BADANIA NAD MIĘDZYRASOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. I. PRZYDATNOŚĆ UŻYTKOWA MIESZAŃCÓW MIĘDZYRASOWYCH PSZCZOŁY MIODNEJ W WARUNKACH PRZYRODNICZYCH POLSKI

tekst: Leon Bornus, Jerzy Bobrzecki, Czesław Bojarczuk, Michał Gromisz, Józef Kalinowski, Anna Król, J. Nowakowski, Wanda Ostrowska, Jan Woźnica, J. Zaremba

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVIII, 1974 — L. Bornus, J. Bobrzecki, Cz. Bojarczuk, M. Gromisz, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Ostrowska, J. Woźnica, J. Zaremba

strona 1

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVIII GRUDZIEŃ 1974

Prof. dr Leon Bornus — Kierownik Zespołu Badawczego

I. PRZYDATNOŚĆ UŻYTKOWA MIESZAŃCÓW MIĘDZYRASOWYCH PSZCZOŁY MIODNEJ W WARUNKACH PRZYRODNICZYCH POLSKI

L. Bornus, J. Bobrzecki, Cz. Bojarczuk, M. Gromisz, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Ostrowska, J. Woźnica, J. Zaremba

WPROWADZENIE

Od kilkudziesięciu lat hodowcy pszczół porównują wartość użytkową różnych ras pszczoły miodnej a ostatnio coraz częściej posługują się krzyżowaniem ras w poszukiwaniu zjawiska heterozji, która w produkcji zarówno roślinnej jak i zwierzęcej zaznaczyła się w ostatnich latach wyjątkowo dobrymi rezultatami. Niezmordowanym poszukiwaczem „dobrej pszczoły” jest brat Adam, który do swojej pasieki ściągnął wszystkie typy pszczoły miodnej z basenu Morza Śródziemnego. Wnikliwe obserwacje ras czystych i różnych mieszańców opisał i ogłosił w kilku językach. Charakterystyka ta jest bardzo cenna dla hodowców mimo że nie opiera się na metodach ścisłych badań i nie daje dowodu statystycznego, tak obecnie cenionego w publikacjach naukowych (br. Adam 1966). Do najlepszych ras zalicza on pszczołę kraińską i anatolską, oczywiście w odniesieniu do warunków przyrodniczych Anglii.

Bardziej systematyczne badania porównawcze prowadzili hodowcy ze ZSRR, chociaż w rozmiarach raczej skromnych pod względem powtórzeń. Szekszujew (1964) znajduje najobfitsze czerwienie u mieszańców pszczół kaukaskich z środkoworosyjskimi wobec 3 innych kombinacji. Podobne różnice na terenie Mołdawii ale nie w czerwieniu lecz w produkcji miodu znalazł Ursu (1967). Wśród mieszańców najwyższą produkcję dawały pszczoły F1 z krzyżowania kaukaskich z włoskimi. Według kilku doniesień (Madewejkin 1967, Starostenko 1969) mieszańce kraińskie z obcymi lepiej wykorzystują pożytki wczesne a mieszańce

strona 2

kaukasie z obcymi raczej pożytki letnie, z lipy, gryki a szczególnie z koniczyny czerwonej.

W Bułgarii podobne badania prowadził Radojew (1965), który najlepsze wyniki produkcyjne uzyskał od pszczół kaukaskich czystych, a po nich od mieszańców kaukaskich z lokalnymi. Różnice były jednak niezbyt wysokie, bo mieściły się w granicach 31—26% w stosunku do poziomu produkcji pszczół miejscowych.

Wśród krajowych publikacji należy wymienić opracowanie Gromisza (1965), omawiające wartość użytkową mieszańców pszczoły kaukaskiej, włoskiej i krajowej w warunkach pożytkowych środkowej Polski. Doświadczenie realizowano w grupach 4—5 pni. Poza tym brak u nas szerszych opracowań z tego zakresu, mimo sprowadzania stosunkowo dużej liczby matek z różnych krajów Europy.

Celem naszego doświadczenia było określenie wartości użytkowej matek mieszańców, pochodzących z krzyżowania między pszczołą krajową a sprowadzanymi masowo pszczołami ras kaukaskiej i kraińskiej, w różnych rejonach Polski.

MATERIAŁ I METODA

Pasieczne doświadczenie nad użytkowością mieszańców międzyrasowych przeprowadzono w latach 1970—1972 w 9 pasiekach. Należały one do instytucji, które weszły w skład Zespołu Badawczego, powołanego przez Ministerstwo Rolnictwa. Organizatorem i koordynatorem badań był Oddział Pszczelnictwa IS.

Lokalizacja pasiek Zespołu Badawczego przedstawiała się następująco (ryc. 1):

Siejnik, woj. białostockie, pow. Olecko — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny,

Zajączki, woj. olsztyńskie, pow. Ostróda — Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie,

Szepietowo, woj. białostockie, pow. Wysokie Mazowieckie — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny,

Sielinko, woj. poznańskie, pow. Nowy Tomyśl — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny,

Końskowola, woj. lubelskie, pow. Puławy — Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny,

Wrocław — Akademia Rolnicza,

Trzciniec, woj. lubelskie, pow. Bełżyce — Akademia Rolnicza w Lublinie,

Zaklinów, woj. lubelskie, pow. Kraśnik — Pszczelniczy Zakład Doświadczalny w Górnej Niwie,

strona 3
Rys. 1. Lokalizacja pasiek Zespołu Badawczego
Rys. 1. Lokalizacja pasiek Zespołu Badawczego

Cieszanów, woj. rzeszowskie, pow. Lubaczów — Akademia Rolnicza w Lublinie.

Do krzyżowania z pszczołą miejscową (Apis mellifica mellifica) wytypowano pszczołę szarą górską kaukaską (Apis mellifica caucasica) i pszczołę kraińską (Apis mellifica carnica). Pszczoły obcorasowe pochodziły od importowanych matek z ZSRR (kaukaskie) i z Niemieckiej Republiki Demokratycznej (kraińskie), od których po wstępnej selekcji wyhodowano matki doświadczalne i trutnie do krzyżowania. Pszczoły miejscowe reprezentowane były natomiast przez lokalne linie hodowlane, a mianowicie: Mazurka (Siejnik i Zajączki), Pokrowka (Szepietowo), Lechitka (Sielinko), hodowli RRZD Końskowoli (Końskowola i Zaklików), Luboszanka (Wrocław), hodowli Akademii Rolniczej w Lublinie (Trzciniec i Cieszanów).

Do doświadczenia wprowadzono następujące typu krzyżówek (grupy rasowe):

strona 4

cau×m — matki rasy kaukaskiej, unasienione przez trutnie z linii krajowych,

m×cau — matki z linii krajowych, unasienione przez trutnie rasy kaukaskiej,

car×m — matki rasy kraińskiej, unasienione przez trutnie z linii krajowych,

m×car — matki z linii krajowych, unasienione przez trutnie rasy kraińskiej,

m×m — strona mateczna i ojcowska wywodząca się z linii krajowych.

Matki obcorasowe zostały wychowane centralnie przez Pszczelniczy Zakład Doświadczalny w Górnej Niwie. Zakład ten zabezpieczył także unasienianie matek miejscowych przez trutnie ras obcych — kaukaskiej na trutowisku w Gołębniu i kraińskiej na trutowisku w Borowinie. Unasienianie matek obcorasowych odbywało się na trutowiskach, odpowiadających wprowadzonym do doświadczenia liniom hodowlanym pszczoły miejscowej.

Doświadczenie założono w sezonie pasiecznym roku 1970 i prowadzono przez następne dwa lata. Objęto nim ogółem 311 rodzin pszczelich w 1971 roku i 313 w 1972 roku (tab. 1). Większość pasiek Zespołu Badawczego utrzymywała pszczoły w ulach systemu dadana (6 pasiek), niewiele z nich w ulach wielkopolskich (Zajączki i Sielinko) i warszawskim poszerzonym (Zaklików). Dogląd pszczół i sposoby prowadzenia gospodarki pasiecznej w poszczególnych pasiekach Zespołu Badawczego utrzymywano takie, jakie były tam zwykle stosowane. Zasadnicze różnice między pasiekami wynikają tutaj ze stosowania lub nie stosowania wędrówek na okresowe pożytki. Pasieka we Wrocławiu prowadzi intensywną gospo-

Tabela 1 Liczba rodzin pszczelich objętych doświadczeniem

Pasieki 1971: cau×m 1971: m×cau 1971: car×m 1971: m×car 1971: m×m 1971: Razem 1972: cau×m 1972: m×cau 1972: car×m 1972: m×car 1972: m×m 1972: Razem
Siejnik 5 3 5 7 7 27 3 3 3 4 6 19
Zajączki 7 3 7 — 6 23 10 4 9 — 9 32
Szepietowo 7 10 2 7 10 36 7 8 6 5 10 36
Sielinko 7 7 7 7 7 35 7 7 7 7 7 35
Końskowola 8 8 8 7 10 41 8 7 7 6 10 38
Wrocław 9 9 9 9 9 45 9 9 9 9 9 45
Trzciniec 10 10 10 4 10 44 10 10 10 4 10 44
Zaklików 9 3 9 8 9 38 9 9 9 8 9 44
Cieszanów 5 5 5 2 5 22 4 5 5 1 5 20
Razem 67 58 62 51 73 311 67 62 65 44 75 313
strona 5

darkę wędrowną na terenie woj. wrocławskiego, pasieki w Siejniku i Sielinku uprawiały wędrówki w mniejszym zakresie, ale także systematycznie, natomiast w Trzcińcu i Zaklikowie wywożono pszczoły na pożytek tylko doraźnie. Inne pasieki prowadziły gospodarkę stacjonarną.

Od jesieni 1970 roku do końca lata 1972 roku gromadzono obserwacje z zakresu zimowania pszczół, rozwoju rodzin, zbiorów miodu, produkcji wosku i zachowania się pszczół.

Zimowanie pszczół. W ocenie wartości rojów po zimie brano pod uwagę następujące wskaźniki:

  1. Ścieśnianie gniazda — oznaczano w dm3 na podstawie różnicy liczby ramek gniazdowych przed zimą i po przeglądzie wiosennym. Przyjęto, że jedna ramka dadana i warszawska poszerzona odpowiada 4,57 dm3 pojemności gniazda, a ramka wielkopolska — 3,28 dm3.
  1. Osyp zimowy oznaczano liczbą martwych pszczół, znalezionych po zimowli na dnie ula.
  1. Zużycie pokarmu przez rodzinę pszczelą w okresie zimy oznaczano w kg na podstawie szacunku zapasów przed zimą i na wiosnę.
  1. Stopień zawilgocenia ula po zimowli — w ocenie przyjęto skalę od 0 — brak zawilgocenia, do 5 — zawilgocenie bardzo silne.
  1. Stopień porażenia nozemą określano na podstawie badań mikroskopowych zawartości przewodu pokarmowego martwych pszczół znalezionych na dnie ula. Przyjęto skalę od 0 — brak zarodników nozemy, do 3 — bardzo duże ich ilości w polu widzenia pod mikroskopem.

Tabela 2 Daty pomiarów czerwiu i wirowania miodu w pasiekach Zespołu Badawczego

Pasieki Daty pomiarów czerwiu: 1971 Daty pomiarów czerwiu: 1972 Daty wirowania miodu: 1971 Daty wirowania miodu: 1972
Siejnik 10 V, 28 V, 21 VI, 16 VIII 2 V, 22 V, 14 VI 2 VI, 13 VIII 27 VI, 19 VIII
Zajączki 22 IV, 13 V, 3 VI, 25 VIII 2 V, 25 V, 19 VI 8 VI, 20 VII, 27 VIII 20 VII, 12 VIII
Szepietowo 4 V, 27 V, 17 VI, 14 VIII 17 IV, 11 V, 6 VI, 16 VIII 7 VII, 17 VIII 19 VII, 20 VIII, 11 IX
Sielinko 10 V, 1 VI, 22 VI, 6 IX 8 V, 27 V, 19 VI, 15 VII 12 VI, 25 IX 15 VI, 22 IX
Końskowola 20 IV, 12 V, 4 VI, 25 VI 12 IV, 3 V, 24 V, 14 VI 4 VI, 9 VIII 14 VI, 18 VIII
Wrocław 8 IV, 29 IV, 21 V, 12 VI, 23 VIII 9 IV, 2 V, 24 V, 15 VI, 22 VIII 30 V, 25 VIII, 15 IX 2 VI, 21 VII, 25 VIII
Trzciniec 21 IV, 5 V, 17 V, 29 V, 12 VI, 24 VII 2 V 15 VII, 28 VIII 25 VIII
Zaklików 15 V, 1 VI, 15 VI, 1 VII 15 V, 30 V, 15 VI 25 VII, 5 VIII, 14 IX 21 VII, 2 VIII, 17 IX
Cieszanów 1 V, 22 V, 12 VI 5 VI, 28 VIII 10 VI
strona 6

Rozwój rodzin. Określano go na podstawie pomiarów czerwiu. Powierzchnię czerwiu na plastrze obliczano w dm2, dokonując pomiaru linią w osi poziomej i pionowej i wykorzystując wzór na powierzchnię elipsy. Podzielenie wyniku przez 21 (okres rozwoju larwalnego pszczoły-robotnicy) i pomnożenie przez 400 (liczba komórek na 1 dm2 plastra) daje przeciętną liczbę jaj składanych dziennie przez matkę.

W określaniu siły rodziny przyjęto, że pszczoła robotnica żyje w okresie letnim przeciętnie 45 dni, i że awansuje na pszczołę lotną po 15-tym dniu życia. Przyjęto także, że 10000 robotnic waży 1 kg. Pomiarów czerwiu dokonywano w okresie wiosennym do czerwca włącznie i w miesiącu sierpniu, w odstępach około 21 dniowych (wyjątek Trzciniec i Zaklików, tab. 2). W interpretowaniu wskaźników rozwoju rodzin wykorzystano także daty fenologiczne — początek kwitnienia agrestu, rzepaku ozimego i robinii akacjowej, opracowane na podstawie materiałów ankietowych gromadzonych w oddziale Pszczelnictwa IS.

Zbiory miodu. Zbiór określano przez ważenie ilości miodu odwirowanego przy każdym miodobraniu (tab. 2). Roczne sumy tych ilości miodu oznaczano jako zbiór miodu albo jako miód towarowy. Dla Siejnika, Końskowoli i Sielinka obliczono także produkcję miodu, przyjmując, że na nią się składa miód towarowy i miód pozostawiony w ulach na zimę.

Produkcja wosku. Za ogólną produkcję wosku przyjęto wosk dołożony do węzy przy budowie przez robotnice plastrów i wosk pozyskany z odsklepin przy wirowaniu miodu. Przy szacowaniu ilości wosku inwestowanego w plastrach przyjmowano, że pszczoły dołożyły go tam tyle, ile wynosił ciężar poddanej do odciągania węzy, a więc przeciętnie 6,26 g w 1 dm2 plastra. Charakteryzowano także zdolność pszczół do budowy plastrów, wyrażając ją liczbą odciągniętych arkuszy węzy do ramki dadana. Dla ramek wielkopolskich zastosowano tu współczynnik 0,72.

Zachowanie się pszczół. Charakteryzowano następujące cechy:

  1. Skłonność do rójki — przedstawiano w formie opisowej bez podawania wskaźników liczbowych.
  1. Łagodność — określano agresywność pszczół podczas pracy w ulach, przyjmując skalę oceny w stopniach od 3 — można pracować bez dymu, do 0 — konieczne intensywne używanie podkurzacza.
  1. Skłonność do rabunku — obserwacje przedstawiono w formie opisowej.

Opracowanie matematyczno-statystyczne materiału. Wyniki pomiarów i oznaczeń uporządkowano według klasyfikacji wynikającej z kombinacji następujących czynników: grupy rasowe, pasieki (miejscowości) i lata obserwacji. Przy omawianiu wyników wykorzystywano różne zakresy tego uporządkowania materiału, obliczając z odpowiadających im sum obserwacji średnie arytmetyczne (x̄) i standardowe odchylenia (S), na przykład dla grup rasowych, dla pasiek, czy dla lat obserwacji. Najmniejszym

strona 7

podzbiorem obserwacji, który charakteryzujemy średnią arytmetyczną i wariancją, jest dana grupa rasowa, w danej pasiece i w danym roku obserwacji. Na zbiorze takich średnich przeprowadziliśmy większość analiz zmienności, w niektórych natomiast uwzględniliśmy także zmienność indywidualną wewnątrz tych podzbiorów. W przygotowaniu materiału do analizy wydajności miodowej tym drugim sposobem, dokonaliśmy transformacji danych według wzoru n=√x, gdzie x symbolizuje rzeczywisty zbiór miodu z roju, a n jego wartość transformowaną. Zastosowanie tego zabiegu podyktowane było: a) odbiegającym od normalnego rozkładu wartości zbiorów miodu z rojów i b) bardzo różnorodną wariancją wewnątrz poszczególnych podgrup rojów.

Ocenę istotności różnic pomiędzy średnimi przeprowadzano za pomocą nowego wielokrotnego testu rozstępu Duncana, przy poziomie istotności 0,05. Wzory do obliczeń matematyczno-statystycznych zaczerpnięto z podręcznika Ruszczyca (1970).

WYNIKI

WARUNKI PRZYRODNICZO-POŻYTKOWE

W sezonowym rozwoju rodzin pszczelich pierwszoplanowe znaczenie odgrywają warunki przyrodniczo-klimatyczne. Na terenie naszego kraju zachodzą znaczne różnice zarówno w kształtowaniu się pogody jak i w rodzaju szaty roślinnej. Odpowiednio do oddziaływania tych czynników kształtuje się życie rodziny pszczelej. Tego rodzaju zmienność geograficzną starano się uwzględnić przy dobieraniu lokalizacji pasiek doświadczalnych Zespołu Badawczego w województwach: białostockim, olsztyńskim, lubelskim, rzeszowskim, poznańskim i wrocławskim. Różnice między tymi obszarami dobrze charakteryzują daty fenologiczne, przede wszystkim daty pierwszego oblotu pszczół i początku kwitnienia roślin. Za długość okresu zimowego przyjęto tutaj czas pomiędzy datą pierwszego oblotu wiosennego i ostatniego jesiennego w poprzednim roku (tab. 3).

