ZMIENNOŚĆ SEZONOWA ODPORNOŚCI PSZCZÓŁ NA DZIAŁANIE APIWAROLU

tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz

strona 69

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Zofia Gromisz i Michał Gromisz

Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa i Oddział Pszczelnictwa ISK

Streszczenie

Wrażliwość pszczół na działanie Apiwarolu zmienia się w okresie sezonu pasiecznego; najbardziej odporne pod tym względem były pszczoły w okresie jesieni. Zamknięcie i przetrzymywanie pszczół w klateczkach obniżało ich odporność na szkodliwe działanie tego preparatu.

WPROWADZENIE

W obrębie cyklu rocznego różnicują się główne czynności spełniane przez pszczoły robotnice na rzecz rodziny. W związku z tym nabywają one pewnych specyficznych predyspozycji stosownie do aktualnych potrzeb jakie wynikają z życia w gromadzie. W rezultacie rzutuje to na rozwój fizjologiczny pszczół robotnic i długość ich życia. Szczególnie pszczoły tak zwane jesienne odznaczają się cechami fizjologicznymi, które pozwalają rodzinom na przetrwanie zimy (Żerebkin, Szagun 1969). Zmienność sezonowa występuje także w zakresie cech morfologicznych robotnic (Mikhailoff 1927, Gromisz 1962).

Robotnice pszczoły miodnej mogą być podatne na działanie uboczne środków warrozobójczych w specyficznych warunkach doświadczenia, jak to stwierdzono w badaniach laboratoryjnych (Gromisz Z., Gromisz M. 1989). Przy tym w grę wchodzą nie tylko ilości i rodzaje użytych preparatów, ale także właściwości genetyczne i fizjologiczne robotnic, ich kondycja i kondycja rodzin pszczelich a także stan zagrożenia pasiek przez skażenie środowiska pestycydami oraz występowanie chorób (Gromisz i inni 1988, 1990).

W pracy niniejszej pragniemy podjąć temat zmienności sezonowej odporności pszczół na działnie Apiwarolu stosowanego w różnych kombinacjach w warunkach laboratoryjnych.

strona 70

MATERIAŁ I METODA

Jako materiał badawczy w sezonie 1989 roku wybrano pszczoły rasy kaukaskiej. Z 5 rodzin pobierano próby w dniach 15 VI, 6 VII, 27 VII, 17 VIII, 7 IX i 28 IX. Każdorazowo z pojedyńczej rodziny, traktowanej jako powtórzenie, formowano obsadę 6 klateczek doświadczalnych, po około 50—80 robotnic w każdej, z przeznaczeniem do następujących kombinacji:

  1. jako kontrolne, bez odymiania preparatem,
  2. odymiane jednokrotnie w dniu startu doświadczenia (zerowym),
  3. odymiane jednokrotnie po 3 dniach,
  4. odymiane jednokronie po 6 dniach,
  5. odymiane 2-krotnie: w dniu startu i po 3 dniach,
  6. odymiane 3-krotnie: w dniu startu, po 3 dniach i po 6 dniach.

Kolejne generacje pszczół doświadczalnych mieściły się zatem w 30 klateczkach, łączna zaś liczba dla 6 generacji wynosiła 180 klateczek.

Pszczoły do badań pobierano w części gniazda pomiędzy czerwiem a okrywowym plastrem z pokarmem, jako przeciętne w rodzinie pszczelej pod względem kondycji (Muszyńska i inni 1975). Klateczki o wymiarach 13 × 11 × 4,5 cm miały z jednego boku płytkę szklaną, drugi bok stanowiła siatka druciana. Napełnione pszczołami umieszczano je w cieplarce w temperaturze 26°C, zaraz po przewiezieniu z pasieki do laboratorium. Następnego dnia, który liczono jako startowy dzień doświadczenia, dokonywano odymiania pszczół tych kombinacji, które przeznaczone były do tego zabiegu zgodnie z metodyką. Drugi termin odymiania miał miejsce po 3 dniach, trzeci natomiast po 6 dniach. Jako pokarm służył pszczołom syrop cukrowy (1 : 1) poddawany w probówce. Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe pszczoły.

