WSTĘPNE BADANIA MORFOMETRYCZNE MATEK PSZCZELICH

tekst: Michał Gromisz, Janina Jabłońska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Michał Gromisz, Janina Jabłońska

strona 109

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978

Michał Gromisz i Janina Jabłońska

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

Coraz więcej uwagi poświęcają pszczelarze wychowi jakościowo dobrych matek pszczelich. Pragną oni, aby matki były dorodne, upatrując w tym wzrost ich sprawności w pełnieniu życiowych funkcji. Na ten temat znajdujemy liczne wypowiedzi w literaturze fachowej (Sołodkowa 1955, Vagt 1955, Örösi 1964, Hajtmanek 1967, Szabo 1975). Zachodzą tu także różnice i między rasami matek, na przykład w cieżarze ciała, liczbie rurek jajnikowych i wartości cech morfologicznych (Komaroff i Alpatov 1934, Bozina 1958, Gromisz 1969). Poznanie tych cech przydaje się w praktyce, między innymi do ustalania normy na matki pszczele.

W niniejszej pracy pragniemy przedstawić wyniki badań morfologicznych matek, należących do ras pszczół utrzymywanych na terenie kraju.

MATERIAŁ I METODA

W latach 1970—1975 zebrano 210 matek pszczelich, przeważnie starszych wycofywanych z uli w celu zamiany na inne. Matki należały do trzech ras pszczół i pochodziły z pasiek Instytutu Sadownictwa oraz innych państwowych i indywidualnych, a mianowicie:

Apis mellifica carnica, 3 pasieki — 27 matek, Apis mellifica mellifica, 8 pasiek — 87 matek, Apis mellifica caucasica 4 pasieki — 96 matek,

Pomiaru cech morfologicznych matek dokonano według metodyki przyjętej przez Instytut Sadownictwa w tego rodzaju badaniach (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). Oznaczano następujące cechy: szerokość i długość IV tergitu odwłokowego, szerokość IV sternitu, długość i szerokość przedniego skrzydła, liczbę haczyków na tylnym

strona 110

skrzydełku oraz indeks kubitalny. Długość tergitu mierzono od występu do występu na przedniej jego krawędzi, natomiast szerokość IV sternitu w przewężeniu środkowej jego . części (Skowronek i Gromisz 1970).

Obliczenia statystyczne przeprowadzono według wzorów podanych w podręczniku Ruszczyca (1970).

WYNIKI

Wszystkie badane matki pszczele, miały metrykę jako czysto rasowe. W porównawczej ocenie matki środkowoeuropejskie były przeciętnie największe rozmiarami ciała, miały skrzydła najdłuższe oraz liczyły najwięcej haczyków na tylnym skrzydełku. Najmniejsze natomiast były matki kaukaskie, kraińskie zaś znalazły się pośrodku (tab. 1). Ta kolejność ras nie utrzymywała się jedynie w wartości indeksu kubitalnego i nie była jednoznaczna w szerokości IV sternitu. Tą ostatnią cechą matki poszczególnych ras mało się różniły, matki kaukaskie wysuwały się jednak tu na pierwszy plan.

Tabela 1 Średnie wartości cech matek pszczelich trzech ras pszczół a — średnie ważone b — średnie z sumy średnich dla grup

Cechy Rodzaj średniej Rasa pszczół: środkowo-europejska Rasa pszczół: kraińska Rasa pszczół: kaukaska
Liczba matek 87 27 96
Liczba grup 8 3 4
Szerokość IV tergitu w mm a 3,387 3,374 3,309
b 3,389 3,337 3,321
Długość IV tergitu w mm a 5,669 5,680 5,366
b 5,664 5,580 5,474
Szerokość IV sternitu w mm a 2,555 2,539 2,557
b 2,539 2,521 2,543
Długość skrzydła w mm a 10,046 9,987 9,759
b 10,088 9,920 9,804
Szerokość skrzydła w mm a 3,302 3,298 3,242
b 3,303 3,246 3,269
Liczba haczyków a 18,8 18,0 17,5
b 18,4 17,6 17,7
Indeksu kubiatlny a 46,4 41,6 41,1
b 43,6 39,0 42,1