Daty fenologiczne. Pierwszego oblotu wiosennego dokonują pszczoły przeciętnie o 15—18 dni wcześniej we Wrocławskiem niż na północnym wschodzie Polski. Odpowiednio do tego trwa tam krócej i okres ich zimowego spoczynku (o 40—50 dni), podczas którego nie opuszczają one ula. Na Dolnym Śląsku mają zatem pszczoły najkorzystniejsze warunki do przetrwania zimy, także najwcześniej wiosną mogą one przejawiać swoją aktywność. Mogą również tutaj lepiej niż gdzie indziej wykorzystywać wziątek z roślin tych samych gatunków, bo rozporządzają dłuższym okresem do przygotowania się. Wynika to z faktu, że daty kwitnienia roślin na terenie Polski znacznie mniej się różnicują niż daty pierwszego oblotu pszczół, na przykład dla agrestu i rzepaku ozimego —

strona 8

Tabela 3 Zróżnicowanie dat fenologicznych na terenie Polski (wg Gromisza i Bownik 1969 oraz na podstawie materiałów gromadzonych w Oddziale Pszczelnictwa IS)

Województwo Długość okresu zimowego dni Data pierwszego oblotu wiosennego Data początku kwitnienia: agrest Data początku kwitnienia: rzepak ozimy Data początku kwitnienia: robinia akacjowa Data początku kwitnienia: lipa drobnolistna
Białostockie 150 22 III 30 IV 18 V 6 VI 3 VII
Olsztyńskie 160 25 III 30 IV 18 V 11 VI 7 VII
Lubelskie 140 18 III 30 IV 15 V 7 VI 30 VI
Poznańskie 123 12 III 23 IV 10 V 7 VI 2 VII
Rzeszowskie 125 12 III 22 IV 11 V 4 VI 29 VI
Wrocławskie 110 7 III 25 IV 14 V 7 VI 7 VII

8 dni, a dla robinii akacjowej — 7 dni różnicy wobec 18 dni dla dat oblotu (tab. 3).

Daty fenologiczne zanotowane w roku 1971 i 1972 przez niektóre pasieki Zespołu Badawczego nieco się różnią od wieloletnich średnich dla tych obszarów. Jest to zrozumiałe, bo uwidacznia się tutaj zmienność między latami obserwacji i miejscowościami na danym obszarze, a nawet w przypadku roślin uprawnych — między odmianami. Jako przykład tego mogą posłużyć Zajączki, gdzie ze względu na specyficzne ukształtowanie terenu (u podnóża wzniesienia), wegetacja roślin opóźnia się około 2 tygodnie w stosunku do sąsiednich terenów. Generalnie potwierdza się jednak zróżnicowanie pod tym względem poszczególnych regionów.

Warunki pożytkowe. Rodzaj pożytku charakteryzujemy najczęściej nazwą rośliny, z której pochodzi nektar przynoszony masowo przez pszczoły do ula. Duże areały roślin miododajnych zapewniają źródło wziątku, na który pszczelarze liczą i do którego wykorzystania przygotowują pasieki. Taką rośliną, wspólną dla wszystkich pasiek Zespołu Badawczego (poza Trzcińcem), był rzepak ozimy (tab. 4). Nie zawsze i nie wszędzie spełnił on pokładane w nim nadzieje, bądź to na skutek wymarznięcia zimą (Zaklików 1971 i 1972), bądź niesprzyjającej pogody w okresie kwitnienia lub braku nektaru (Sielinko 1971 i 1972, Zajączki 1972). Podobnie też w niektórych pasiekach zawiodła robinia akacjowa (Sielinko) i gryka (Trzciniec).

Wiosenne pożytki były na ogół do około połowy czerwca wszędzie dość dobre i przychody wagi ula przeważały zdecydowanie nad ubytkami (rys. 2). W późniejszym okresie sezonu zachodziły znaczne wahania wagi ula na plus i na minus, związane przede wszystkim z kształtowaniem się pogody. W ten sposób zawiodły częściowo pożytki łąkowe i z lipy na skutek nadmiaru lub niedoboru opadów (Sielinko, Zajączki, Szepietowo). Zawiódł także wrzos w sezonie 1972, w roku 1971 pasiece Akademii Rolniczej we Wrocławiu udało się pozyskać trochę miodu wrzo-

strona 9

Tabela 4 Ważniejsze rośliny pożytkowe w okolicy pasiek Zespołu Badawczego

Pasieki Mniszek lekarski Rzepak ozimy Robinia akacjowa Malina Łąki Gryka Lipa Koniczyna czerwona Wrzos Inne
Siejnik + + + + koniczyna szwedzka
Zajączki + + + + + + facelia, rzepak jary
Szepietowo + + + + + koniczyna biała
Sielinko + + + + +
Końskowola + + + + + sady
Wrocław + + + + las
Trzciniec + + czereśnie
Zaklików + + +
Cieszanów + +
strona 10
Ryc. 2. Sumy dziennych przybytków i ubytków wagi ula kontrolnego w okresach pięciodniowych
Ryc. 2. Sumy dziennych przybytków i ubytków wagi ula kontrolnego w okresach pięciodniowych

sowego. Pożytki letnie, z których korzystała ta pasieka, składały się z robinii akacjowej, kruszyny, maliny, jeżyny, spadzi, i były dosyć obfite, szczególnie w 1971 r. Pasieki Szepietowa, Siejnika, Końskowoli i Trzcińca miały do dyspozycji pożytki z koniczyny czerwonej. Dzienne przybytki ula na wadze w tym okresie dochodziły do przeszło 3,0 kg (Końskowola, 1971).

ZIMOWANIE PSZCZÓŁ

Wiosenny rozwój rodzin zależy w znacznej mierze od jakości zimowli. Stan rodzin z końca zimy rozstrzyga o ich pozycji startowej w przygotowaniu się do gromadzenia miodu. Wszystkie niepomyślne zjawiska,

strona 11

jak duży ubytek pszczół w okresie zimy, nadmierne zawilgocenie uli i inne, zmniejszają gotowość rodzin do podjęcia tego zadania.

Ubytek pszczół. Im straty zimowe w pszczołach są większe, tym trzeba więcej wiosną wycofać ramek z ula, aby dopasować pojemność gniazda do aktualnej siły rodziny. W naszym doświadczeniu zachodziła potrzeba zmniejszenia gniazda średnio o 0,69 dm3, to znaczy na 6—7 uli zabierano jedną ramkę. Najwięcej ramek wycofano u mieszańców typu m×cau (x̄=1,10 dm3), najmniej w rodzinach pszczół miejscowych (x̄=0,26 dm3, tab. 5). Różnica między nimi znajdowała się wszakże w granicach błędu pomiarów. Nie możemy zatem z całą pewnością dowodzić, że najlepszy wskaźnik zimowania pszczół miejscowych nie jest dziełem przypadku.

Tabela 5 Ocena zimowania pszczół miejscowych i mieszańców (średnie z 1971—1972 r.)

Grupa Zmniejszenie pojemności gniazda dm3 Osyp zimowy szt. Zużycie pokarmu kg Stopień zawilgocenia punkty Nozema: ilość pni % Nozema: nasilenie punkty
cau×m 0,65 388 6,63 2,03 60,2 1,26
m×cau 1,10 305 6,87 1,43 40,6 1,14
car×m 0,90 311 6,97 1,86 57,6 1,21
m×car 0,54 262 7,01 1,17 60,0 1,19
m×m 0,26 194 6,90 1,21 48,8 1,22

W roku 1971 i 1972 prawie tyle samo ramek wycofano wiosną z uli (x̄=0,66 dm3 i x̄=0,73 dm3). Występowały natomiast duże różnice pod tym względem pomiędzy miejscowościami (pasiekami). Na północy kraju trzeba było silniej ścieśniać gniazda niż w centralnej i południowej jego części (tab. 6). Zarysowuje się więc tutaj zmienność geograficzna, związana z warunkami klimatycznymi. Znacznie większy wpływ na zimowanie pszczół wydaje się jednak wywierać sposób doglądu pszczół. W Szepietowie nie ścieśniano gniazd w ogóle, we Wrocławiu natomiast, znacznie dalej na południe, zmniejszano je średnio aż o 0,59 dm3. W Końskowoli wiosną 1972 roku niektórym rasom (cau×m i car×m) trzeba było nie ścieśniać ale poszerzać gniazda. Liczbą wycofanych ramek z uli jedynie pasieka w Siejniku różni się istotnie od wszystkich innych miejscowości (wyjątek Siejnik, Zajączki). Pasieki w Trzcińcu i Cieszanowie nie weszły do tych obliczeń.

Zimowy ubytek pszczół następuje przez ginięcie ich poza ulem i w ulu. Rozmiary tego drugiego rodzaju ubytku można oszacować wiosną na podstawie ilości martwych pszczół zebranych z dennicy. Liczba takich pszczół była bardzo zróżnicowana w poszczególnych grupach ra-

strona 12

Tabela 6 Ocena zimowania pszczół w pasiekach Zespołu Badawczego

Pasieka Zmniejszenie pojemności gniazda dm3 Osyp zimowy szt Zużycie pokarmu kg Stopień zawilgocenia punkty Nozema: ilość pni % Nozema: nasilenie punkty
Siejnik 2,65 839 7,38 3,08 93,8 2,82
Zajączki 1,44 233 6,75 3,00 55,4 1,06
Szepietowo 0 — 7,98 0,22 25,0 —
Sielinko 0 250 — 2,02 57,1 1,32
Końskowola 0,05 213 — 0,85 34,2 0,51
Wrocław 0,59 77 6,28 0,52 — 0,09
Trzciniec — — — 59,1 0,86
Zaklików 0,28 134 5,94 — 59,8 1,75
Cieszanów — — — — — —
Średnie 0,69 293 6,97 1,60 53,2 1,20

sowych i miejscowościach, co wpływało na zwiększenie błędu doświadczenia. Na poddanym analizie kompletnym materiale z 5 pasiek zdołano udowodnić istotność różnicy tylko pomiędzy grupami cau×m i m×m, chociaż i inne różnice były znaczne. Gdy liczbę martwych pszczół u miejscowych rodzin przyjmiemy za 100%, to otrzymamy: cau×m — 200%, car×m — 160%, m×cau — 157% i m×car — 135%.

Sugestię, że najmniej ginie zimą w ulu pszczół miejscowych, potwierdza analiza danych z Końskowoli i Wrocławia, oparta o pomiary w poszczególnych rojach (poprzednią analizę przeprowadzono na średnich wartościach). Średnia liczba martwych pszczół w rodzinie układała się w tych pasiekach następująco:

Wrocław Końskowola
cau×m 148 a 560 a
m×cau 96 b 164 b
m×m 63 c 89 b
m×car 45 c d 86 b
car×m 33 d 166 b

Takie same litery obok wartości średnich oznaczają, że między tymi średnimi nie stwierdzono istotności różnicy. W zestawieniu tym zwraca uwagę nie tyle pozycja pszczoły miejscowej, co mieszańców typu cau×m. Zdecydowanie najwięcej ginie zimą pszczół mieszańców od matek kaukaskich i to zarówno w Końskowoli i we Wrocławiu, gdzie okres spoczynku zimowego jest krótszy. Ich miejsce pod względem ilości podmoru jest jednoznaczne, niezależnie od miejscowości. Inaczej z mieszańcami car×m, na terenie kraju wypadają one rozmaicie.

strona 13

Martwych pszczół znajdowano w ulu stosunkowo niewiele (x̄=293 sztuki). Poza pasieką we Wrocławiu i Zaklikowie (najmniej) oraz w Siejniku (najwięcej, różnica istotna) liczba ich kształtowała się na podobnym poziomie od 213 do 250 sztuk. Wyróżnia się więc tutaj Siejnik, gdzie długi okres spoczynku zimowego sprzyja gromadzeniu się większego osypu na dnie ula. Dalej na południe kraju pszczoły stają się wiosną wcześniej aktywne i może się udawać im uprzedzić częściowo pszczelarza w uprzątaniu ula z martwych towarzyszek. Dlatego dla nas mniej ważne są różnice między miejscowościami od różnic rasowych, stwierdzonych w obrębie pasiek, z tym jednak zastrzeżeniem, że wszystkie roje doświadczalne w jednakowym tempie oczyszczają ule.

Po zimie 1970/71 liczba pszczół martwych w ulu wynosiła x̄=345, a wiosną 1972 roku — x̄=241. Stwierdzono tu istotność różnicy.

Zużycie pokarmu. W okresie zimy rodziny pszczele zużyły średnio po 6,87 kg pokarmu (różnica pomiędzy szacunkami jesienią i wiosną roku następnego). Różnice pomiędzy grupami rasowymi były tu niewielkie i nieistotne, maksymalna wynosiła 0,38 kg (cau×m i m×car, tab. 5). Dwie kolejne zimy w latach 1970—1972 też niewiele się różniły między sobą pod tym względem (x̄=6,78 kg/rój i x̄=6,96 kg/rój), ale różnica ta była już istotna. Także poza Wrocławiem i Zaklikowem wszystkie różnice pomiędzy średnimi wartościami dla pasiek były istotne. Stwierdzono również istotność współdziałania miejscowości i lat obserwacji. Zwiększenie zużycia pokarmu zimą 1971/72 w stosunku do roku poprzedniego nie zachodziło więc proporcjonalnie w każdej pasiece i odchylenia te nie nosiły charakteru losowego. Dla pasiek w Siejniku i Olsztynie owa zima, cięższa jak gdzie indziej, była nawet pomyślniejsza od poprzedniej, bo pszczoły zużyły mniej pokarmu niż zwykle. W absolutnych wartościach zużyły go jednak więcej (poza Szepietowem) niż pasieki położone dalej na południe kraju, gdzie okres zimowego spoczynku pszczół jest krótszy.

Zawilgocenie uli. W okresie zimy nadmiar pary wodnej w ulu skrapla się, powodując często zawilgocenie ocieplenia, plastrów i ścian ula. Zbytnie zawilgocenie pogarsza warunki zimowania. Przyjęliśmy zasadniczą skalę oceny od 0 — brak wilgoci, do 5 bardzo silne zawilgocenie. Oceną stopnia zawilgocenia nie objęto pasieki w Zaklikowie, Trzcińcu i Cieszanowie.

Z dwuletnich obserwacji otrzymano średni wskaźnik zawilgocenia równy 1,60. Po zimie 1970/71 był on wyższy (x̄=1,86) niż w roku następnym (x̄=1,24, różnica istotna). Mieszańce typu cau×m miały najwyższy wskaźnik zawilgocenia (x̄=2,03) i różniły się nim wysoce istotnie od innych grup porównawczych poza mieszańcami car×m. Te ostatnie (x̄=1,86) różniły się istotnie od mieszańców typu m×cau i pszczół miejscowych. Najmniej zawilgocone gniazda miały pszczoły miejscowe, mieszańce m×cau i m×car (tab. 5).

Najobficiej występowała wilgoć w ulach w Siejniku i Olsztynie (x̄=

strona 14

=3,08 i x̄=3,00), w innych pasiekach, poza Sielinkiem, nie przedstawiała ona większego problemu. Wszystkie różnice między średnimi wskaźnikami zawilgocenia poza pasiekami Szepietowo — Wrocław, Wrocław – Końskowola oraz Zajączki — Siejnik, były istotne.

Pszczoły w poszczególnych pasiekach zimowały w ulach systemu dadana lub wielkopolskich. Zróżnicowanie wskaźników zawilgocenia pomiędzy pasiekami nie preferowało któregoś z tych systemów, jako ula przydatniejszego do utrzymania pszczół zimą. Informuje o tym konfrontacja pod tym względem Siejnika z Zajączkami i Końskowoli z Wrocławiem, w których to pasiekach trzymano pszczoły bądź w dadanach bądź w ulach wielkopolskich. Okazało się, że pszczoły zimowały jednakowo pomyślnie lub niepomyślnie, niezależnie od systemu ula. Odgrywały tu chyba główną rolę warunki klimatycznopogodowe i przypuszczalnie właściwe zabiegi z zakresu gospodarki pasiecznej. Utrzymują nas w takim przekonaniu między innymi wskaźniki zawilgocenia stosunkowo niskie w Szepietowie, gdzie okres zimowy jest dość długi, a wysokie w Sielinku. Należy jednak podkreślić, że ocena stopnia zawilgocenia jest subiektywna i dlatego trzeba zachować dużą ostrożność w wyciąganiu wniosków na podstawie porównywania pod tym względem poszczególnych pasiek. Z tego samego powodu ograniczymy się tutaj także tylko do zasygnalizowania interesujących współzależności, których istotność udało się stwierdzić, a mianowicie pomiędzy grupami rasowymi i miejscowościami (położenie geograficzne) oraz pomiędzy latami obserwacji i miejscowościami. Można natomiast z mniejszym zastrzeżeniem wykorzystywać informacje tego rodzaju o grupach rasowych, bo w obrębie pasiek obserwacje były prowadzone przez tę samą osobę.

