisch.
Die Versuche haben eine positive Korrelation der Nektarmenge und eine negative Anhängigkeit der Zuckerkonzentration des Nektars von der Luftfeuchtigkeit erwiesen.
Die Blüten im weiblichen Stadium sonderten voluminös mehr Nektar als die sich im männlichen Stadium befindenden Blüten ab, jedoch von einer niedrigeren Zuckerkonzentration.
Die Blühdauer der einzelnen Blüten betrug bis zum 3 Tagen wobei auf das männliche Stadium von 8 bis 24 Stunden entfiel.
Dracocephalum moldavicum angebaut auf Lössboden honigt gut unter günstigen Wetterverhältnissen.
Die Honigproduktion des Dracocephalum moldavicum auf dem Versuchsfelde Nr 1 umgerechnet pro 1 ha hat im Jahre 1955 — 233,6 kg, dagegen im Jahre 1956 — 495,8 kg betragen, auf dem Versuchsfelde Nr 2 dementsprechend — 516,4 kg und 644,2 kg.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 129: „na tym gatunkiem” → nad tym gatunkiem
- s. 129: „W roku 1953″ → W roku 1955
- s. 132: „za poletka” → z poletka
- s. 135: „zawarttych” → zawartych
- s. 136: „miodowowa” → miodowa
- s. 137, piśmiennictwo: „Ilustrierte” → Illustrierte
- s. 137, piśmiennictwo: „Nahrstoffe” → Nährstoffe
- s. 137, piśmiennictwo: „Blutenansatz” → Blütenansatz
- s. 137, streszczenie: „коррелядию” → корреляцию
- s. 138, streszczenie: „Anhängigkeit” → Abhängigkeit