Podobnie jak między rasami występowały też i różnice wewnątrz rasy pomiędzy grupami matek, w zależności od ich pochodzenia. Różnice w niektórych przypadkach były dość duże. Ze względu na różnorodną liczebność

strona 111

poszczególnych grup matek nie jest to bez znaczenia w obliczaniu średnich wartości cech dla ras. W tabeli 1 podajemy wartości średnie obliczone dwoma sposobami: jako średnie ważone (a) i jako średnie z sumy średnich wartości odpowiadających poszczególnym grupom matek (b). Zastosowanie do analizy drugiego sposobu jest stosowniejsze do charakteryzowania rasy. Różnice pomiędzy średnimi tych dwóch rodzajów układały się rozmaicie, niekiedy były znaczne. Na objaśnienie zasługują tutaj matki kraińskie. Zaliczyliśmy je do tej rasy pszczół, ale pochodziły one z odległych geograficznie środowisk: z Rumunii i z NRD (import). Te dwie grupy matek niektórymi cechami różniły się znacznie, ale nie więcej niż wynosiło zróżnicowanie wewnątrz innych ras. Szczególnie wartość indeksu kubitalnego (średnich dla grup) ulegała dużym wahaniom a mianowicie:

środkowoeuropejskie od 37,0 do 51,0 kraińskie od 36,0 do 44,6 (z Rumunii) kaukaskie od 39,5 do 44,8

Tabela 2 Standardowe odchylenia (S) a — dla rasy jako populacji jednorodnej b — średnie dla grup

Cechy Rasy pszczół: środkowo-europejska Rasy pszczół: kraińska Rasy pszczół: kaukaska Średnie S
Szerokość IV tergitu w mm a 0,1130 0,0840 0,1082
b 0,1118 0,0699 0,1091 0,1062
Długość IV tergitu w mm a 0,2356 0,2115 0,2758
b 0,2368 0,1932 0,2278 0,2266
Szerokość IV sternitu a 0,0740 0,0897 0,0743
b 0,0699 0,0909 0,0691 0,0676
Długość skrzydła w mm a 0,2689 0,1786 0,2516
b 0,2317 0,1530 0,2508 0,2366
Szerokość skrzydła a 0,1014 0,0707 0,1077
b 0,0970 0,1058 0,1058 0,1025
Liczba haczyków a 2,992 1,442 1,942
b 3,061 1,225 1,949 2,406
Indeks kubitalny a 8,064 8,034 8,589
b 7,048 8,392 7,138 7,723

Zmienność wartości cech scharakteryzowaliśmy standardowym odchyleniem. W tabeli 2 zamieszczamy dwojakiego rodzaju jego wartości a) dla ras przy traktowaniu matek jako populacji jednorodnej oraz b) jako wartość średnią dla grupy matek. Pierwsze ma oceniać zmienność cech matek wewnątrz rasy, drugie w obrębie ich grup, które składają się na rasę. Nie wiemy jednakowoż, czy dobór grup matek był dostatecznie

strona 112

reprezentatywny dla rasy i czy z tego powodu nie ucierpiała charakterystyka zmienności. Dlatego przyjęliśmy średnie standardowe odchylenie dla grup za miarę zmienności populacji matek, związanych wspólnym pochodzeniem rasowym. Obliczyliśmy także jedną wartość standardowego odchylenia dla wszystkich grup czy ras matek (tab. 2).

Zachodzi pytanie jak oceniać zmienność cech matek pszczelich, czy jest ona mała czy duża. Spróbujemy przeprowadzić porównanie ze zmiennością tych cech u pszczół robotnic. Do tego celu wykorzystamy wskaźniki zmienności. Średnia ich wartości dla grupy matek (m) i dla rojów pszczół (p) jest następująca:

m p
szerokość IV tergitu 3,17 2,55
długość IV tergitu 4,07
szerokość IV sternitu 2,67 1,58
długość skrzydła 2,38 1,32
szerokość skrzydła 3,13 2,04
liczba haczyków 13,44 8,09
indeks kubitalny 18,56 12,63

Dane do porównań zostały zaczerpnięte z pracy Bornusa, Demianowicza i Gromisza (1966), w której opisano populację pszczoły krajowej na podstawie badania 389 rojów. Jest to więc dobra charakterystyka wyrównania populacji pszczół—robotnic, które pochodzą od jednej matki po kilku ojcach (unasienianie naturalne). Zachodzi tu więc większe pokrewieństwo, niż występowało w grupach matek badanych. Matki łączyło bowiem wspólne pochodzenie tego typu, jak przynależność do tej samej pasieki, czy linii pszczół. Należy zatem oceniać wysoko przeciętne wyrównanie populacji matek, chociaż ustępowało ono wyrównaniu populacji pszczół robotnic wewnątrz rojów.