Odporność na nozemę. Pszczoły porażone nozemą zimują gorzej, dużo ich ginie, a wiosenny rozwój rojów ulega zahamowaniu. Rozmiary szkód z tego tytułu zależą od stopnia opanowania pasieki przez tę chorobę. W pasiekach Zespołu Badawczego stwierdzono przetrwalniki nozemy u pszczół w co drugiej rodzinie pszczelej (u 53,2% rojów). Średni odsetek pni opanowanych nozemą w poszczególnych grupach rasowych wypadał następująco (ocena istotności wspólna dla 2 lat):

1971 1972
cau×m 74% 45% a
m×car 68% 50% a
car×m 65% 51% a
m×m 53% 44% b
m×cau 43% 38% b

Najwięcej zachorowań na nozemę było wśród mieszańców cau×m, następnie m×car i car×m. Listę zamykają pszczoły miejscowe i mieszańce m×cau, najbardziej odporne na tę chorobę (różnice istotne). Możemy przyjąć, że stopień porażenia pszczół miejscowych charakteryzuje nasilenie

strona 15

tej choroby, przejawiające się zwykle w poszczególnych pasiekach.

W drugim roku doświadczenia (wiosna 1972) liczba rojów dotkniętych nozemą zmniejszyła się z 60,9% na 45,4%. Interesujące, że w niektórych grupach rasowych, przede wszystkim u mieszańców cau×m, spadek zachorowań był bardzo duży, zmniejszyły się także różnice między nimi. Nie wiemy czy zmniejszenie porażenia nozemą następowało i w jakim zakresie na skutek bardziej sprzyjających warunków klimatyczno-pożytkowych w sezonie 1971 oraz poprawy utrzymania i higieny rojów, czy dzięki wrodzonej ich odporności. Pasieki we Wrocławiu i Cieszanowie nie weszły do tego zestawienia.

W ilości obserwowanych zarodników nozemy na preparacie mikroskopowym, sporządzonym z odwłoków pszczół-robotnic, nie było znaczniejszych różnic pomiędzy średnimi dla grup rasowych. Ocena punktowa według skali od 0 — brak zarodników do 3 — bardzo duże ich ilości, zamyka się dla wszystkich grup w granicach od 1,14 (m×cau) do 1,26 (cau×m, różnica nieistotna, tab. 6). Przeciętne nasilenie występowania zarodników nozemy wzrastało jednak u pszczół tych typów mieszańców, które liczyły więcej rodzin chorych. Podobna zależność zachodziła również i pomiędzy latami obserwacji. Wskaźnik nasilenia nozemy z 1,33 w roku 1971 spadł w roku 1972 na 1,08, przy równoczesnym zmniejszeniu się o 15,5% pni porażonych nozemą.

W niektórych pasiekach stosowano przeciw nozemie profilaktyczne podkarmianie pszczół syropem z fumagiliną (na przykład w Trzcińcu jesienią 1970 roku i Zaklikowie 1971 roku). Brakuje nam jednak szczegółowych materiałów na ten temat.

Straty w rojach i matkach. Wyjątkowo niepomyślne zimowanie pszczół może doprowadzić do osypania się rojów lub ginięcia matek. Z tego zakresu mamy systematyczne obserwacje z Siejnika, Zajączek, Końskowoli i Trzcińca. Na 133 zazimowanych w tych pasiekach rojów z matkami, 21 (15,0%) wypadło po zimowli z doświadczenia między innymi także na skutek cichej wymiany matek. W grupach rasowych odsetek strat tego rodzaju był następujący: car×m — 26,7%, cau×m — 17,8%, m×cau — 12,5%, m×car — 11,1% i m×m — 9,1%. Otrzymujemy zatem wskazówki, że przy użytkowaniu rojów mieszańców typu car×m i cau×m pszczelarze muszą się liczyć z większymi stratami w matkach. Inaczej mówiąc matki obcorasowe żyją przeciętnie krócej niż matki nasze krajowe. Nie wiemy wszakże w jakim związku pozostaje to z cechami robotnic-mieszańców, córek tych matek.

Zbiorcza ocena zimowania. Dotychczas zajmowaliśmy się oceną jakościową zimowania rojów, analizując oddzielnie następujące cechy: zmiany pojemności gniazda, podmór, zużycie pokarmu, zawilgocenie uli, zachorowanie na nozemę. Otrzymaliśmy bardzo zróżnicowane wskazówki ilościowego nasilenia tych cech dla rojów poszczególnych grup rasowych i pasiek. Uporządkowanie materiału doświadczalnego na podstawie wartości

strona 16

wszystkich cech staje się kłopotliwe. Pragniemy tego dokonać, przeprowadzając normalizację wskaźników każdej cechy, wyrażając je liczbami od 0 do 100. W ten sposób liczby te, odpowiadające poszczególnym cechom, można sumować a następnie obliczyć średnią ich wartości, która charakteryzuje lokatę pszczół pod względem jakości zimowania i zdolności ich do podjęcia wiosną reprodukcji i pomnożenia siły roju. Tym korzystniejsza jest lokata rojów, im mniejszą otrzymamy liczbę. Zakładamy, że wszystkie cechy mają w oddziaływaniu równorzędną wartość.

Tabela 7 Zbiorcza ocena zimowania rojów w punktach

Pasieka m×m m×cau m×car cau×m car×m średnie
Wrocław 12 11 12 15 15 13
Końskowola 6 11 8 35 14 15
Zaklików 21 23 24 25 26 24
Szepietowo 22 22 39 21 32 27
Sielinko 29 26 33 26 33 29
Zajączki 42 34 — 43 38 39
Siejnik 46 69 54 62 72 60
Średnie 28 30 30 34 36 32

Te same grupy rasowe pszczół zajmowały rozmaite miejsca w obrębie poszczególnych pasiek (tab. 7). Przeciętnie najbardziej osłabione po zimowli wychodziły mieszańce typu cau×m i car×m a więc z matkami obcorasowymi, unasienionymi przez trutnie miejscowe. Pszczoły miejscowe i od matek własnych unasienionych przez trutnie obcorasowe wypadały tu znacznie lepiej. Nie możemy jednak twierdzić, że jest to wyłączną zasługą matek, które należą do pszczół miejscowych, albo wynikiem odpowiedniego doboru osobników męskich i żeńskich do obukierunkowych krzyżówek ras. Nie mamy bowiem pewności, czy nasze mieszańce typu m×cau i m×car mają rzeczywiście w swoim składzie genetycznym elementy ras obcych. Do tego powrócimy na innym miejscu.

ROZWÓJ RODZIN

Wiosenne czerwienie matek. Pszczoły robotnice, które się liczą w produkcji miodu z pożytków od rzepaku ozimego do koniczyny czerwonej, pochodzą z czerwienia matek w okresie od połowu kwietnia do końca czerwca. Ilość wychowywanych w tym czasie larw pszczelich informuje o możliwościach rodziny w zakresie wzrostu jej siły. W naszym doświadczeniu od 16 IV do 15 VI rodziny wychowały średnio po 63.660 larw, co odpowiada 159,15 dm2 powierzchni plastrów. Między sezonami roku 1971

strona 17

i 1972 nie było dużych różnic pod tym względem (161,55 i 155,70 dm2). Podobnie małe różnice (i nieistotne) zarysowały się także pomiędzy grupami rasowymi, a mianowicie (w dm2):

1971 1972
car×m 171,90 159,75
m×m 169,35 154,20
m×cau 163,95 161,25
cau×m 152,70 158,55
m×car 149,85 157,20

Zarówno pszczoły miejscowe jak i mieszańce są zatem w stanie osiągnąć podobną siłę w okresie sezonu pasiecznego. Tymi osiągnięciami różnią się jednak poszczególne pasieki. We Wrocławiu rodziny pszczele wychowały prawie trzykrotnie więcej czerwiu niż w Sielinku. Wydajność pasiek pod tym względem układa się następująco (w dm2):

1971 1972
Wrocław 280,50 a 288,15 a
Cieszanów 225,45 b —
Zajączki — 155,70 b
Siejnik 164,25 c 151,20 b
Szepietowo 126,90 d —
Trzciniec 120,00 d —
Końskowola 118,50 d 125,85 b
Sielinko 95,10 d 92,10 c

W obrębie każdego roku obserwacji średnie oznaczone tymi samymi literami nie różnią się istotnie. Na podstawie wielkości różnic pomiędzy tymi średnimi można nasze pasieki uporządkować w 3 zasadniczych grupach, według kolejności jak się zmniejsza ilość czerwiu: 1) Wrocław, 2) Cieszanów, Zajączki i Siejnik oraz 3) Szepietowo, Trzciniec, Końskowola i Sielinko. Do reprezentowania tych grup wytypowano pasieki we 1) Wrocławiu, 2) Siejniku i w 3) Końskowoli, bo między innymi odpowiadają one dobrze różnicowaniu geograficzno-klimatycznemu na terenie kraju, a także mamy stamtąd kompletne obserwacje czerwienia za dwa sezony pszczelarskie.

Pierwszych pomiarów czerwiu można było dokonać najwcześniej we Wrocławiu (początek kwietnia), później w Końskowoli i wreszcie w Siejniku (początek maja, tab. 2). Terminy pomiarów informują dobrze o różnicach dat, kiedy może się zacząć aktywna działalność pszczół po zimowli w tych pasiekach. W końcu kwietnia rodziny pszczele we Wrocławiu miały średnio 2,1 razy więcej czerwiu niż w Siejniku i 3,2 razy więcej niż w Końskowoli. W późniejszym okresie aż do czerwca włącznie proporcje te nieco się zmieniają, ale ogólne tendencje kierunkowe utrzymują.

strona 18

Rodziny pszczele w Siejniku i Końskowoli nie osiągnęły poziomu czerwienia matek we Wrocławiu, pomimo że tempo przyrostu ilości czerwiu było u nich trochę wyższe zwłaszcza w czerwcu. Zastanawiająca jest tutaj pozycja pasieki w Końskowoli, a raczej grupy pasiek przez nie reprezentowanych. Ustępują one ilością czerwiu pasiece w Siejniku, która znajduje się w mniej sprzyjających warunkach klimatycznych. Tego rodzaju zróżnicowanie sugeruje silny wpływ na czerwienie matek także zabiegów z zakresu gospodarki pasiecznej, jak i może odmiennych właściwości wrodzonych pszczół (linii), którymi dysponują pasieki. W Siejniku pobudzano wiosną matki do czerwienia przez odsklepianie plastrów z miodem.

W drugiej połowie kwietnia, od 16—30, matki poszczególnych grup rasowych zaczerwiły na plastrach następujące powierzchnie (w dm2):

car×m cau×m m×cau m×m m×car
Wrocław 64,65 51,60 57,00 46,20 46,50
Siejnik 19,50 33,00 24,30 27,60 24,00
Końskowola 16,80 17,55 15,30 16,80 15,90

W maju i czerwcu wydajność matek w składaniu jajeczek wzrastała. Jeżeli przyrost ilości czerwiu wyrazimy procentowo w stosunku do okresu poprzedzającego (100%), to otrzymamy dla grup rasowych wskaźniki następujące (na podstawie obserwacji ze wszystkich pasiek):

car×m cau×m m×cau m×m m×car
16—30 IV 131 133 141 136 139
1—15 V 173 168 191 204 177
16—31 V 123 126 125 124 121
1—15 VI 112 109 108 106 118

Wskaźniki dla okresu 16—30 IV obliczono na materiale z pasiek we Wrocławiu i w Końskowoli.

Tabela 8 Średnia liczba jaj składanych dziennie przez matkę według grup rasowych

Grupa Okresy kalendarzowe: 1–15 IV Okresy kalendarzowe: 16–30 IV Okresy kalendarzowe: 1–15 V Okresy kalendarzowe: 16–31 V Okresy kalendarzowe: 1–15 VI Okresy fenologiczne (kwitnienia): agrest Okresy fenologiczne (kwitnienia): rzepak Okresy fenologiczne (kwitnienia): robinia akacjowa
car×m 828 a 732 a 1024 a 1264 a 1420 a 687 a 929 a 1296 ab
m×m 600 a 636 b 1044 a 1296 a 1372 a 644 a 958 a 1388 a
m×cau 684 a 668 ab 1020 a 1276 a 1372 a 677 a 943 a 1340 ab
cau×m 692 a 728 a 972 a 1220 a 1328 a 751 a 942 a 1240 bc
m×car 612 a 616 b 904 a 1090 b 1288 a 623 a 853 a 1208 c

1—15 IV — tylko dla Wrocławia i Końskowoli

strona 19

We wszystkich grupach rasowych czerwienie matek kształtuje się na podobnym poziomie, a przynajmniej zróżnicowanie ilościowe nie przekracza błędów doświadczenia (poza nielicznymi wyjątkami, tab. 8). Interesujące, że wprowadzony do populacji element obcorasowy nie wpływa zasadniczo na wyodrębnienie się mieszańców od pszczół krajowych. Mamy tu na myśli mieszańce typu cau×m i car×m, bo co do krzyżowania odwrotnego istnieją wątpliwości, czy był należycie zapewniony dobór właściwych trutni. Nie może zatem nas dziwić, że mieszańce m×cau i m×car zachowują się pod względem czerwienia jak pszczoły miejscowe, bo chyba w przytłaczającej części one je reprezentują. Wpływ matek kaukaskich i kraińskich na mieszańce wydaje się natomiast nie odbiegać od rozmiarów wpływu matek miejscowych. Jesteśmy przekonani, że pod względem wydajności czerwienia matek miejscowych zachodzi zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi pasiekami. Analogicznemu zróżnicowaniu podlegają także czerwienia matek w rojach mieszanych typu cau×m i car×m. Wydajność ich wydaje się zatem zależeć od tego z jakich linii trutniami zostały one unasienione, a ściślej w jakiej miejscowości były prowadzone obserwacje. Sugeruje to, że w naszym doświadczeniu poziom czerwienia matek wyznaczony był przede wszystkim przez lokalne warunki utrzymania i doglądu pszczół. Możliwe, że są one dopasowane na miarę pszczół lokalnych linii, ale okazały się optymalne w tych warunkach i dla mieszańców na bazie matek obcorasowych.

W okresie od kwietnia do końca czerwca dzienna wydajność matek w czerwieniu kształtowała się bardzo rozmaicie w poszczególnych miejscowościach. Zmieniała się nieco kolejność pasiek w uporządkowaniu według liczby składanych dziennie jajeczek przez matkę, ale listę zawsze otwierał Wrocław, a zamykało Sielinko, tak jak podano na początku tego rozdziału. Różnice pomiędzy średnimi wydajnościami dla pasiek utrzymywały się dość duże, większość z nich była istotna. W tabeli 9 zestawiono te średnie wartości, niektóre z nich — nieoznaczone literami — pochodziły z jednego roku obserwacji i nie weszły do ogólnej analizy wariancji. Nie uwzględniano ich także przy obliczaniu średnich dla kraju.

Czerwienie matek we wszystkich grupach rasowych kształtowało się na podobnym poziomie, a przynajmniej zróżnicowanie nie przekraczało na ogół granicy błędów doświadczenia. Niemniej jednak matki niektórych grup rasowych zajmowały pod tym względem stale korzystniejsze pozycje podczas kolejnych pomiarów czerwiu, ale ich miejsca w uporządkowaniu od najwyższych do najniższych wydajności się zmieniały. Możemy obliczyć średnie lokaty sumując liczby, odpowiadające kolejnym miejscom danej grupy rasowej na poszczególnych listach wydajności matek w czerwieniu od 1 IV do 15 VI.

strona 20

Otrzymamy następujące wyniki:

1 IV—15 VI 1—30 IV 1 V—15 VI
car×m 1,6 1,0 2,0
m×m 2,7 4,5 1,3
m×cau 2,7 3,0 2,5
cau×m 3,2 2,0 4,0
m×car 4,8 4,5 5,0

Od początku kwietnia do czerwca matki w rojach mieszańców car×m utrzymywały wysoki poziom czerwienia. Wiosenny rozwój mieszańców tego typu zaczynał się wcześnie i w miarę upływu czasu nie tracił na intensywności. W miesiącu maju nie ustępowały im jednak przyrostem czerwiu pszczoły miejscowe, które w kwietniu rozwijały się bardzo słabo (wraz z mieszańcami m×car ostatnie lokaty, różnice istotne). Mieszańce m×cau zachowaniem przypominały pszczoły miejscowe, ale nie osiągnęły stopnia ich rozwoju. Rozwój mieszańców cau×m, dość intensywny w kwietniu, tracił później na rozmachu. Znalazły się one wtedy na końcu listy, blisko mieszańców typu m×car.

Daty fenologiczne a rozwój rodzin. Obserwujemy na terenie kraju stosunkowo duże różnicowanie się dat kalendarzowych w rozwoju sezonowym rojów. Poziom czerwienia matek we Wrocławiu z początków kwietnia zostaje osiągnięty w Szepietowie dopiero po upływie miesiąca. Na południu Polski uaktywniają się więc pszczoły wiosną o wiele wcześniej niż na północy. Podobnie różnicują się także daty innych zjawisk przyrodniczych, na przykład zakwitania roślin. Różnica w datach początku kwitnienia rzepaku ozimego dochodzi tutaj średnio do 18 dni (według notowania w roku 1971 i 1972). Pszczoły w Siejniku w stosunku do Wrocławia później startują wiosną, ale i w późniejszym terminie mogą wykorzystywać pożytki z tego samego gatunku roślin. Będzie więc interesujące porównanie rozwoju wiosennego rojów w odniesieniu do dat fenologicznych, a nie tylko do dat kalendarzowych.

Wybraliśmy początek kwitnienia następujących roślin: agrestu, rzepaku ozimego i robinii akacjowej. Różnice w ilości czerwiu między miejscowościami (pasiekami) nieco się zmniejszyły w porównaniu do tych z zestawienia opracowanego na podstawie dat kalendarzowych, ale utrzymywały się nadal i dla części z nich udowodniono istotność (tab. 9). Potwierdza to nasza uprzednia sugestia, że kształtowanie się rozwoju rodzin zależy w dużej mierze od sposobu utrzymania i doglądu pszczół.