Zabieg odymiania przeprowadzano w pustym korpusie ula systemu dadana, umieszczając w nim klateczki z pszczołami. Jednorazowo spalano jedną tabletkę Apiwarolu, zamykając wylot na 20 minut. Wykorzystano Apiwarol produkcji puławskiego Biowetu, w terminie 16 VI i 6 VII Apiwarol AS seria 40289 (data ważności 07 06 1989), w późniejszych terminach natomiast preparat serii 60789 (produkcja z miesiąca lipca, data ważności do 31 03 1990). Świeży preparat wprowadzono zatem do odymiania po raz pierwszy w dniu 27 VII, w tydzień później (4 VIII) w podobnym układzie zastosowano także w dodatkowej próbie pszczół preparat poprzedniej serii, a to w celach porównawczych.

Liczbowe wyniki badań sprowadzono do obliczenia wskaźników przeżywalności, które określały liczbę dni jaka mija do śmierci 50% pszczół w klateczkach. W analizie zmienności zastosowano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05.

strona 71

WYNIKI

W warunkach laboratoryjnych pszczoły każdej z kolejnych generacji osiągały różny wiek. Rozpiętość była tutaj dość znaczna. Graniczne wartości przedziału dla wskaźników przeżywalności wynosiły 9,4 i 23,4 dnia. Tyle dni bowiem upływało do śmierci 50% pszczół pobranych w terminie wczesnego lata i pobranych w końcu lata, krańcowych pod tym względem (ryc. 1). Wyróżniały się więc zdecydowanie lepszą żywotnością

wykres słupkowy

robotnice, które tworzyły populację roju szykującego się do zimowli. Dogląd pasieki był zwyczajny, rutynowy. Po pożytku otrzymały rodziny pszczele dawkę syropu (9 VIII), później korzystały z dobrego wziątku rozwojowego z nawłoci, główne zaś dokarmianie na zimę odbyło się w pierwszej połowie września.

Ten ogólny pogląd na zmienność sezonową żywotności pszczół bazuje na średniej z sumy sytuacji, jakie miały miejsce w każdej generacji wszystkich pszczół doświadczalnych, nieodymianych i odymianych. Generalnie ujmując, proces odymiania obniżał żywotność pszczół w sposób istotny. Pszczoły grupy kontrolnej w przekroju sezonu osiągały średni wskaźnik przeżywalności 21,3 dnia, podczas gdy jednokrotne odymianie w dniu założenia doświadczenia (punkt 0) zmniejszało go już do 14,7 dnia

wykres słupkowy
strona 72

(o 31,0%), a przy innych kombinacjach różnica się pogłębiała, w krańcowym przypadku aż o 54,0%. Mamy zatem sygnał o niebagatelnej wrażliwości pszczół na działanie stosowanego Apiwarolu w warunkach laboratoryjnych (ryc. 2).

Wskaźnik przeżywalności pszczół odymianych Apiwarolem w momencie startu doświadczenia wynosił 14,7 dnia. Odymianie pszczół jednokrotne ale po 3 dniach ich przetrzymywania w cieplarce, zmniejszało ten wskaźnik do 9,8 dnia (różnica istotna), natomiast odymianie po 6 dniach — do 12,2 dnia (różnica na granicy istotności). Pszczoły, które przebywały dłużej odizolowane poza rojem, stawały się podatniejsze na szkodliwe działanie preparatu. Zatracały jakby odporność, która ich cechowała w momencie pobierania z roju.

Zabieg zamknięcia w klateczkach dotyczył w równej mierze wszystkich pszczół doświadczalnych, pod tym więc względem start był jednakowy i działał ten sam bodziec stresu zamknięcia. Późniejsze zatem różnicowanie zachowania się pszczół poszczególnych grup może wynikać ze współdziałania stanu stresowego i terminów zabiegu chemizacji. Interesujące, że pszczoły odymiane dwukrotnie: w punkcie zerowym i po trzech dniach nie różniły się żywotnością od pszczół odymianych tylko jednokrotnie w pierwszym terminie. Może to świadczyć o zmniejszaniu się poziomu stanu stresowego w miarę upływu czasu od momentu zamknięcia w klateczkach, na co wskazują także wyniki jednokrotnego odymiania po 6 dniach i odymiania przeprowadzonego trzykrotnie, które przynosiło największą ogólną dawkę preparatu (ryc. 2).