Rozpiętość wartości cech matek każdej z trzech badanych ras prawie się pokrywała. Identyfikacja rasowa jakiejś matki na podstawie pomiarów morfologicznych, o której pochodzeniu brakuje informacji, byłaby bardzo trudna, w większości przypadków niemożliwa. Pomiędzy średnimi wartościami dla grup rasowych matek występują jednak różnice. Jak przedstawiałaby się ich istotność w opracowaniu statysytcznym? Na to pytanie staramy się odpowiedzieć przez obliczenie i porównanie przedziałów ufności średnich dla ras matek, przyjmując, że grupa (próba) liczy 30 matek. Wyniki tych obliczeń przedstawiliśmy na rycinie 1. Nie są one atrakcyjne dla tych, którzy pragnęliby jednoznacznie oceniać przynależność rasową matek. Przedziały ufności każdej cechy zachodziły na siebie, to znaczy, że oceniając wiele prób matek jednej rasy możemy natrafić na taką ich grupę, której średnia wartość cechy znajdzie się w zakresie zmienności średnich innej rasy. Wtedy oczywiście nie uzyskamy statystycznego potwierdzenia różnicy pomiędzy średnimi.

strona 113
Ryc. 1. Przedziały ufności średnich wartości cech dla 3 ras matek pszczelich. Liczebność grup rasowych — 30 matek, poziom istotności — 0,05
Ryc. 1. Przedziały ufności średnich wartości cech dla 3 ras matek pszczelich. Liczebność grup rasowych — 30 matek, poziom istotności — 0,05 1 — szerokość IV tergitu odwłokowego, 2 — długość IV tergitu, 3 — szerokość IV sternitu, 4 — długość skrzydła przedniego, 5 — szerokość skrzydła przedniego, 6 — liczba haczyków na tylnym skrzydle, 7 — indeks kubitalny a — matki rasy kaukaskiej, b — matki rasy kraińskiej, c — matki rasy środkowoeuropejskiej

Na przykład badane przez nas matki rasy kaukaskiej i środkowoeuropejskiej różnią się istotnie szerokością IV tergitu, ale przy doborze do porównania innych partii matek tych ras, można nie znaleźć potwierdzenia tego wyniku. Wśród wielu partii matek kaukaskich może bowiem wystąpić taka partia, w której matki rozmiarami ciała dorównują matkom środkowoeuropejskim, a nawet niekiedy je przewyższają pod tym względem.

W naszych badaniach stwierdziliśmy istotność różnic pomiędzy średnimi następujących cech: a) długość skrzydła, szerokość skrzydła i indeks kubitalny w porównywaniu matek środkowoeuropejskich z kraińskimi oraz b) szerokość IV tergitu, długość IV tergitu i długość skrzydła w porównaniu matek środkowoeuropejskich z kaukaskimi. Nie stwierdzono natomiast istotności różnic w żadnej z oznaczanych cech pomiędzy

strona 114

matkami kraińskimi i kaukaskimi. Jedynie dla długości skrzydła różnica średnich wartości była bliska istotnej. Ta cecha podkreśla więc najlepiej odrębność rasową matek pszczelich. Przydatność taksonomiczną innych cech można szacować na podstawie porównywania ich przedziałów ufności dla poszczególnych ras matek. Niestety w zasadzie brakuje cech dobrze różniących matki kaukaskie i kraińskie, natomiast od tych dwóch ras matek można z dużym prawdopodobieństwem odróżniać matki środkowoeuropejskie. Należy jednak dobierać różne cechy do tego celu, w zależności od ocenianych ras matek.

WNIOSKI

Do oznaczania przynależności rasowej matek pszczelich trzech ras najlepiej z określanych przez nas cech nadaje się długość przedniego skrzydła. Szerokość i długość IV tergitu odwłokowego może służyć do odróżniania matek rasy środkowoeuropejskiej od matek rasy kaukaskiej, a szerokość skrzydła przedniego i indeks kubitalny — matek środkowoeuropejskich od matek kraińskich.