Do początku kwitnienia rzepaku ozimego w czerwieniu matek poszczególnych grup rasowych nie było istotnych różnic. Dopiero przed kwitnieniem robinii akacjowej zróżnicowanie średnich ilości czerwiu przekroczyło granice błędu doświadczenia. W tym okresie wyraźnie odstają od czołówki matki w rojach mieszańców m×car i cau×m (tab. 8).

strona 21

Tabela 9 Średnia liczba jaj składanych dziennie przez matki w pasiekach Zespołu Badawczego

Pasieka Okresy kalendarzowe: 1–15 IV Okresy kalendarzowe: 16–30 IV Okresy kalendarzowe: 1–15 V Okresy kalendarzowe: 16–31 V Okresy kalendarzowe: 1–15 VI Okresy fenologiczne (kwitnienie): agrest Okresy fenologiczne (kwitnienie): rzepak ozimy Okresy fenologiczne (kwitnienie): robinia akacjowa
Wrocław 1064 a 1416 a 1880 a 2088 a 2196 a 988 a 1536 a 2028 a
Cieszanów — 1396 1564 1476 1575 1386 1517 1576
Siejnik — 684 b 1040 b 1332 b 1152 c 720 b 1132 b 1188 b
Szepietowo 347 540 c 892 bc 1188 c 1276 540 c 1008 b 1224 b
Zaklików — — 752 cd 1080 cd 1296 b — 752 1192 b
Końskowola 300 b 440 d 724 d 1004 d 1092 b 488 c 612 c 1128 b
Trzciniec — 630 b 370 1076 1393 648 620 1371
Zajączki 250 364 600 896 1021 308 600 908
Sielinko — 340 e 432 e 684 e 1040 b — 340 d 1008 c
Średnie 684 676 992 1228 1356 678 925 1295

Średnie dla kraju obliczono z pasiek, które weszły do analizy zmienności (literowe oznaczenia istotności).

Skłonności do rójki. Intensywne czerwienie matek doprowadza szybko do wzrostu siły rodzin. Nagromadzają się w ulu pszczoły, które pragniemy widzieć przy pracy nad gromadzeniem miodu. Ich energia zostaje jednak czasami inaczej zużytkowana, a mianowicie na zakładanie nowych rodzin. Sprzyja takiemu rozwiązaniu zarówno specyficzne kształtowanie się układu pogody i pożytków, jak i wrodzone skłonności pszczół do rojenia się.

W naszym doświadczeniu rodziny pszczele wchodziły w nastrój rojowy po okresie kwitnienia rzepaku ozimego. Nasilenie jego w niektórych pasiekach było bardzo duże (Wrocław, Trzciniec) i zostało uwieńczone nierzadko wyjściem rojów, natomiast w innych pasiekach (Końskowola, Zaklinów, Sielinko) do rojenia się pszczół nie dochodziło. Nastrojem rojowym szczególnie wyróżniały się mieszańce typu car×m bez wyjątku na terenie całego kraju.

Na podstawie danych z pasiek w Siejniku, Zajączkach i Trzcińcu szacujemy ilość wyrojonych pni na 31%. Najwięcej wyszło rojów w grupie mieszańców car×m (52%), najmniej — w grupie cau×m (3%). Jeżeli odsetek rojów typu car×m przyjmiemy za 100, to dla innych grup otrzymamy następujące wskaźniki: m×m — 79%, m×cau — 63%, m×car — 50%, cau×m — 6%.

Siła rodzin. Od wczesnej wiosny do lata przybywa stale pszczół w ulu. Każdego dnia wygryza się ich tyle, ile matka przed 3 tygodniami złożyła jajeczek, ale że pszczoły-robotnice żyją dłużej niż trwa okres rozwoju larwalnego, ilościowy stan ich w rodzinie pszczelej przekracza znacznie liczbę komórek z czerwiem. Ilościowe różnice w czerwieniu matek stają się zatem wyraźne, zwielokrotniają się, jeżeli charakteryzujemy je liczbą

strona 22

pszczół, to znaczy siłą roju. W naszym opracowaniu przyjęliśmy, że pszczoły robotnice w okresie letnim żyją przeciętnie 45 dni, a status pszczoły lotnej osiągają w wieku 15 dni. Siłę rojów podajemy w kilogramach pszczół (10000 robotnic — 1 kg), z tym jednak zastrzeżeniem, że te przeliczenia charakteryzują przybliżoną liczbę pszczół, a nie ich ciężar rzeczywisty.

W drugiej połowie czerwca rodziny pszczele osiągały przeciętnie po 4,25 kg pszczół. W roku 1971 średnia wynosiła 4,14 kg, a roku 1972 — 4,40 kg. Różnica była więc niewielka, ale stwierdzono jej istotność. Podobnie różnicował się według lat obserwacji udział pszczół lotnych w rojach: 55,8% i 58,6% (2,31 kg i 2,58 kg). W miesiąc później, w drugiej połowie lipca otrzymano odwrócenie tej proporcji: w roku 1972 było mniej pszczół lotnych niż w roku 1971 — 3,68 kg i 4,02 kg. Warunki pogody drugiego roku doświadczenia sprzyjały więc wcześniejszemu rozwojowi rodzin. Dochodziły one wcześniej i do wyższej siły niż w sezonie poprzednim, ale licząc datami kalendarzowymi prędzej też traciły swoje zdolności produkcyjne. W drugiej połowie lipca ich potencjalne wartości produkcyjne były niższe niż rojów w roku 1971 (o 8,5%).

Podczas dwóch sezonów obserwacji kształtowanie się potencjalnych zdolności produkcyjnych pszczół poszczególnych grup rasowych nie odbiegało od tego schematu (tab. 10). Jedynie mieszańce cau×m nieco się tutaj wyróżniły. Różnica w sile rojów między sezonami 1971 i 1972 była u nich dość wysoka (o 0,47 kg), ale ilość pszczół lotnych w miesiącu lipcu utrzymywała się na podobnym poziomie. Pod względem siły rodziny mieszańców cau×m zajęły przedostatnie miejsce przed mieszańcami m×car ale po car×m, m×cau i m×m. Różnice między średnimi dla tych grup rasowych dochodziły w poszczególnych latach do 0,49 kg i do 0,27 kg, ale nie udowodniono ich istotności. Takie same wyniki dała w zasadzie analiza zmienności dla ilości pszczół lotnych w drugiej połowie lipca. Różnice między rasami były tu jednak dość duże, bardzo bliskie istotności

Tabela 10 Siła rodzin w grupach

Grupa Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: 1971 Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: 1972 Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: istotność dla 1971/72 Połowa czerwca: % pszczół lotnych: 1971 Połowa czerwca: % pszczół lotnych: 1972 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: 1971 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: 1972 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: istotność dla 1971/72
car×m 4,39 4,52 a 56,3 58,8 4,24 3,82 a
m×cau 4,15 4,43 a 55,0 58,5 4,15 3,48 ab
m×m 4,28 4,36 a 55,3 57,2 4,26 3,71 ab
cau×m 3,96 4,43 a 56,1 59,0 3,67 3,74 ab
m×car 3,90 4,25 a 56,4 59,5 3,79 3,62 b
strona 23

(między grupami car×m i m×car — istotna, tab. 10). W lipcu na pożytek z koniczyny czerwonej potencjalne zdolności produkcyjne mieszańców poszczególnych typów bardziej się więc różnicują, niż w okresie pożytków wcześniejszych.

W Zespole Badawczym największą siłą rodzin dysponowała pasieka we Wrocławiu (tab. 11). Odbiegała ona bardzo pod tym względem od innych pasiek, pomiędzy którymi różnice w sile rojów nie były rażąco duże, aczkolwiek istotność ich stwierdzono. Jeżeli przeciętną ilość pszczół robotnic w rojach we Wrocławiu przyjmiemy za 100%, to otrzymamy dla Siejnika 56,8%, Szepietowa 48,7%, Końskowoli 40,2%, Olsztyna 34,5% i Sielinka 27,0%. Jedynie pasieka w Cieszanowie miała rodziny o sile stosunkowo bliskiej tym z Wrocławia (84,7%), ale stwierdzono to na podstawie jednorocznych obserwacji (podobnie pasieka w Trzcińcu — 34,5%).

Tabela 11 Siła rodzin w pasiekach Zespołu Badawczego

Pasieki Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: 1971 Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: 1972 Połowa czerwca: pszczoły ogółem w kg: istotność dla 1971/72 Połowa czerwca: % pszczół lotnych: 1971 Połowa czerwca: % pszczół lotnych: 1972 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: 1971 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: 1972 Połowa lipca: pszczoły lotne w kg: istotność dla 1971/72
Wrocław 7,85 8,31 a 60,0 62,4 6,51 6,34 a
Cieszanów 6,65 — 66,7 — 4,58 —
Siejnik 4,77 4,40 b 55,8 57,0 3,91 3,54 b
Szepietowo 3,16 4,70 c 49,5 58,0 3,51 —
Końskowola 2,90 3,59 d 51,2 55,6 3,25 3,03 c
Trzeciniec 2,71 — 40,5 — 3,70 —
Zajączki 2,60 2,97 e 47,0 56,1 — 2,84
Zaklików — — — — — 3,60 3,53 b
Sielinko 2,19 2,18 e 50,1 55,8 2,71 2,47 d

Te proporcje ilościowe utrzymywały się z niewielkimi zmianami i w późniejszym okresie sezonu podczas pożytku z koniczyny czerwonej, kiedy określano liczbę pszczół lotnych w rodzinach. Poprawiła się tylko nieco sytuacja pasiek ostatnich na tej liście, zmniejszył się dystans między nimi a czołówką. Otrzymano w rezultacie następujące wartości odsetek w porównaniu do pasieki we Wrocławiu (100%): Siejniku — 58,0%, Zaklików — 55,5%, Końskowola 48,9% i Sielinko — 40,3% oraz na podstawie jednorocznych obserwacji. Cieszanów — 70,4%, Trzciniec — 56,8% i Szepietowo — 53,9%. Mierzone siłą rodzin potencjalne zdolności poszczególnych pasiek do gromadzenia miodu były zatem bardzo zróżnicowane, zarówno w okresie pożytków wczesno-letnich, jak i późniejszych z koniczyny czerwonej. Nie obserwuje się tu jednak prawidłowości zmian na podłożu geograficznym w kierunku północ-południe lub ściślej: północny-wschód

strona 24

— południowy zachód, równolegle do różnicowania się warunków klimatycznych. O osiągnięciu określonego pułapu siły przez rodziny pszczele rozstrzyga zatem zespół różnicujących się lokalnie czynników z zakresu pożytków, doglądu pszczół i ich właściwości wrodzonych.

Popożytkowe czerwienie matek. Z jajeczek złożonych przez matki w połowie lata wychodzą robotnice, które stanowią główny trzon pszczół zimującego roju. Od ilości i jakości takich pszczół zależy późniejszy wiosenny rozwój rodzin pszczelich. Obfite czerwienie matek i dobre warunki wychowu larw w miesiącu sierpniu ułatwiają więc uzyskanie wysokiego poziomu produkcyjnego rojów w roku następnym.

W pasiekach Zespołu Badawczego dokonywano pomiarów czerwiu w miesiącu sierpniu, ale w różnych terminach (tab. 2). Zniekształca to nieco informacje o różnicowaniu się na terenie kraju poziomu czerwienia matek na skutek odmiennych warunków utrzymywania pszczół. Można jednak ogólnie stwierdzić, że w tych pasiekach, w których roje rozwijały się lepiej wiosną, matki czerwiły intensywniej również w sierpniu. Lepszy start po zimie i intensywniejszy rozwój rojów wiosną, ułatwiają zatem dobre przygotowanie ich do zimowli. Średnia liczba jajeczek, które matki składają codziennie w sierpniu jest następująca:

1971 1972
Wrocław 876 a 624 a
Końskowola 600 b 320 b
Szepietowo 484 b 584 a
Siejnik 476 b —
Zajączki 204 c —
Sielinko 116 c —

Dla grup rasowych wartości te wynoszą (bez Zajączek):

1971 1972
car×m 724 a 560 ab
m×cau 664 a 636 a
m×car 512 b 452 bc
cau×m 480 b 536 ab
m×m 476 b 388 c

W jednym i drugim zestawieniu średnich dla sezonu 1971 stwierdzono istotność różnic pomiędzy nimi. Lecz współdziałanie miejscowości i grup rasowych także przekraczało poziom przypadkowości. Jest to sygnałem, że różnic rasowych w reagowaniu pszczół na zmiany środowiska geograficznego nie można nie doceniać. Istotność tej współzależności utrudnia jednak interpretacje poziomu sierpniowego czerwienia matek, przede wszystkim w grupach rasowych, gdzie różnice są stosunkowo mniejsze niż między miejscowościami. Niektóre z nich są jednak na tyle duże, że istotności ich nie można kwestionować. Dotyczy to w pierwszym

strona 25

rzędzie porównania mieszańców na bazie matek kaukaskich i kraińskich z pszczołą krajową. Wydajności ich różnią się o 244 jajeczek dziennie. Czerwienie matek kaukaskich, unasienionych przez trutnie miejscowe kształtowało się podobnie jak czerwienie pszczół miejscowych, najsłabszych ze wszystkich grup porównawczych. Różnice między rasami wystąpiły więc o tej porze roku wyraźniej, niż miało to miejsce wiosną na początku sezonu porównawczego. Wprawdzie i wtedy przewaga matek kraińskich również nieco się zaznaczyła, ale nie była ona tych rozmiarów, jakie stwierdzono jesienią. Kraińskie matki zachowują zatem zdolność intensywnego czerwienia od wiosny do jesieni, podczas gdy matki w innych grupach rasowych nie zawsze dorównywały im pod tym względem. Zdecydowanie matki kraińskie górują tylko w stosunku do pszczół miejscowych. Kolejność grup rasowych w uporządkowaniu według wydajności czerwienia zmieniała się bowiem z roku na rok. Liczba składanych jajeczek przez matki w sierpniu kształtowała się w przybliżeniu podobnie jak w drugiej połowie kwietnia (tab. 8).

Ilościowe zróżnicowanie czerwienia. Wielokrotnie pisaliśmy, że różnice pomiędzy wartościami średnich ilości czerwiu mieszczą się w granicach błędu doświadczenia, nie ukrywając przy tym, iż błąd ten jest dość duży. Jakie są źródła tego błędu? Wynika on przede wszystkim z dużego zróżnicowania ilości czerwiu w rodzinach pszczelich poszczególnych grup rasowych w pasiece. Spróbujemy zilustrować to na przykładzie pasieki we Wrocławiu, gdzie każda grupa rasowa liczyła po 9 rodzin. W połowie maja 1971 roku liczba składanych dziennie przez matki jajeczek w tej pasiece wynosiła:

car×m m×m cau×m
minimalna 856 428 1372
maksymalna 2704 2904 2900
średnia 2188 1924 1712
standardowe odchylenie 416 684 468
przedział ufności 1772 < × <2604 1400 <×< 2448 1244 < × < 2180

Zakres rozrzutu pomiarów czerwiu jest w każdej z tych trzech grup porównawczych podobny i wszędzie trafiają się matki o podobnych wydajnościach. Możemy zatem powątpiewać, czy przy powtarzaniu tego doświadczenia relacja między średnimi wartościami dla grup zostanie bez większych zmian. Nie jest nawet wykluczone, że w którejś serii doświadczenia matki cau×m okażą się przeciętnie lepsze od matek car×m. Możemy obliczyć prawdopodobieństwo zaistnienia takiego przypadku. Inaczej mówiąc możemy oznaczyć granice w jakich należy spodziewać się wahania wartości średnich z kolejnych serii doświadczenia. Jeżeli granice te dla poszczególnych grup zachodzą na siebie, nie możemy wtedy mó-

strona 26

Tabela 12 Średnia zmienność dziennej nieśności matek w grupach rasowych na poziomie pasieki (w liczbie jaj) S — standardowe odchylenie, V — wskaźnik zmienności, —x—pół przedział ufności dla średniej (n = 20)

Grupy porównawcze 16—30 IV: S 16—30 IV: V 16—30 IV: —x— 1—15 VI: S 1—15 VI: V 1—15 VI: —x— sierpień: S sierpień: V sierpień: —x—
cau×m 254 35,8 113 401 30,5 178 205 42,0 91
m×cau 244 34,8 108 352 24,7 156 265 41,4 117
car×m 248 31,2 110 358 24,2 159 181 29,3 80
m×car 301 44,9 133 354 26,3 157 201 42,9 89
m×m 265 41,0 118 360 25,7 160 184 44,2 81
Średnie 261 37,1 116 366 26,3 162 209 40,2 92

wić o odrębności tych grup. Nie mamy bowiem pewności, że jest ona nieprzypadkowa. W naszym doświadczeniu granice wahania wartości średnich ilości czerwiu są bardzo szerokie.

Zróżnicowanie wydajności czerwienia matek w pasiekach scharakteryzowaliśmy standardowym odchyleniem (S). Średnia jego wartość waha się w sezonie od 209 do 366 jajeczek na dobę (tab. 12). Możemy zatem oczekiwać, że przeciętne różnice między krańcowymi wydajnościami czerwienia matek w poszczególnych grupach rasowych będą dochodziły nawet do 2196 jajeczek na dobę.

Pszczelarzy może szczególnie zainteresować określenie granic, w jakich oni mogą spodziewać się różnicowania średniej wydajności czerwienia matek przy wprowadzaniu do swoich pasiek mieszańców różnego typu. W tabeli 12 podajemy te granice (przydział ufności) charakteryzując je wartością, której nie przekraczają maksymalne różnice między średnimi dla serii 20 matek tej samej grupy rasowej. Jeżeli na przykład kilkudziesięciu pszczelarzy wprowadzi do swoich pasiek po 20 matek typu

Tabela 13 Maksymalna liczba jajeczek składana przez matkę dziennie

Pasieka m×m m×cau car×m cau×m m×car
Wrocław 4000 3340 3280 3140 2820
Zaklików 2240 1756 2316 2176 1800
Sielinko 2216 1592 1796 1380 1772
Cieszanów 1788 1672 2136 1688 1680
Siejnik 2064 1824 1932 2100 1824
Szepietowo 1972 1944 1324 1448 1772
Trzciniec 1829 1912 1692 1964 1832
Końskowola 1672 1484 1900 1896 1428
Zajączki 1696 1096 1560 1664 —
strona 27

cau×m, to średnie wydajności czerwienia w tych pasiekach (grupie matek) mogą się różnić do 226 (2·113) jajeczek dziennie w kwietniu, do 356 (2·178) w czerwcu i do 182 (2·91) w sierpniu. Tego rodzaju charakterystyki dostarczają także informacji o różnicach w rozmiarach zmienności pomiędzy grupami rasowymi (tab. 12).