W przekroju sezonu laboratoryjna żywotność pszczół początkowo nieco się obniżała, by później dość silnie się poprawić. Ten proces zmian dobrze zaznaczają na rycinie 3 linie poziome, którymi oznaczono pułap wskaźników przeżywalności pszczół grupy kontrolnej poszczególnych generacji, od 16 VI do 29 IX. Różnice między nimi są w większości istotne (poza 16 VI i 18 VIII), ale uwagę przykuwa bardziej nie ich wielkość, co zmienna relacja do nich podobnie obliczonych wskaźników dla pszczół odymianych. Jeżeli przyjmiemy wskaźnik przeżywalności pszczół grupy kontrolnej za 100, to dla pszczół odymianych przeciętna ocena procentowa będzie następująca:

16 VI — 53,7% 7 VII — 36,6% 28 VII — 70,6% 18 VIII — 42,7% 8 IX — 72,6% 29 IX — 88,5%

Pszczoły z prób pobieranych w terminach jesiennych nie tylko żyły dłużej w warunkach laboratoryjnych, ale były także mniej wrażliwe na szkodliwe działanie preparatu warrozobójczego, niż ich siostry z poprzednich generacji. Analizując zmienność wskaźników przeżywalności stwierdzono także istotność interakcji terminów pobierania prób i sposób odymiania pszczół.

strona 73
wykres słupkowy, sześć grup po pięć słupków

Od 28 VII wprowadzono do badań Apiwarol świeżej produkcji (seria 60789) w miejsce Apiwarolu z produkcji lutowej (seria 40289). W tydzień później (4 VIII) poddano badaniom partię pszczół w sposób identyczny. ale oparto się na starszym preparacie. Nie stwierdzono istotności różnic, gdy chodzi o terminy pobierania pszczół, a zatem odmiennego działania preparatu starszego i nowszego. Stwierdzono natomiast istotność interakcji pomiędzy terminami i sposobami stosowania preparatu, co może wskazywać na pewne różnice w działaniu tych dwóch preparatów, zależnie od tego jak zostaną użyte. Jeden i drugi Apiwarol był jednakowo skuteczny, gdy chodzi o test odpornościowy pszczół (różnica istotna).

WNIOSKI

Pszczoły robotnice rasy kaukaskiej poddane odymianiu Apiwarolem w klateczkach doświadczalnych opłacają ten zabieg skróceniem życia.

Stopień wrażliwości tych pszczół na działanie Apiwarolu zmienia się w okresie sezonu pasiecznego; generacje jesienne wykazują dużo większą odporność pod tym względem.

Stres izolacji pszczół w klateczkach osłabia ich odporność na szkodliwe działanie preparatu warrozobójczego.

LITERATURA

Gromisz M. (1962) Sezonowa zmienność wymiarów skrzydeł i indeksu kubitalnego u pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 6(3):113—120

Gromisz M., Gromisz Z., Gąbka K. (1988) Wpływ współdziałania środków warrozobójczych i pestycydów na przeżywalność pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 32:45—53

strona 74

Gromisz Z. i Gromisz M. (1989) Laboratoryjna ocena wrażliwości pszczół na środki warrozobójcze krajowej produkcji. Pszczeln. Zesz. Nauk.. 33:89—94

Gromisz Z., Gromisz M., Kruk C. (1990) Wrażliwość pszczół trzech ras na działanie krajowych środków warrozobójczych (badania laboratoryjne). Pszczeln. Zesz Nauk., 34:23—30

Mikhailoff A. S. (1927) Ueber die Saison-Variabilität der Honigbiene. Archiv f. Bienen., 8:404—312

Muszyńska J., Szczepański K., Konopacka Z. (1975) Przydatność prób z różnych części gniazda dla charakterystyki rodziny pszczelej w okresie letnim. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19:53—73

Żerebkin M. W., Szagun J. L. (1969) Fizjołogiczeskije osobiennosti osiennich pczeł. Pczełowodstwo, (10):14—15

SEASONAL VARIATION IN BEE RESISTANCE TO APIWAROL

Z. Gromisz, M. Gromisz

Summary

Bees of the Caucasian race were fumigated with Apiwarol in experiment cages placed in the beehive body. Fumigation led to a substantian decrease in bees longevity at a threefold application of the formula. Worker bees of the autumn generation showed a much higher resistance to the fumigation treatment than the summer generations. When kept in the cages over longer periods the bees became less resistant to this mite-killing formula.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 69: „działnie” → działanie
  • s. 70: „jednokronie” → jednokrotnie
  • s. 74, streszczenie: „substantian” → substantial

Podobne wpisy