Cechy charakteryzujące rozmiary ciała poza znaczeniem taksonomicznym mogą mieć znaczenie gospodarcze, powinno się szukać ich związku z użytkowością matki, jej sprawnością fizyczną i wydajnością w czerwieniu, a może wymagać wzbogacenia ilościowego cech w tego rodzaju badaniach.

LITERATURA

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczel. Zesz. Nauk. 10 (1—4): 1—46

Bozina J. D. (1958) — Płodowitost matek raznych grupp pczelinych siemiej. Pczełowodstwo, 35(9): 26—29

Gromisz M. (1969) — Próba oznaczania morfometrycznego matek pszczelich. Pszczel. Zesz. Nauk., 13(1—3): 57—72

Hejtmanek J. (1967) — Vplyv rostu v embryogenese včelstva na vahu včelich matek. Polnohospodarstwo, 13(2): 128—135

Komaroff P. M., Alpatov W. W. (1934) — Beiträge zun Kenntnis der Vriabilität der Honingbiene. Archiv f.Bienen., 15: 11—20

Örösi P. Z. (1964) — Die Eierstöcke der Bienenkönigennen nach ihrer Aufzuchtmethode. Deutsche Bienenwirt., 15(11): 225—228

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. PWRiL Warszawa

Skowronek W. i Gromisz M. (1970) — O metodyce pomiarów szerokości IV sternitu pszczół robotnic. Pszczeln. Zesz. Nauk., 14(1—3): 153—158

Sołodkowa N. A. (1955) — O kaczestwie matok, połuczajemych pri ich masowom wywodie. Pczełowodstwo, 21(6): 28—31

Szabo T. I. (1975) — Effect of confinement on the weight of honeybee queens. J. apic. Res., 14(1): 9—14

strona 115

Vagt W. (1955) — Morphologische Untersuchungen an Nachschaffungsköniginen von Apis mellifica, die an verschieden alten Larven gezüchtet wurden. Zeitschrift f.Bienenforsch., 3(4): 73—80

ПРОБА МОРФОЛОГИЧЕСКОГО ОПРЕДЕЛЕНИЯ ПЧЕЛИНЫХ МАТОК

М. Громиш и Я. Яблоньска

Резюме

Для различения пчелиных маток среднеевропейской, кавказской и краинской пород, учитывается длину переднего крыла. Ширина и длина 4-го тергита служать различению маток среднеевропейской породы от маток кавказской породы, а ширина переднего крыла и кубитальный индекс: среднеевропейских маток от краинских. Остальные морфологические признаки: ширина 4-го стернита и число зацепок на заднем крыле, имеют небольшое таксономическое значение в систематике пчелиных маток.

PRELIMINARY MORPHOLOGICAL INVESTIGATIONS OF HONEYBEE QUEENS

M. Gromisz, J. Jabłońska

Summary

For the identification of honeybee queens of Centraleuropean, Caucasian and Carniolan races the most suitable feature is the length of the for wing. The width and the length of the IV abdominal tergite can be use for the identification only of Centraleuropean and Causian queens, and the width of the for wing and the cubital index only for Centraleuropean and Carniolan queens. The others morphological features, like the width of the IV sternite and the numbers of the hooks on the hind wing do not have geater taxonomic worth in systematics of honeybee queens.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 109: „Hajtmanek” → Hejtmanek
  • s. 109: „cieżarze” → ciężarze
  • s. 110, tab. 1: „Indeksu kubiatlny” → Indeks kubitalny
  • s. 112: „statysytcznym” → statystycznym
  • s. 113, ryc. 1: „16,21″ → 10,21
  • s. 114, piśmiennictwo: „zun Kenntnis” → zur Kenntnis
  • s. 114, piśmiennictwo: „Vriabilität” → Variabilität
  • s. 114, piśmiennictwo: „Honingbiene” → Honigbiene
  • s. 114, piśmiennictwo: „Bienenkönigennen” → Bienenköniginnen
  • s. 115, piśmiennictwo: „Nachschaffungsköniginen” → Nachschaffungsköniginnen
  • s. 115, streszczenie: „служать” → служат
  • s. 115, streszczenie: „for wing” → fore wing
  • s. 115, streszczenie: „can be use” → can be used
  • s. 115, streszczenie: „Causian” → Caucasian
  • s. 115, streszczenie: „geater” → greater

Podobne wpisy