W różnicowaniu się ilości czerwiu zawsze wzbudzają duże zainteresowanie maksymalne osiągnięcia matek w liczbie składanych jajeczek dziennie. Wyznaczają one pułap możliwości, na jakie pszczelarze mogą liczyć, pobudzając do rozwoju rodziny pszczele. W naszych doświadczeniach rekord padł we Wrocławiu (1971 roku) i należy do pszczół miejscowych — 4000 jajeczek dziennie (tab. 13).

ZBIORY MIODU

Ogólny zbiór miodu. Łączna suma pni w doświadczeniu Zespołu Badawczego wynosiła w roku 1971 — 311 i w roku 1972 — 313. Roczna średnia ważona ilość miodu odwirowanego z jednego roju w okresie dwuletnich obserwacji równała się 14,0 kg, w roku 1971 osiągnięto po 16,7 kg, a w roku 1972 — po 11,7 kg. W poszczególnych pasiekach i grupach porównawczych wydajność rojów była bardzo zróżnicowana, od 0—18 kg dla mieszańców m×cau w Końskowoli (1972) do 6,2—62,0 kg dla mieszańców cau×m w Szepietowie. Zmienność tę omówimy na dalszych stronach. Obecnie pragniemy zwrócić uwagę, że ze względu na nierówną liczebność rojów w grupach rasowych i pasiekach, średnie ważone niezbyt precyzyjnie charakteryzują różnice efektów działania określonych w naszym doświadczeniu czynników. Dlatego w zbiorczych zestawieniach opieramy się na średnich arytmetycznych z sumy średnich dla grup rasowych na poziomie każdej pasieki. Otrzymamy wtedy średnią roczną wydajność miodu z roju równą 14,4 kg, natomiast dla roku 1971 — 16,5 kg i dla roku 1972 — 12,3 kg. Różnice są zatem niewielkie.

Średnie zbiory miodu w grupach porównywanych w pierwszym i drugim roku obserwacji układają się następująco (kg/rój, ocena istotności wspólna dla roku 1971 i 1972):

1971 1972
cau×m 23,1 18,8 a
car×m 20,9 14,6 b
m×m 13,9 9,1 c
m×car 12,7 9,9 c
m×cau 13,6 8,7 c

Dla poszczególnych pasiek otrzymano natomiast następujące wartości (ocena istotności wspólna dla 1971 i 1972 roku):

strona 28
1971 1972
Cieszanów 31,2 24,2 a
Wrocław 23,8 16,5 b
Szepietowo 12,1 20,7 bc
Zaklików 16,6 13,1 cd
Zajączki 21,5 7,7 cd
Siejnik 14,6 10,9 cd
Trzciniec 16,7 7,2 ol
Końskowola 8,5 5,1 e
Sielinko 4,3 4,2 e

W zestawieniach tych uporządkowano grupy rasowe i miejscowości według lokaty, jaką one zajmują pod względem wydajności miodu. Mieszańce typu cau×m wysuwają się tu zdecydowanie na pierwsze miejsce, dając 181,8% produkcji pszczół miejscowych. Dalej następują mieszańce car×m (143,8%) i wreszcie niewiele różniące się między sobą pszczoły miejscowe (100%), mieszańce m×car (98,0%) oraz m×cau (96,8%).

Z pasiek Zespołu Badawczego okazał się bezkonkurencyjny w zbiorach miodu Cieszanów. Druga z kolei na liście pasieka we Wrocławiu ustępowała mu pod tym względem znacznie, bo różnica wynosiła 7,7 kg/pień. Różnice między pozostałymi pasiekami były o wiele mniejsze i nie wszędzie stwierdzono ich istotność (poza Trzcińcem i Końskowolą — 5,3 kg/rój). Oznaczenia literowe informujące w zestawieniach o istotności różnic między średnimi, dotyczą dwuletnich obserwacji.

W zbiorczej ocenie miodności przewaga mieszańców cau×m nad innym grupami rasowymi jest niezaprzeczalna. W niektórych pasiekach mieszańce tego typu nie wypadają jednak korzystnie, ustępując nawet pierwszeństwa innym grupom rasowym (tab. 14). Wahania tego rodzaju dobrze ilustruje rycina 3, gdzie uwidoczniono różnice wydajności (w kg) mieszańców cau×m w stosunku do wydajności pszczół miejscowych, któ-

Tabela 14 Średnie zbiory miodu w pasiekach Zespołu Badawczego w latach 1971 i 1972 (w kg/rój)

Pasieka cau×m car×m m×m m×car m×cau średnia
Cieszanów 33,4 27,9 24,9 26,7 25,6 27,7
Wrocław 17,8 26,1 17,8 19,4 19,2 20,0
Szepietowo 24,6 19,6 9,2 7,6 10,6 16,3
Zaklików 19,8 23,4 10,4 10,1 10,6 14,8
Zajączki 16,1 16,3 13,6 — 13,1 14,8
Siejnik 16,8 8,6 14,0 13,4 9,5 12,5
Trzciniec 29,8 11,2 5,4 6,2 7,4 12,0
Końskowola 15,7 8,0 4,7 3,0 2,0 6,7
Sielinko 3,8 8,4 2,7 3,6 2,0 4,1
Średnia 20,9 16,6 11,4 11,2 11,1 14,4
strona 29
Ryc. 3. Różnice w zbiorach miodu pomiędzy niektórymi grupami rasowymi w pasiekach Zespołu Badawczego w roku 1971 i 1972.
Ryc. 3. Różnice w zbiorach miodu pomiędzy niektórymi grupami rasowymi w pasiekach Zespołu Badawczego w roku 1971 i 1972. Linie ciągłe oznaczają istotność różnicy zbiorów miodu pomiędzy a) grupami porównawczymi i b) latami obserwacji w grupie
strona 30

rą przyjęto za zero. Mieszańce cau×m wspaniale się spisują w warunkach Trzcińca i Szepietowa. Są także godne polecenia dla Cieszanowa, Końskowoli i Zaklikowa. Natomiast w Zajączkach, a przede wszystkim we Wrocławiu, Sielinku i Siejniku ich zbiory miodu kształtują się przeciętnie na poziomie wydajności pszczół miejscowych.

Geografia przydatności pod tym względem mieszańców car×m układała się trochę inaczej (rys. 3). Wypadają one najlepiej w Zaklikowie, Wrocławiu, Trzcińcu i Sielinku. Dają także nieco więcej miodu od pszczół miejscowych w Cieszanowie, Końskowoli i Zajączkach (ale różnice są nieistotne), natomiast ocena ich przydatności gospodarczej w Siejniku wypadła całkowicie negatywnie, a w Szepietowie nie uzyskano w tym zakresie jednoznacznych wyników. Mieszańce tego typu w porównaniu do mieszańców z matek kaukaskich zapewniły wyższe zbiory miodu we Wrocławiu (różnica istotna), a także w Zaklikowie i Sielinku (różnice nieistotne), natomiast ustępowały im zdecydowanie w Trzcińcu i Końskowoli. Były przeciętnie gorsze również i w Siejniku oraz Zajączkach, a zwłaszcza w Szepietowie i Cieszanowie, ale w tych pasiekach w pierwszym i drugim roku obserwacji bardzo różniły się (rys. 3).

W Siejniku i Zajączkach wypadła bardzo korzystnie pszczoła miejscowa, reprezentowana przez linię Mazurka. Pszczoła miejscowa zasługuje również na uwagę we Wrocławiu, Cieszanowie i Sielinku. Dwie te pierwsze pasieki i ostatnia zajmują krańcowe miejsca w uporządkowaniu pasiek Zespołu Badawczego według wydajności miodu. Pszczoły miejscowe mogą zatem zupełnie dobrze wykorzystywać pożytki zarówno ubogie jak i bogate w zasoby nektaru, nie ustępując w tym mieszańcom międzyrasowym. Na rycinie 4, gdzie ilustrujemy geograficzne rozmieszczenie godnych zalecenia praktyce mieszańców, uwidoczniono pszczołę miejscową w tych pasiekach Zespołu Badawczego, gdzie wyróżniała się ona najwyższą wydajnością miodową bądź niewiele ustępowała pod tym względem innym grupom rasowym, o których przydatności produkcyjnej nie zdołano uzyskać jednoznacznej opinii. Ilościowa przewaga mieszańców

Tabela 15 Zbiory miodu z wczesnych pożytków w pasiekach Zespołu Badawczego w latach 1971 i 1972 (kg/rój)

Pasieki car×m cau×m m×m m×car m×cau średnie
Cieszanów 25,3 27,6 23,3 24,9 23,6 24,9 a
Wrocław 14,9 7,9 7,2 9,8 9,0 9,8 b
Siejnik 3,4 4,8 7,0 6,2 3,4 5,0 c
Końskowola 4,3 8,4 4,7 1,4 2,0 4,2 c
Sielinko 2,6 0,8 0,5 0,6 0,4 1,0 d
Średnie 10,1 a 9,9 a 8,6 b 8,6 b 7,7 b 9,0
strona 31
Ryc. 4. Rejonizacja mieszańców pszczół według ich przydatności użytkowej
Ryc. 4. Rejonizacja mieszańców pszczół według ich przydatności użytkowej Granice zasięgów: m×m — południowa cau×m — zachodnia car×m — wschodnia

cau×m na mapie jest dobrze widoczna. Charakterystyczne, że reprezentują one wszystkie te pasieki, dla których ważną pozycję w pożytkach stanowi nektar koniczyny czerwonej (Cieszanów — łąki).

Zbiory miodu z wczesnych pożytków. Z 9 pasiek Zespołu Badawczego pięć pasiek w każdym roku obserwacji dokonywało pierwszego wirowania miodu w początkach czerwca, głównie ze zbiorów z rzepaku ozimego. Odwirowano średnio po 9,8 kg miodu w roku 1971 i po 8,1 kg w roku 1972 z jednego pnia (różnica istotna). Między pasiekami zachodziło bardzo duże zróżnicowanie w wydajności miodu, od 1,0 kg do 24,9 kg (tab. 15). Wydajność grup porównawczych zamykała się natomiast w znacznie mniejszym przedziale, od 7,7 kg do 10,1 kg, niż całoroczna ich produkcja. Stwierdzono jednak istotność różnicy pomiędzy średnimi wartościami dla mieszańców z matek obcorasowych i z matek miejscowych.

strona 32

Przewaga produkcyjna mieszańców car×m i cau×m nad pszczołą miejscową zarysowuje się już więc na początku sezonu pszczelarskiego a w późniejszym okresie jeszcze się pogłębia. Udział zbiorów z tego wirowania w całorocznej wydajności miodu wynosił średnio 54,0%. Dla poszczególnych ras odsetek ten układał się następująco:

car×m cau×m m×m m×car m×cau średnie
Cieszanów 90,7 82,6 93,6 93,3 92,2 90,5
Wrocław 57,1 44,4 40,4 50,5 45,0 47,5
Siejnik 39,5 28,6 50,0 46,3 35,8 40,0
Końskowola 53,8 53,5 100,0 46,7 100,0 70,8
Sielinko 31,0 21,1 18,5 16,7 20,0 21,5
średnie 54,4 46,0 60,5 50,7 58,6 54,0

Mieszańce cau×m ugruntowują swoją przewagę w wydajności nad innymi grupami rasowymi dopiero w pełni lata, kiedy pszczoły miejscowe niewiele gromadzą miodu. Nasuwa się przypuszczenie, że w lipcu i sierpniu mieszańce cau×m i pszczoły miejscowe nie muszą konkurować w pozyskiwaniu nektaru, bo poszukują i wykorzystują chyba inne wziątki. Jak dotychczas dobrze na tym wychodzą mieszańce kaukaskie, ale dzieje się to z ogólnymi korzyściami, gdyż wzrasta udział przypadający pszczołom w podziale nektaru oferowanego dla owadów przez wszystkie gatunki roślin.

Efekt współdziałania różnych czynników na zbiory miodu. Wysokość zbiorów miodu zależy przede wszystkim od obfitości nektaru, od dobrych czy miernych pożytków. Pod tym względem obszar naszego kraju jest zróżnicowany dość silnie. Zachodzą tu również z roku na rok wahania, nie zawsze na terenie całego kraju w podobnym kierunku. Niektóre regiony może na przykład dotknąć klęska suszy, gdy w innych wegetacja roślin, a więc i ich nektarowanie przebiega bez zakłóceń. Sposób reakcji pszczół na tego rodzaju zmienność warunków, określa wielkość ryzyka, na jakie narażony jest pszczelarz — producent miodu. Pożądane są pszczoły, które najmniej poddają się wpływom sezonów niepomyślnych. Czy rozmiary takiego ryzyka mogą się różnicować w zależności od cech rasowych pszczół, postaramy się odpowiedzieć na podstawie naszych obserwacji.

W analizowaniu wariancji zbiorów miodu w pasiekach Zespołu Badawczego stwierdzono istotność współdziałania, następujących czynników:

a) grupy rasowe i miejscowości,

b) miejscowości i lata obserwacji.

Nie stwierdzono natomiast w naszym doświadczeniu istotnego współdziałania między grupami rasowymi i latami obserwacji, ale dla pierwszego wirowania miodu było ono bliskie istotności. Nie możemy więc z całą stanowczością odpowiedzieć przecząco na postawione uprzednio pytanie, ze względu na zbyt duże prawdopodobieństwo popełnienia omyłki.

strona 33

Wprowadzone przez nas do doświadczenia typy mieszańców wydają się w podobny sposób znosić skutki oddziaływania środowiska przyrodniczo-pożytkowego. Można zatem oczekiwać, że na przykład każdy niepomyślny sezon pasieczny odbija się w podobny sposób na zbiorach miodu z rodzin wszystkich grup porównawczych. Sugerują to wyniki naszego doświadczenia. Lecz dwuletnie obserwacje nie wystarczają do uogólnienia tego rodzaju spostrzeżeń, bo zachodzi obawa, że nie została tutaj należycie scharakteryzowana zmienność warunków pracy pszczół, jaka może zachodzić na przestrzeni lat. Wagę naszych informacji podnosi jednak fakt, że lata 1971 i 1972 dość znacznie różniły się wysokością zbiorów miodu (16,5 kg i 12,3 kg, różnica istotna).

Istotność współdziałania grup rasowych i miejscowości utwierdza nas w przekonaniu, że rejonizacja w użytkowaniu na terenie naszego kraju poszczególnych typów mieszańców jest jak najbardziej wskazana. Natomiast współdziałaniem między miejscowościami i latami obserwacji nie będziemy się w tej pracy zajmowali. Jest to odrębne zagadnienie.

Produkcja miodu. Po wirowaniu część miodu zgromadzonego przez rodzinę pszczelą pozostaje w ulu jako zapas pokarmu. Wielkość tę określamy najczęściej przy układaniu gniazd na zimę przed dokarmianiem pszczół. Sumę miodu odwirowanego (towarowego) i pozostawionego w ulach na zimę przyjęliśmy w naszym opracowaniu jako produkcję roczną rodziny pszczelej. Danych z tego zakresu dostarczyły pasieki w Siejniku, Końskowoli i w Sielinku. Reprezentują one okolice o pożytku dość dobrym, średnim i słabym.

Udział miodu towarowego w ogólnej produkcji wynosi średnio 75,5%, w roku 1971 — 78,1% i w roku 1972 — 71,7%. W drugim roku doświadczenia produkcja była niższa o 25,2%, a miodu odwirowano mniej o 31,4% niż w roku 1971. Sugeruje to, że wahania roczne w miodzie pozyskiwanym przez pszczoły odbijają się głównie na ilości miodu towarowego. Tak jest w istocie, ale po mniej udanych sezonach pasiecznych przeważnie pozostaje w ulu na zimę również mniej miodu niż w lata pomyślniejsze, w naszym przypadku średnio o 7,5%. Sprawdziło się to w Sielinku i Siejniku (o 39,6 i 39,0%), ale nie w Końskowoli, gdzie w roku 1972 zapasy wzrosły 3,4 razy mimo zmniejszonej produkcji miodu o 11,9%. Średnie zapasy miodu, jakie pozostawiono w ulach jesienią 1971 i 1972, i ich odsetek w stosunku do produkcji były następujące:

Sielinko 1,6 kg/rój (27,2%)
Końskowola 2,1 kg/rój (23,9%)
Siejnik 4,3 kg/rój (23,8%)

Jesienne zapasy miodu mieszańców cau×m były większe średnio o 35,8% w porównaniu do innych grup rasowych (tab. 16). Pomiędzy średnimi dla innych grup porównawczych nie było tu większych różnic

strona 34

Tabela 16 Produkcja i zapasy miodu na zimę w grupach rasowach w kg/rój (średnie ważone) (Siejnik, Końskowola, Sielinko)

Grupa 1971: produkcja a 1971: zapasy b 1971: (b:a)·100 c 1972: produkcja a 1972: zapasy b 1972: (b:a)·100 c
cau×m 14,8 3,0 a 20,3 13,9 2,7 a 19,4
car×m 14,0 2,9 ab 20,7 8,2 2,3 a 28,0
m×car 9,8 2,5 bc 25,5 7,6 2,2 a 28,9
m×cau 6,2 1,8 d 29,0 5,1 2,5 a 49,0
m×m 11,0 2,2 cd 20,0 7,3 2,2 a 30,1
Średnie 11,2 2,5 22,3 8,4 2,4 28,6

i mieściły się one przeważnie w granicach błędu. Ilość zapasów miodu w roku 1972 i 1971 utrzymywała się w obrębie grup rasowych na podobnym poziomie (większe odchylenia u mieszańców m×cau i car×m).

Dobre wykorzystanie nawet niewielkich wziątków późno-letnich sprzyja utrzymywaniu po miodobraniu zapasów w ulu na dość wysokim poziomie. Celują w tym zwłaszcza mieszańce cau×m, ale to nie jest jedyna przyczyna ich dobrej pozycji. Mają one zadanie ułatwione, bo po miodobraniu pozostaje u nich więcej miodu niż w rojach innych grup porównawczych. Nie można tu jednak dopatrywać się skutku subiektywnego postępowania pszczelarza. Miód ten znajduje się bowiem na ramkach z czerwiem. Nasuwa się pytanie, czy 1) mieszańce cau×m chętniej składają miód bliżej czerwiu, czy też 2) więcej gromadzą w ogóle miodu niż roje innych grup rasowych i stąd zwiększa się jego ilość równolegle w plastrach magazynowanych i gniazdowych. Z tego zakresu mamy obserwacje z Siejnika, gdzie oznaczono miód odwirowany i pozostawiony w ulach na ramkach zaczerwionych. Podajemy niżej lokaty procentowe grup rasowych w porównaniu do mieszańców cau×m pod względem a) produkcji miodu, b) miodu odwirowanego i c) miodu na ramkach z czerwiem (po 2-gim miodobraniu):

a b c
cau×m 100,0 100,0 100,0
m×m 79,2 80,3 48,4
m×car 74,4 79,8 71,0
m×cau 59,7 56,5 66,1
car×m 53,4 51,2 64,5

Porównanie to sugeruje, że o ilości pozostawionego miodu w ulu rozstrzyga głównie sposób jego rozmieszczenia na plastrach, charakterystyczny dla pszczół poszczególnych grup. Krańcowe miejsca zajmują tutaj mieszańce cau×m i pszczoły miejscowe, o bliskiej sobie wielkości produkcji i zbiorach

strona 35

miodu, ale zdecydowanie różnych wielkościach zapasów: 6,2 i 3,0 kg/rój. Różnica wynosi więc średnio 3,2 kg i jest istotna, tak jak i dla mieszańców cau×m w stosunku do car×m (2,2 kg/rój) oraz do m×cau (2,1 kg/rój).

Relacje te charakteryzują stan zapasów rodzin pszczelich w drugiej połowie lata, bo wtedy odbierano po raz ostatni w sezonie miód. Na początku czerwca pozycja mieszańców cau×m nie była pierwszoplanowa w ilości miodu na ramkach z czerwiem (3,0 kg/rój — 100%). Pod tym względem wyprzedzały ich pszczoły miejscowe (5,1 kg/rój — 167%), a dorównywały im mieszańce m×cau (3,1 kg/rój). Czy tego rodzaju zmiany w sezonie są tylko przypadkowe, nie potrafimy ani zaprzeczyć ani potwierdzić.

Efektywność produkcji miodu towarowego. Dopatrujemy się prostej zależności między ilością pszczół w rodzinie a wysokością zbiorów miodu. Opinia ta jest słuszna i znajduje potwierdzenie w praktyce, ale nie uwzględnia biologicznych kosztów produkcji tego miodu. Każdy jego kilogram zostaje opłacany zużyciem przez rodzinę pszczelą pewnych porcji nektaru w trakcie wzrostu ich siły. Można przyjąć, że miarą tych nakładów jest ilość pszczół w rodzinie, wyrażona na przykład w jednostkach ciężaru. Zbiory miodu przeliczone na kilogram żywej wagi pszczół informują więc dobrze o efektach produkcyjnych rojów. Zostaje uwzględniona przy tym nie tylko ilość ale i jakość robotnic, indywidualne właściwości ich i rojów.

W naszym doświadczeniu ilość pszczół określaliśmy na podstawie czerwienia matek w okresie od 16 IV do 15 VI. Średnia ilość pszczół (a), obliczana ze wszystkich dwuletnich obserwacji oraz wartość maksymalna i minimalna dla pasiek i grup a także odpowiadające im wskaźniki efektywności produkcji (b) — ilość miodu obliczona na 1 kg pszczół, przedstawiają się następująco:

a b
wszystkie pasieki 6,37 kg 2,04
Wrocław (maksymalna) 11,37 kg 1,85
Sielinko (minimalna) 3,74 kg 1,24
car×m (maksymalna) 6,68 kg 1,90
m×cau (minimalna) 6,10 kg 1,72

Różnice w ilości pszczół w roku 1971 i 1972 nie były znaczne (x̄=6,46 kg i x̄=6,23 kg), największa jaką otrzymano w pojedynczej pasiece, wynosiła 8,0% (Siejnik). Natomiast różnice w zbiorach miodu przeliczonych na ciężar pszczół dochodziły tutaj do 43,6% (Końskowola). Wskaźnik ten wynosił średnio 2,34 w roku 1971 i 1,60 w roku 1972 r. W drugim roku doświadczenia ponosiły więc pszczoły znacznie większe nakłady na wyprodukowanie jednego kilograma miodu. Absolutna wielkość tych nakładów była jednak zbliżona w obu sezonach, bo ilość wychowanych pszczół (siła

strona 36

rodzin) niewiele się tu różniła (średnio o 0,23 kg). Mniej pomyślny dla pszczelarzy rok 1972 doprowadził do uzyskania mniejszych efektów produkcyjnych przy podobnych jak w poprzednim roku nakładach rodzin pszczelich na wychów czerwiu. Zawodzi tutaj więc ilość pszczół w roju, a nabiera znaczenia ich jakość, ich umiejętność wykorzystania wziątku w mniej sprzyjających warunkach pogodowo-pożytkowych.

Wskaźniki efektywności produkcji (kg miodu/kg pszczół) dla grup porównawczych są następujące:

1971 1972
cau×m 4,01 3,04
car×m 2,29 1,37
m×car 1,95 1,30
m×m 1,87 1,17
m×cau 1,58 1,05

Na czoło wysuwają się mieszańce cau×m (różnica istotna), a potem w dużej odległości mieszańce car×m oraz pozostałe grupy porównawcze (różnice nieistotne). W mniej pomyślnym roku 1972 przewaga ta pszczół mieszańców cau×m nad innymi grupami rasowymi zaznaczyła się jeszcze wyraźniej. W stosunku do mieszańców car×m i pszczół miejscowych wykazały się one wtedy wyższymi o 121,8% i 159,8% wskaźnikami efektywności, gdy w roku 1971 tylko o 75,1% i o 114,4%. Można sugerować, że utrzymywanie silnych rodzin może w ogólnym rachunku przynieść większe korzyści u mieszańców cau×m niż w innych grupach rasowych. Lecz brakuje nam pewności, czy to się generalnie sprawdzi w praktyce.

Mieszańce cau×m dają sobie świetnie radę w lata pszczelarskie mniej pomyślne, a zatem wtedy kiedy wziątek bywa mniejszy, pożytki

Tabela 17 Wskaźniki efektywności zbioru miodu towarowego (kg miodu/kg pszczół) (średnie z sumy średnich 1971 i 1972)

Pasieki cau×m car×m m×car m×m m×cau średnie: wszystkie grupy średnie: bez cau×m
Cieszanów 4,86 2,92 3,27 3,02 2,07 3,23 2,32
Wrocław 2,02 1,70 2,05 1,64 1,56 1,85 1,74
Szepietowo 6,65 0,63 1,56 1,59 1,87 2,46 1,41
Zaklików — — — — — — —
Zajączki 2,25 1,68 — 1,46 1,45 1,71 1,53
Siejnik 4,04 1,46 2,19 2,22 1,55 2,29 1,86
Trzciniec 7,64 3,36 2,15 1,91 2,37 3,49 2,45
Końskowola 3,11 1,68 0,67 0,96 0,45 1,38 0,94
Sielinko 1,76 2,00 1,04 0,67 0,72 1,24 1,11
Średnie 3,60 1,90 1,72 1,58 1,36 2,04 1,64
strona 37

są słabsze. Czy w warunkach obfitego pożytku będą one również zdolne utrzymać wskaźniki efektywności produkcji na najwyższym poziomie? W zasadzie otrzymujemy odpowiedź twierdzącą, bo mieszańce cau×m były pod tym względem prawie wszędzie lepsze (wyjątek Sielinko), ale w niektórych pasiekach ich przewaga nad pozostałymi grupami porównawczymi nie była taka oczywista, jak sugerują wartości średnie ze wszystkich obserwacji (tab. 17). Zachodziło tam pewne zniwelowanie różnic pomiędzy grupami porównawczymi i to na skutek zmniejszonej efektywności produkcji miodu u mieszańców cau×m. Wniosek stąd taki, że pasieki te, które wykazują się wysokimi wartościami średnich wskaźników efektywności, zawdzięczają swoją dobrą pozycję głównie mieszańcom cau×m. Jeżeli z zestawienia wyłączymy tego typu mieszańce, to okaże się, że wskaźniki efektywności kształtują się na zbliżonym poziomie we wszystkich pasiekach Zespołu Badawczego. Dopiero wprowadzenie mieszańców cau×m daje niektórym z nich konkretne zyski w poprawie wskaźników efektywności produkcji miodu towarowego. Dobre wyniki zależą przede wszystkim od struktury pożytków (rośliny motylkowe). Sieć takich pasiek na ogół pokrywa się z mapą przydatności gospodarczej mieszańców cau×m, opracowanej uprzednio na podstawie wysokości zbiorów miodu (ryc. 4). Zachodzi tu jedynie dosyć duże odchylenie w Siejniku, gdzie w porównaniu przede wszystkim do pszczół miejscowych, mieszańce cau×m nie dawały więcej miodu, ale produkcja jego kosztowała prawie dwukrotnie mniej.

Zmienność zbiorów miodu. Zwróciliśmy uprzednio uwagę na duże zróżnicowanie wydajności miodowej wewnątrz grup porównawczych. Na przykład w Szepietowie rozpiętość zbiorów miodu u mieszańców cau×m (1972) wahała się od 6,2 kg/rój do 62,0 kg/rój, a we Wrocławiu (1971) od 5,3 kg/rój do 57,0 kg/rój. W niektórych grupach porównywanych i w pasiekach było ono jednak mniejsze. Z tych względów byliśmy zmuszeni do dokonania transformacji danych w przygotowaniu materiału do analiz zmienności. Zastosowaliśmy wzór: n=√x, gdzie x wyraża zbiór miodu z roju, a n jego wartość transformowaną. Rozmiary tego rodzaju zmienności pragniemy obecnie scharakteryzować standardowym odchyleniem i wskaźnikami zmienności. Standardowe odchylenie obliczyliśmy z sum kwadratów odchyleń w grupach na poziomie pasiek i z sum stopni swobody. Przedstawia więc ono jego wartość średnią.

Taka wartość średnia dla pasiek Zespołu Badawczego wynosi 6,32 kg miodu. Liczba ta charakteryzuje przeciętną zmienność wydajności miodu z rojów wewnątrz grupy rasowej w obrębie pasieki. Wartości standardowych odchyleń dla poszczególnych grup rasowych i pasiek są więc od niej większe lub mniejsze (tab. 18 i 19). Dość silnie różnicują się pod tym względem grupy rasowe, od S=4,37 kg dla pszczół miejscowych do S=8,82 kg dla mieszańców cau×m. Otrzymujemy zatem informację, że grupy rojów mogą różnić się między sobą prawie dwukrotnie większym

strona 38

Tabela 18 Zmienność zbiorów miodu w grupach porównawczych x̄ — średnia ważona, S — standardowe odchylenie, V — wskaźnik zmienności

Grupy porównawcze KWartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywista (x): x̄ KWartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywista (x): S KWartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywista (x): V KWartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): x̄ KWartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): S KWartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): V
m×m 10,6 4,367 41,2 3,00 0,6471 21,6
m×cau 10,5 4,806 45,8 2,85 0,8105 28,6
m×car 10,3 5,603 54,4 2,89 0,9153 31,7
car×m 17,2 6,798 39,5 3,82 0,9503 24,9
cau×m 20,6 8,824 42,8 4,26 1,0173 23,9
Średnie 14,0 6,317 45,1 3,39 0,8712 25,70

rozrzutem wydajności miodowej rojów. Możemy zilustrować to zakreślając granice, w których się mieszczą przypuszczalne zbiory miodu z rojów. Zamykają je na rycinie 5 krzywe zmienności, które wykreśliliśmy po odłożeniu na osi odciętych od punktu zerowego w kierunku dodatnim i ujemnym odcinka równego 3S. Otrzymujemy z prawdopodobieństwem pomyłki 0,05%, że maksymalne różnice zbiorów miodu pomiędzy rojami

Tabela 19 Zmienność zbiorów miodu w pasiekach Zespołu Badawczego x̄ — średnia ważona, S — standardowe odchylenie, V — wskaźnik zmienności

Pasieki wartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywistość /x): x̄ wartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywistość /x): S wartość cechy (zbiory miodu w kg): rzeczywistość /x): V wartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): x̄ wartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): S wartość cechy (zbiory miodu w kg): transformowana (n = √x): V
Końskowola 6,9 3,074 44,6 2,36 0,5371 22,8
Sielinko 4,2 4,058 96,6 1,75 0,9502 54,3
Trzciniec 12,7 4,739 37,3 3,10 0,8442 27,2
Zaklików 15,1 4,844 32,1 3,73 0,6230 16,7
Cieszanów 27,9 4,890 17,5 5,25 0,4531 8,6
Siejnik 13,4 6,392 47,7 3,50 0,9510 27,2
Zajączki 13,8 6,548 47,4 3,45 1,0298 29,8
Szepietowo 16,5 8,359 50,7 3,68 1,0405 28,3
Wrocław 20,2 9,825 48,6 4,34 1,0809 24,9
Średnie 14,0 6,317 45,1 3,39 0,8712 25,7

dochodzą do 26,2—33,6 kg u pszczół miejscowych i mieszańców na bazie matek miejscowych, natomiast u mieszańców car×m sięga ona 40,8 kg, a u mieszańców cau×m 53,0 kg. Możemy zatem spodziewać się w każdej pasiece udziału rojów zupełnie miernych pod względem produkcji miodu, obok innych dających wysokie zbiory. Rojów rekordzistów jest jednak stosunkowo mało, jakkolwiek ich wydajność rozstrzyga głównie

strona 39

Tabela 20 Częstotliwość rojów w szeregu rozdzielczym wydajności miodowej (1971 i 1972)

Grupa porównawcza / kg: 0—5 5—11 11—17 17—23 23—29 29—35 35—41 41—47 47—53 53— Razem
m×m 46 50 25 15 9 2 — 1 — — 148
m×cau 42 33 20 13 7 4 1 — — — 120
m×car 29 32 22 3 5 2 2 — — — 95
car×m 23 29 18 17 19 12 4 3 1 1 127
cau×m 15 19 30 18 17 18 7 6 1 3 134

o wartości średniej dla grupy. Szczególnie daje się to zauważyć u mieszańców na bazie matek obcorasowych. Wydajność rodzin tego typu, rozpoczynając się od zera, tak jak i w innych grupach porównawczych, znacznie przewyższa je górnym pułapem (tab. 20).

Zbiory miodu 64,9% rojów pszczół miejscowych kształtowały się poniżej 11,0 kg (średni zbiór dla tej grupy — 11,4 kg), a prawie wszystkie z nich nie przekroczyły pułapu 23,0 kg. U mieszańców w naszym doświadczeniu te proporcje układały się następująco:

do 11,0 kg do 23,0 kg ponad 23,0 kg
m×m 64,9% 91,9% 8,1%
m×cau 62,5% 90,0% 10,0%
m×car 64,2% 90,5% 9,5%
car×m 40,9% 68,5% 31,5%
cau×m 25,4% 61,2% 38,8%

Na podstawie tych danych możemy określić prawdopodobieństwo występowania matek obcorasowych, dających wartościowe pszczoły mieszańce.

Ryc. 5. Teoretyczne krzywe zmienności zbiorów miodu z rojów w grupach rasowych (podano odchylenie od średnich arytmetycznych — objaśnienie w tekście)
Ryc. 5. Teoretyczne krzywe zmienności zbiorów miodu z rojów w grupach rasowych (podano odchylenie od średnich arytmetycznych — objaśnienie w tekście)
strona 40

W ogólnej ich partii co trzecia trafia się taka, która gwarantuje zbiory miodu wyższe niż maksymalnie uzyskuje się od pszczół miejscowych, lecz także co trzecia z nich nie osiąga wydajności średniej dla tych pszczół.

Podaliśmy uprzednio prawdopodobne rozmiary rozrzutu zbiorów miodu z poszczególnych rojów, zakładając, że tworzą one rozkład normalny (ryc. 5). Otrzymaliśmy bardzo duże różnice między spodziewanymi wydajnościami, najwyższą i najmniejszą, które powinny symetrycznie rozkładać się wokół średniej wartości dla grupy rojów. Łatwo zauważyć, że otrzymamy wtedy także wydajności minusowe, na przykład dla pszczół miejscowych zbiory miodu z poszczególnych rodzin znajdą się w przedziale od −1,7 kg do 24,5 kg (x̄−3S i x̄+3S czyli 11,4 kg−3×4,37 kg=−1,7 kg i 11,4 kg+3×4,37 kg=24,5 kg). Można to w ten sposób interpretować, że w niektórych pniach nie tylko brakuje miodu do wirowania, ale także do zabezpieczenia pszczołom niezbędnych zapasów pokarmu. Lecz w naszym doświadczeniu nie braliśmy tego pod uwagę, oznaczając wyłącznie miód odwirowany, a więc start mógł zaczynać się od zera.

W szeregu rozdzielczym dla wydajności miodu od 0 do 11 kg liczba rodzin stromo wzrastała (przeciętnie 55,1% rodzin), w dalszych klasach tego szeregu rozpoczynał się stopniowy spadek częstotliwości na przestrzeni od 11,0 kg do przeszło 53,0 kg (tab. 20). Zbiorcze uporządkowanie przedstawia różnicowanie się zbiorów miodu w skali krajowej, więc nieco większe niż może występować w poszczególnych pasiekach. Dostarcza jednak świetnej charakterystyki rozkładu tych zbiorów. Odbiega on daleko od rozkładu normalnego. Konieczność transformowania danych do analizy zmienności staje się tu w pełni przekonywująca.

Rozkład zbiorów miodu oznaczony na podstawie transformowanych danych, przedstawia się następująco (wyeliminowano zmienność pomiędzy pasiekami):

m×m 1,1 kg <×< 24,4 kg
m×cau 0,2 kg <×< 27,7 kg
m×car 0,02 kg <×< 31,8 kg
car×m 0,9 kg <×< 44,5 kg
cau×m 1,5 kg <×< 53,4 kg

Przede wszystkim rzuca się w oczy brak zbiorów minusowych, górne granice są natomiast prawie takie same jak w obliczeniach na liczbach nie transformowanych. W tabeli 18 i 19 podajemy także standardowe odchylenie i wskaźniki zmienności oznaczone na liczbach transformowanych.

Krzyżówki zwrotne. Na poprzednich stronach niewiele poświęciliśmy uwagi mieszańcom typu m×cau i m×car. Ich osiągnięcia produkcyjne są zadziwiająco niskie i kształtują się na poziomie pszczół miejscowych. Przewyższają je jednak zmiennością w jednostkach zbioru miodu, czym jedynie się zbliżają do mieszańców na bazie matek obcorasowych. Podob-

strona 41

Tabela 21 Przyrost w skali 1—100 średnich zbiorów miodu i wartości cech morfologicznych dla poszczególnych grup rasowych w porównaniu do grupy o najmniejszej wartości cechy (przyrost = 0) i największej (przyrost = 100) (t — szerokość III i IV tergitu, j — długość języczka i — indeks kubitalny)

Grupa rasowa Przyrost wartości w procentach: zbioru miodu: x̄ Przyrost wartości w procentach: zbioru miodu: S Przyrost wartości w procentach: cechy morfologiczne: t Przyrost wartości w procentach: cechy morfologiczne: j Przyrost wartości w procentach: cechy morfologiczne: i
m×m 3,1 0 100 0 91,7
m×cau 0 9,8 25,0 28,2 85,4
m×car 1,0 27,7 0 15,3 100
car×m 56,1 100 50,0 46,2 0
cau×m 100 54,5 0 100 29,2

ne miejsce zajmują one wśród grup rasowych i w porównaniach pod względem cech morfologicznych (tab. 21). Dalecy jesteśmy od wyciągania na podstawie tych danych jakichkolwiek wniosków, kształtujących opinie o przydatności użytkowej mieszańców typu matka miejscowa × trutnie obcych ras. Do zajęcia takiego stanowiska upoważniają nas badania morfologiczne, prowadzone w Oddziale Pszczelnictwa IS w zakresie dziedziczenia cech u pszczół. Konfrontacja wyników tych badań i wyników oceny morfologicznej pszczół z pasiek Zespołu Badawczego sugeruje, że niedostatecznie zabezpieczono dobór trutni rasy kaukaskiej i kraińskiej do unasieniania matek miejscowych jako obsady grup m×cau i m×car. Nie możemy mieć zatem pewności czy w naszym doświadczeniu te typy mieszańców rzeczywiście reprezentowały połączenia projektowane, i w jakim zakresie to się sprawdzało, czy też w ogóle nie miało miejsca przynajmniej u części rojów doświadczalnych. W rezultacie materiał ten pod względem genetycznym pozostał nieokreślony. Zbieżność wyników badania użytkowości i morfologii sugeruje, że nasze mieszańce m×cau i m×car były reprezentowane przez potomstwo matek linii krajowych, unasienianych chyba w większości przypadkowymi trutniami populacji miejscowych z rejonu trutowisk.

PRODUKCJA WOSKU

Miarą zdolności i chęci rodziny pszczelej do powiększania pojemności gniazda jest liczba arkuszy odciągniętej węzy. W naszym doświadczeniu przeważały ilościowo ule dadana, rezultaty tego rodzaju pracy pszczół podajemy więc w plastrach dadanowskich. Na jedną rodzinę pszczelą wypadło średnio po 3,8 odbudowanych plastrów rocznie. Sezon pszczelarski roku 1971 był korzystniejszy pod tym względem — x̄=4,1

strona 42

Tabela 22 Produkcja wosku w pasiekach Zespołu Badawczego w latach 1971 i 1972 (g/rodzinę)

Pasieki cau×m car×m m×cau m×m m×car średnie
Cieszanów 800 760 760 745 750 763 a
Siejnik 578 424 452 509 482 489 b
Trzciniec 862 324 274 262 201 384 c
Końskowola 874 360 198 172 222 365 c
Wrocław 276 512 313 252 385 348 c
Zaklików 422 394 336 317 264 347 c
Zajączki 356 328 346 311 — 335
Szepietowo 374 310 368 341 215 322 c
Sielinko 32 21 10 63 46 34 d
Średnie 527 a 388 b 339 b 333 b 321 b 382

Średnie dla grup rasowych bez pasieki w Zajączkach

niż roku 1972 — x̄=3,6 arkuszy. Stwierdzono istotność różnicy między tymi wartościami.

Średnie osiągnięcia pasiek Zespołu Badawczego w odciąganiu węzy kształtuje się od 0,5 arkusza dla Sielinka do 7,0 arkuszy dla Cieszanowa. Pozostałe pasieki można uporządkować w trzech zasadniczych grupach, które różnią się znacznie i istotnie efektami tego rodzaju produkcji (tab. 22). Zarysowuje się tutaj prosta zależność między liczbą odbudowanych plastrów a zbiorami miodu. W pasiekach gdzie zebrano więcej miodu, także zostało więcej odciągniętych arkuszy węzy. Widoczne jest tu oddziaływanie warunków pożytkowych, a właściwie rozmiarów wziątku,

Tabela 23 Średnia liczba odbudowanych arkuszy węzy w pasiekach Zespołu Badawczego w roku 1971—1972 (arkusze do ramki dadana na 1 rodzinę)

Pasieki cau×m car×m m×cau m×m m×car średnie
Cieszanów 7,0 7,0 7,0 7,0 7,0 7,0 a
Siejnik 6,0 5,1 4,6 5,3 5,1 5,2 b
Wrocław 3,7 6,9 4,2 3,4 5,2 4,7 bc
Szepietowo 4,4 3,8 5,0 4,6 2,8 4,1 cd
Zaklików 5,0 4,6 3,6 3,7 3,6 4,1 c
Zajączki 3,8 4,0 3,6 3,8 — 3,8
Trzciniec 6,0 2,1 2,0 2,0 1,2 2,7 d
Końskowola 4,0 2,5 2,2 1,6 2,0 2,5 d
Sielinko 0,4 0,3 0,2 0,9 0.6 0,5 e
Średnie 4,6 a 4,0 ab 3,6 b 3,6 b 3,4 b 3,8

Średnie dla grup rasowych bez pasieki w Zajączkach

strona 43

który może ulegać rocznym wahaniom w odmienny sposób w okolicy poszczególnych pasiek. Stwierdzono bowiem istotność współdziałania lat obserwacji i miejscowości zarówno w zbiorach miodu jak i ilości odciąganych arkuszy węzy.

Związek pomiędzy kształtowaniem się produkcji miodu i zdolności odciągania węzy sprawdza się także w porównywaniu grup rasowych (tab. 23). Nasuwa się przypuszczenie, że na liczbę odbudowanych arkuszy węzy nie mają większego wpływu różnice rasowe, oraz że silniejszym bodźcem jest tu zapotrzebowanie w ulu na miejsce do składania miodu niż na miejsce do czerwienia matek. Różnice między grupami rasowymi w zbiorach miodu są duże (istotne), natomiast w ilości czerwiu — nieznaczne.

Na ogólną produkcję woskową rodziny pszczelej w naszym doświadczeniu składał się wosk wbudowany przez pszczoły w plastry i wosk z odsklepin, uzyskany przy wirowaniu miodu. Średnio wydajność wosku z odsklepin wynosiła 122 g z jednej rodziny, w roku 1971 — 142 g i w roku 1972 — 102 g. Od poszczególnych grup rasowych uzyskano tego rodzaju wosku następujące ilości (w g/pień).

cau×m 218
car×m 111
m×cau 97
m×car 92
m×m 89

Wosk wbudowany w plastry możemy wyrażać w jednostkach ciężaru, przyjmując że pszczoły dokładają go po 6,26 g do 1 dm2 węzy. Łącznie z woskiem z odsklepin daje to całkowitą produkcję woskową rodziny. Wynosiła ona średnio 382 g (bez pasieki w Zajączkach). Wosk z odsklepin stanowił 32,0% jej wartości. W uporządkowaniu pasiek zespołu według wielkości produkcji wosku następowały pewne przesunięcia w porównaniu z podobnym uporządkowaniem, gdzie brano pod uwagę liczbę odbudowanych plastrów (tab. 22 i 23). W zasadzie otrzymano 4 poziomy wydajności wosku, z których trzy (a, b i d) były reprezentowane przez pojedyńcze pasieki (Cieszanów, Siejnik i Sielinko). Wydajność większości pasiek kształtuje się jednak na podobnym poziomie, od 322 g do 384 g wosku z rodziny pszczelej. Zbliżony zakres zmienności występował także i dla grup rasowych, jeżeli nie weźmiemy pod uwagę mieszańców cau×m.

ZACHOWANIE SIĘ PSZCZÓŁ

Z tego rodzaju cech próbowano w doświadczeniu Zespołu Badawczego charakteryzować łagodność pszczół, ich skłonność do rabunku i do rójki.

strona 44

Łagodność. Formę opisową tej cechy uzupełniono także oceną stopnia łagodności w punktach, według skali od 0 do 3. Najwyższą notę (3 punkty) otrzymywały rodziny, których pszczoły pozwalały pszczelarzowi pracować w zasadzie bez używania podkurzacza. Określano takie pszczoły jako łagodne. Na tę dobrą notę zasłużyła w naszym doświadczeniu większość rojów, bez względu na przynależność rasową. W każdej z grup porównawczych znajdowały się jednak roje, których pszczoły wykazywały odrobinę agresywności. Były one nieliczne, a ich ocena punktowa niewiele wpłynęła na obniżenie średniej, która z dwóch lat obserwacji całego materiału wynosiła 2,7 punktów.

Poszczególne grupy rasowe otrzymywały następujące średnie oceny: m×m i car×m — 2,6 punktów, cau×m — 2,7 punktów oraz m×cau i m×car po 2,8 punktów. Brakuje tu zróżnicowania pomiędzy grupami. Może to trochę dziwić, bo przeważnie panuje przekonanie, że pszczoły krajowe są na ogół mniej łagodne niż ich mieszańce z rasą kaukaską czy kraińską. W opisie tej cechy pszczół przez wykonujących obserwacje nie ma potwierdzenia takiej opinii. Dowodzi to, że albo pszczoły naszych linii krajowych traciły nieco na agresywności, przypisywanej dla A. m. mellifica, albo mieszańce obniżyły się do poziomu łagodności naszych krajowych pszczół, tracąc wiele w stosunku do form rodzicielskich ze strony ras obcych, które uchodzą za bardzo łagodne. Niemniej jednak ogólna ocena łagodności pszczół doświadczalnych wypadła na bardzo dobrze. Możliwe, że oceniający nie mieli w tym zakresie dużych wymagań. Były one chyba też zróżnicowane. Świadczą o tym większe różnice w ocenie pomiędzy pasiekami niż pomiędzy grupami rasowymi. Średnia ocena w Zajączkach wynosiła 2,0 punkty, w Zaklikowie i Końskowoli — po 2,6, w Siejniku — 2,9 oraz w Szepietowie i Sielinku po 3,0.

Ocenę łagodności przeprowadzano 3 razy w ciągu sezonu. W niektórych pasiekach w miarę upływu sezonu, od wiosny do jesieni obserwowano wzrost agresywności pszczół. Był on stosunkowo niewielki i dotyczył raczej pojedyńczych rodzin bez określonego bliżej związku z grupami rasowymi.

Skłonność do rabunku. Obiektywne oznaczanie tej cechy z braku odpowiednich metod nastręcza duże trudności. Obserwacje pszczelarzy doglądających pasieki mogą dostarczać nieco informacji, o niezbyt chyba jednak dużym prawdopodobieństwie wiarygodności, zwłaszcza jeżeli chodzi o ujęcie ilościowe tego zachowania się pszczół. Poza tym w dobrze prowadzonych pasiekach unika się stworzenia okazji do rabunku. Pewnych wskazówek z tego zakresu może dostarczać aktywność pszczół w poszukiwaniu źródła pokarmu w innych ulach i w pracowni pszczelarskiej. Sprawa sprowadza się tutaj do właściwego rozpoznania przynależności rasowej takich pszczół. W naszym doświadczeniu można było to w pewnym stopniu osiągnąć na podstawie ich ubarwienia według skali: ubarwienie ciemne — pszczoły krajowe, szare — mieszańce.

strona 45

W obserwacjach z Zajączek i Sielinka nie zdołano doszukać się i sprecyzować różnic w zachowaniu się pszczół poszczególnych grup rasowych. W Zaklikowie zanotowano skłonności do rabunku u niektórych rojów, ale brakowało wyraźnego związku z określonymi grupami rasowymi. W Szepietowie i Końskowoli rozpoznano natomiast masową obecność mieszańców typu cau×m w grupie dobijających się do pracowni i uli, zwłaszcza w okresie miodobrania i dokarmiania pszczół. Mieszańce tego typu reagują wtedy nawet na światło w pracowni, gromadząc się wieczorem na szybach okien (Końskowola). Ciekawy jest zapis z Szepietowa, gdzie zbierało się dużo mieszańców cau×m przy pomieszczeniu ze zmagazynowanymi plastrami. Przestawały się one interesować nimi natychmiast po stwierdzeniu, że nie ma w nich miodu. W stosunku do innych rodzin pszczoły te skłonności rabunkowych nie wykazywały.

W Siejniku w okresie dwóch lat obserwacji było rabowane średnio 51% pni, 47% — przez pszczoły „szare” i 4% przez pszczoły krajowe. Odsetek pni rabowanych przez pszczoły „szare” i przez pszczoły krajowe oraz nierabowanych w tej pasiece przedstawiał się następująco:

„szare” % krajowe % nierabowane %
m×m 39 17 44
cau×m 27 — 73
m×cau 67 — 33
car×m 31 — 69
m×car 71 4 25

Zwraca uwagę duża odporność na rabunki rojów mieszańców typu cau×m i car×m. Tę cechę można nazwać obronnością. Skłonność do rabunku wiąże się zatem z wysoko rozwiniętą obronnością.

Aktywność „szarych” pszczół w mobilizowaniu się do rabunku była zadziwiająca. Obserwowano w Siejniku naloty tych pszczół na ule podczas przeglądów w każdych warunkach pożytkowych. Zainteresowanie „szarych” pszczół wzbudzał na przykład podkurzacz i kapelusze z siatką ochronną. Tego rodzaju ich zachowanie utrudniało bardzo pracę w pasiece. W innej pasiece z pszczołą krajową w gorszych warunkach pożytkowych, rabunek notowano tylko sporadycznie i po wyraźnym sprowokowaniu go przez pszczelarza (rozlany, miód, rój, bezmatek).

Zagadnienie rójki omówiono przy okazji analizy rozwoju siły rodzin w grupach rasowych.

DYSKUSJA

Porównanie czerwienia matek różnych ras służy niejako za standarowy wskaźnik wyodrębniający. Nasze doświadczenie nie potwierdza tej tezy, bowiem znaleźliśmy większe różnice między pasiekami i między

strona 46

latami niż pomiędzy kombinacjami rasowymi. Wprawdzie nie porównywaliśmy czerwienia matek ras obcych czystych, co robił Radojew (1965) i Szekszujew (1964), ale ten drugi najlepsze wyniki uzyskał właśnie u krzyżówek. Nie znajdując różnicy w ilości czerwiu między kombinacjami rasowymi pszczół w doświadczeniu, wykonywanym na licznym materiale i w różnych rejonach pożytkowych — dochodzimy do twierdzenia, że tempo czerwienia matek nie może być kryterium różnic między tymi kombinacjami rasowymi i nie może w niczym zapowiadać wyniku produkcji miodu. Odnosi się to do naszych warunków przyrodniczych a to nie wyklucza innych układów w warunkach odmiennych.

Największą skłonność do rójki wykazały mieszańce krainki z pszczołą miejscową i to właśnie pokrywa się z opinią br. Adama (1966). Mieszańce pszczoły kaukaskiej z miejscową nie wykazały żadnych skłonności do rójki i dlatego zaskakują nas wyniki Radojewa (1965), który największe kłopoty miał z rojeniem się w pewnych okresach pszczół kaukaskich czystych i ich mieszańców. Warunki przyrodnicze Bułgarii są tak bardzo odmienne od naszych, że pszczoła ta może tam zachowywać się inaczej, co zresztą potwierdzają również wyniki zimowania. Zresztą Radojew krzyżował pszczoły kaukaskie z A. m. carnica a my z A. m. mellifica.

Wyniki naszego doświadczenia w zakresie produkcji miodu potwierdzają wcześniejsze badania, że mieszańce między pszczołą kaukaską i miejscową dają najwyższy wzrost miododajności (Ursu 1967, Radojew 1965). Są jednak rejony, w których ustępuje ona mieszańcom pszczoły kraińskiej z miejscową. Nie ma natomiast zgodności w wynikach badań mieszańców odwrotnych, pszczoły miejscowej z obcą. W naszym przypadku te kombinacje dawały niższą produkcję od czystych pszczół miejscowych, natomiast u Szekszujewa (1964) i Radojewa były efektywniejsze a czasem rewelacyjne (Szekszujew). Różnice te potwierdzają nasze wątpliwości, co do doboru właściwych trutni do krzyżowania w naszych badaniach.

Na wczesnych pożytkach żadne mieszańce nie dorównują pszczole miejscowej, bo zbierają nektaru wyraźnie od niej mniej a już najsłabiej pszczoły kaukaskie skrzyżowane z miejscowymi. Pokrywa się to w dużej mierze z wynikami badań Starostenki (1965), chociaż interesował się on bardziej rasami czystymi niż mieszańcami międzyrasowymi.

Nie znaleziono w literaturze danych na temat pozostałości miodu na zimę a nasze badania rzucają pewne światło na to zagadnienie. Najwięcej miodu w plastrach zostawało zwykle u mieszańców pszczoły kaukaskiej z miejscową i dominacja ich w stosunku do innych kombinacji była bardzo duża.

Żałować należy, że nie można również innych wyników naszego doświadczenia porównać z wynikami badań w innych warunkach przyrodniczych,

strona 47

ale takich badań porównawczych gdzie indziej nie prowadzono. Chodzi tu o zimowanie pszczół, odporność na chorobę zarodnikowcową, efektywność produkcji miodu na 1 kg pszczół, zmienność wyników w grupach porównawczych itp. Na tym odcinku nasze badania można uważać za pionierskie.

WNIOSKI

Doświadczenie nad przydatnością pożytkową mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej wykonano w warunkach przyrodniczych dość odmiennych, bo długość zimy dla pasiek doświadczalnych mieściła się w granicach 110—150 dni, data pierwszego oblotu wiosennego różniła się średnio o 15 dni a data zakwitania rzepaku ozimego średnio o 8 dni.

Wyniki doświadczenia wyjaśniają kilka zagadnień związanych z wprowadzeniem pszczół obcych na teren naszego kraju. Krzyżowanie zarówno pszczół kaukaskich jak i kraińskich z pszczołą krajową (matki×trutnie) daje pokolenie heterozyjne, charakteryzujące się stosunkowo wysokim wzrostem produkcji miodu w stosunku do populacji miejscowej, odpowiednio 182% i 144%. Występuje jednak pewna rejonizacja dla tych 2 mieszańców a jest to związane z terminem i typem pożytków nektarowych. Mieszańce bazujące na matkach kaukaskich należy zalecać dla rejonów z dobrymi pożytkami letnimi a głównie koniczynowymi w woj. lubelskim, warszawskim, rzeszowskim i częściowo w bydgoskim, gdańskim, olsztyńskim, białostockim i łódzkim. Mieszańce bazujące na matkach kraińskich należy zalecać dla województw: katowickiego, opolskiego, wrocławskiego, zielonogórskiego, szczecińskiego, poznańskiego i częściowo gdańskiego, bydgoskiego i może rzeszowskiego.

Ogólne zalecenia rejonizacyjne nie zamykają drogi dla innych mieszańców a czasem wymagają nawet szczegółowego rozpoznania warunków miejscowych. Znane jest pszczelarzom zjawisko częstego sąsiadowania ze sobą 2 poważnie różniących się układów pożytkowych. Dotyczyć to może 2 pobliskich wsi a nawet 2 krańców jednej większej wsi. Przykładem tego są pasieki w Cieszanowie i w Zaklikowie, obie położone w bliskim sąsiedztwie. W pierwszej dominowały mieszańce pszczół kaukaskich z miejscowymi a w drugiej więcej miodu wyprodukowały mieszańce pszczół kraińskich z miejscowymi.

Jeżeli w okolicy nie ma wyraźnych pożytków nektarowych z koniczyny czerwonej należy przebadać wartość różnych kombinacji rasowych w danej okolicy.

Zdarzają się okolice z jednym pożytkiem nektarowym wczesnym. W takiej sytuacji najlepsza jest pszczoła miejscowa czysta i nie ma potrzeby poszukiwania rozwiązań z mieszańcami międzyrasowymi.

strona 48

Zadziwiająco słabo wypadły w produkcji mieszańce pszczoły miejscowej z obcymi rasami i nie jest wykluczone, że przyczyna leży w niedostatecznej izolacji trutowisk, na których były unasieniane matki a to dało nie takie mieszańce jakie planowano. Dotyczy to głównie unasienień z trutniami kraińskimi, ponieważ te grupy pni wykazały najwyższą zmienność wyników produkcji miodu. Badania te należałoby powtórzyć przy zagwarantowaniu wybranych kojarzeń na dobrym trutowisku lub przy pomocy sztucznej inseminacji.

Gruntownej rewizji należy poddać opinię, która nakazuje rozwijać siłę rodzin pszczelich do granic możliwości. Porównania rasowe wskazują, że prawie najsłabsze rodziny (kaukaskie × krajowe) dały najwięcej miodu, najsilniejsze uplasowały się pod tym względem na drugim miejscu. Jedynie pszczoły krajowe czyste zajęły i w sile i w produkcji miodu miejsce podobne, środkowe. Własności dziedziczenia były tu silniejsze niż warunki biologiczne rojów. W obrębie jednej rasy zasada ta może rzeczywiście zdawać egzamin ale na pewno nie w słabych warunkach pożytkowych a raczej w bardzo obfitych.

Badanie wartości użytkowej mieszańców międzyrasowych musi bazować na pomiarach produkcji, bo inne wskaźniki jak czerwienie, siła rodzin, rojliwość, zimowanie, porażenie nozemą itp. nie koreluje wprost z wynikami produkcji.

Natknęliśmy się w badaniach na dużą zmienność wyników produkcji w grupach doświadczalnych. Należałoby podjąć opracowanie wskaźników zmienności dla zestandaryzowanych pod względem genetycznym linii czystych jak i mieszańców międzyrasowych, aby umieć ustosunkować się do badanego materiału, jeżeli daje zaskakująco wysoką zmienność w produkcji. Ważny to problem metodyczny.

Zalecanie określonych mieszańców międzyrasowych do określonych rejonów wymaga podjęcia kroków w celu zabezpieczenia pszczoły krajowej. Jedyną drogą są odpowiednie rezerwaty i zadanie to staje się obecnie zagadnieniem palącym, co można zrealizować tylko poprzez działanie administracyjne.

Stwierdzona w naszych badaniach, a przy planowaniu przewidywana, heterozja wśród niektórych mieszańców pszczół, odległych od siebie pod względem rasowym narzuca niejako potrzebę poszukiwania podobnego zjawiska u mieszańców pochodzących z krzyżowania bliżej siebie stojących typów pszczoły miodnej. W naszych doświadczeniach leży krzyżowanie międzyliniowe i ono powinno stać się najbliższym zadaniem pszczelarskich placówek naukowych w kraju.

Wprowadzenie do pasiek mieszańców międzyrasowych wymaga dostosowania metod gospodarzenia do: a) większej śmiertelności pszczół w okresie zimy, b) krótszego życia matek obcych unasienionych przez

strona 49

trutnie krajowe, c) większej rojności krzyżówek z pszczołą krainką i d) nieco zwiększoną podatność pszczół krzyżówek na chorobę zarodnikowcową.

LITERATURA

Adam br. (1966) — Auf der Suche nach den besten Bienenstämmen. Zell Weierbach. Walmar Verig.

Gromisz M. (1965) — Wstępna ocena wartości użytkowej pszczół mieszańców międzyrasowych w warunkach pożytkowych Dąbrowic. Pszczeln. Zesz. Nauk. (1—2): 35—76

Madewejkin J. N. (1967) — O miedosobieratielnoj diejatielnosti niekotorych ras pczeł i ich pomiesiej w raznych usłowiach wziatka. XXI Kongres w U.S.A.

Radojew L. (1965) — The comparative experiments of the grey mountains caucasian bees in Bulgaria. XX Kongres w Rumunii

Starostenko E. W. (1968) — Produktiwnost razlicznych ras pczeł. Pczełowodctwo (5) 18

Starostenko E. W. (1969) — Rasy pczeł a tipy wziatka. Pczełowodctwo (3) 18

Szeksujew A.J., Kiwoszeja J.S. (1964) — Opytnaja rabota pczełowodow. Moskwa.

Ursu N.A., Subbotin J.A. (1967) — Srawnitielnaja ocenka razlicznych ras pczeł i ich pomiesiej w Mołdawii. XXI Kongres w U.S.A.

ХОЗЯЙСТВЕННАЯ ПРИГОДНОСТЬ МЕЖПОРОДНЫХ ПОМЕСЕЙ МЕДОНОСНОЙ ПЧЕЛЫ В ПРИРОДНЫХ УСЛОВИЯХ ПОЛЬШИ

Л. Борнус, Я. Бобжецки, Ч. Боярчук, М. Громиш, Я. Калиновски, А. Крул, Я. Новаковски, В. Островска, Я. Возьница, Я. Заремба

Резюме

В 1970—1972 гг. изучали пригодность межпородных помесей пчел в 9 пасеках на территории Польши в разнородных условиях взятка. Для исследований взято помеси пчел кавказских и краинских (матка) с чистопородными местными (трутни), местных (матки) с кавказскими и краинскими, а для контроли чистопородных местных. На каждой пасеке по 5 групп, в среднем по 7 пчелосемей в каждой из них. Всего для исследования взято 311 пчелосемей. Исследовано: зимостойкость, весениее развитие, продукцию меда и воска, ройливость, незлобность и сопротивляемость нозематозу. Существленного отличия в зимовке разных групп не было, хотя у местных чистопородных пчел было менше подмора и в большинстве случаев, несмотря на несколько более просторные зимние гнезда, меньше следов черезмерной влажности. Расход корма и степень заражения нозематозом во всех группах пч. с. были почти одинаковы. Однако значительные разницы выступили между отдельными пасеками. На севере страны, последствия неблагоприятного зимования пч. с. были значительнее чем на юге. Также и заражение нозематозом на севере было более высоким. Яйценоскость маток измеряли от 1. IV до 15. VI. Различие между всеми группами было минимальное и только в нескольких периодах выступили существенные, статистически доказанные разницы. Рекордное число яичек в течение суток складивали матки местной породы — 4000 в вой. вроцлавском,

strona 50

а самое низкое местные матки осемененные краинскими трутнями в вой. ольштинском — 1095 яичек.

Самой высокой продуктивностью отличались метисы кавказских пчел с местными — 20,9 кг/пч. с., метисы краинских с местными 16,6 кг/пч. с. Чистопородные местные дали 11,2 кг, метисы местных с кавкахскими 11,1 кг. Различие выступило только во второй половине сезона, в периоде ранних взятков было оно лишь незначительно. Метисы кавказских и местных пчел более других исползовали нектар с красного клевера, что выдвинуло их медопродуктивность на первое место. Довольно явстлено обозначилась возможность районирования отдельных комбинаций пород, что имеет большое практическое значение.

Разницы в медопродуктивности отдельных пасек были значительные больше чем между породными группами пчел. Решающее значение имели условия взятков. Найболее высокую медопродукцию получено в пасеке на юге люблинского воев. — 27,7 кг/пч. с., а самую низкую — 4,1 кг/пч. с. в пасеке в познаньском воев.

Воскопродукция в отстроеных сотах, восковых кришечках была прямо пропорциональна медопродукци, как в отдельных группах, так и в пасеках. Она колебалась от 218 г/1 пч. с. у метисов пчел кавказских с местными до 89 г/1 пч. с. у местных чистопородных, а для пасек: от 765 г в Цешанове в воев. люблинском до 34 г/1 пч. с. в Селинку в воев. познанским.

Найболее ройливыми были метисы пчел краинских с метными. Роилос 31% пчелосемей; среди них было 52% именно таких метисов, а только 3% метисов пчел кавказских с местными.

В незлобавости пчел не было найдено разницы заслуживающей на внимание. В двух пасеках замечено повышенную склонность к воровству метисов пчел кавказских с местными. В осталных группах такая склонность была незначительная.

PRODUCTIVE VALUE OF INTERRACIAL HYBRIDS OF HONEY BEES IN THE CONDITION OF POLAND

L. Bornus, J. Bobrzecki, Cz. Bojarczuk, M. Gromisz, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Ostrowska, J. Woźnica, J. Zaremba

Summary

In the years of 1970—1972 investigated were productive value of interracial hybrids in 9 apiaries, situated in different condition of honey flow. For investigations utilized hybrids of caucasian and carniolan bees with local in both directions and for check group used pure local bees. In groups were an average of 7 bee colonies and for investigation used 311 bee colonies.

The following characteristic were investigated: wintering, spring development, yield of honey and wax, swarming, tendency to robbing and resistance to nosema disease.

There were not greater differences in wintering of investigated groups of bee colonies, altough pure local bees had the lowest winter losses of workers were seldom tighten their nests and had the lowest signs of dampness. Consumption of food and infections with nosema disease in all groups of bees were almost the same. But the greater differences, were between the apiaries. Winter losses were greater in the northern part of country than in the southern one.

Infections with nosema disease was there also greater.

Queens laying, measured from the 1st of April to 15en of June were in all groups similar and only in few terms find statisticaly proved differences. Again the differences between the apiaries were great, significant.

strona 51

The greatest amount of eggs in a day layied queens of local honey bees in Wrocław area — 4000 and the lowest amount local queens mated with carniolan drones in Olsztyn area — 1096.

In the production of honey hybrids of caucasian bees with local bees gave the highest yield 20,9 kg from one colony, the second place had hybrids of carniolan with local bees 16,6 kg, and the following groups were pure local bees — 11,4 kg, hybrids of local with carniolan bees 11,2 kg and the last hybrids of local with caucasian bees 11,1 kg Those differences appeared just in the second period of season, because during early honey flow were rather small.

Hybrids of caucasian with local bees ulilized red clover honey flow the best and this gave them the leading position. Appeared sufficiently clear districts for the individual combination of races, what have great practical value. Differences in the crop of honey between the apiaries were greater than between investigated groups of bees. On this situation had influence condition of honey flow. The highest crop of honey from one colony — 27,7 kg was in apiary located in the southern part of Lublin district and the lowest — 4,1 kg from one colony in the apiary of Poznań district.

Production of wax in build combs and from the cappings was favourably correlated with the crop of honey in investigated groups as well as in the apiaries. Differences were great, from 218 g per one colony in hybrides of caucasian with local bees to 89 kg in local bees, and in apiaries from 763 per one colony in Cieszanów, Lublin districts to 34 kg in Sielinko, Poznań district.

The biggest tendency for swarming had the hybrids of carniolan bee with local. Swarmed 31% of bee colonies and among them 52% were of those hybrids, but only 3% of hybrids Caucasian bees with local.

In the gentelness of investigated groups bees did not find almost any differences. But in two apiaries noticed higher tendency in robbing among hybrids of Caucasian with local bees than in other groups.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 2: „kaukasie” → kaukaskie
  • s. 2: „Zaklinów” → Zaklików
  • s. 3: „następujące typu krzyżówek” → następujące typy krzyżówek
  • s. 15: „różnica nieistotna, tab. 6″ → różnica nieistotna, tab. 5
  • s. 16: „od połowu kwietnia” → od połowy kwietnia
  • s. 17: „tendencje kierunkowe utrzymują.” → tendencje kierunkowe utrzymują się.
  • s. 21: „Zaklinów” → Zaklików
  • s. 23, tab. 11: „Trzeciniec” → Trzciniec
  • s. 26: „przydział ufności” → przedział ufności
  • s. 28, zestawienie pasiek (Trzciniec): „7,2 ol” → 7,2 d
  • s. 28: „nad innym grupami” → nad innymi grupami
  • s. 34, tab. 16: „w grupach rasowach” → w grupach rasowych
  • s. 36, tab. 17, Cieszanów, średnie bez cau×m: „2,32″ → 2,82
  • s. 38, tab. 18: „KWartość cechy” → Wartość cechy
  • s. 38, tab. 19: „rzeczywistość /x)” → rzeczywista (x)
  • s. 41, tab. 21, car×m, kolumna S: „100″ → 54,5
  • s. 41, tab. 21, cau×m, kolumna S: „54,5″ → 100
  • s. 45: „standarowy” → standardowy
  • s. 49, literatura: „Szeksujew” → Szekszujew
  • s. 49, streszczenie: „весениее” → весеннее
  • s. 49, streszczenie: „Существленного” → Существенного
  • s. 49, streszczenie: „менше” → меньше
  • s. 49, streszczenie: „складивали” → складывали
  • s. 50, streszczenie: „1095″ → 1096
  • s. 50, streszczenie: „кавкахскими” → кавказскими
  • s. 50, streszczenie: „исползовали” → использовали
  • s. 50, streszczenie: „явстлено” → явственно
  • s. 50, streszczenie: „значительные больше” → значительно больше
  • s. 50, streszczenie: „Найболее” → Наиболее
  • s. 50, streszczenie: „отстроеных” → отстроенных
  • s. 50, streszczenie: „кришечках” → крышечках
  • s. 50, streszczenie: „медопродукци” → медопродукции
  • s. 50, streszczenie: „765 г” → 763 г
  • s. 50, streszczenie: „метными” → местными
  • s. 50, streszczenie: „Роилос” → Роилось
  • s. 50, streszczenie: „незлобавости” → незлобивости
  • s. 50, streszczenie: „осталных” → остальных
  • s. 50, summary: „altough” → although
  • s. 50, summary: „15en of June” → 15th of June
  • s. 50, summary: „statisticaly” → statistically
  • s. 51, summary: „layied” → laid
  • s. 51, summary: „ulilized” → utilized
  • s. 51, summary: „hybrides” → hybrids
  • s. 51, summary: „89 kg in local bees” → 89 g in local bees
  • s. 51, summary: „34 kg in Sielinko” → 34 g in Sielinko
  • s. 51, summary: „gentelness” → gentleness

Podobne wpisy