ZMIENNOŚĆ SZEROKOŚCI IV TERGITU ODWŁOKOWEGO U PSZCZOŁY KRAJOWEJ

tekst: Michał Gromisz, Leon Bornus

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVI, 1972 — Michał Gromisz, Leon Bornus

strona 23

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVI LISTOPAD 1972

Michał Gromisz i Leon Bornus

Oddział Pszczelnictwa IS

W polepszeniu metod pracy hodowlano-selekcyjnej poszukuje się stale nowych rozwiązań. Ich przydatność ocenia się przede wszystkim łatwością stosowania i skutecznością oddziaływania. Do osiągnięć z tego zakresu można zaliczyć wprowadzenie do oceny morfologicznej materiału zarodowego pomiaru szerokości IV tergitu odwłokowego zamiast oznaczania sumy szerokości III i IV tergitu, jako wskaźnika wielkości pszczoły. Realizacja tej inowacji wymaga jednak podstawowych opracowań z zakresu zmienności szerokości IV tergitu w populacji krajowej. W pracy tej pragniemy przedstawić takie opracowanie.

LITERATURA

W dotychczasowych opracowaniach morfologicznych pszczół jako wskaźnik wielkości ciała robotnicy przyjmowano sumę szerokości III i IV tergitu odwłokowego (Bornus, Demianowicz, Gromisz — 1966). Ze względu na duże nakłady pracy przy oznaczaniu tej cechy, poszukiwano innego wskaźnika, łatwiejszego w pomiarach, ale dobrze charakteryzującego wielkość robotnicy. Stosując różne kryteria oceny, analizowano przydatność do tego celu poszczególne tergity odwłokowe. Najwyższą lokatę pod tym względem otrzymał tergit V, następnie tergit IV, lepszą nawet niż suma szerokości III i IV tergitu (Gromisz 1971).

W ocenie morfologicznej pszczół z pasiek zarodowych bardzo przydatne są modele matematyczne populacji (Bornus i Gromisz 1969). Dotychczas zostały one opracowane dla populacji pszczoły krajowej z uwzględnieniem trzech cech morfologicznych: sumy szerokości III i IV tergitu odwłokowego, długości języczka i indeksu kubitalnego (Gromisz i Bornus 1971).

MATERIAŁ I METODYKA

Jako materiał do badań posłużyły próbki pszczół zebrane na terenie kraju w latach 1957—1959 (Bornus, Demianowicz, Gromisz — 1966). Z ogólnej ich liczby 389, do tego opracowania wybrano losowo 100 próbek. Miejsce ich pochodzenia, przedstawia rycina 1.

strona 24
Ryc. 1. Położenie geograficzne pasiek, które dostarczyły materiału do badań
Ryc. 1. Położenie geograficzne pasiek, które dostarczyły materiału do badań Position of localities, which samples of honey bees for morphological investigations were taken

Oznaczanie szerokości tergitów odwłokowych przeprowadzano według metodyki przyjętej w Oddziale Pszczelnictwa IS (Bornus, Demianowicz, Gromisz — 1966). Pierwotnie mierzono szerokość III i IV tergitu i obliczano ich sumę. Do przedstawianego tutaj opracowania wykorzystano tylko pomiary IV tergitu, u 30 robotnic z każdej próbki.

Dla poszczególnych rojów (próbek) obliczano średnie arytmetyczne (x) tej cechy i wskaźnik zmienności (V). Następnie z sumy średnich dla rojów obliczano średnią wartość (x̄) dla populacji, standardowe odchylenie (S) i średni błąd średniej. Model matematyczny populacji ułożono według wzoru:

strona 25

y = (x—x̄)/s

gdzie y symbolizuje wskaźnik podobieństwa dowolnego roju w stosunku do średniej wartości cechy dla populacji (zbioru rojów).

WYNIKI

Wartości średnie szerokości IV tergitu odwłokowego rojów badanych na terenie kraju mieszczą się w przedziale od 2,15 mm do 2,42 mm. Przeważająca ich część (93%) nie wykracza jednak poza wartości 2,25—2,40 mm (ryc. 2). Pod względem tej cechy populacja krajowa wykazuje zatem duże wyrównanie. Standardowe odchylenie równa się 0,04443 mm. Średnia dla populacji wynosi 2,332 mm, a jej średni błąd 0,00444 mm.

Ryc. 2. Krzywa zmienności szerokości IV tergitu odwłokowego w krajowej populacji pszczoły
Ryc. 2. Krzywa zmienności szerokości IV tergitu odwłokowego w krajowej populacji pszczoły Curve of variability of the width of IV tergite in the population of honey bees in Poland

Wyrównanie pogłowia w poszczególnych rojach, mierzone wskaźnikami zmienności, wynosi od V = 1,26 do V = 5,69. Jest zatem ono dość znacznie zróżnicowane. Dla 71% rojów wskaźniki zmienności przybierają wartości od 1,6 do 3,0 (tab. 1). Średnia wartość obliczona z sumy wskaźników zmienności poszczególnych rojów wynosi 2,62.

Tabela 1 Uszeregowanie wskaźników zmienności (V) szerokości IV tergitu odwłokowego dla badanych rojów Assemblage of variation coefficients (V) the width of IV tergit of investigated colonies

V: 1,0—1,5 1,5—2,0 2,0—2,5 2,5—3,0 3,0—3,5 3,5—4,0 4,0—4,5 4,5—5,0 5,0—5,5 5,5—6,0
n: 4 27 30 14 8 11 2 1 2 1
strona 26

W selekcji pszczół zachodzi często potrzeba sprawdzania przynależności rasowej pszczół selekcjonowanych rojów, ewentualnie określenia ich podobieństwa do typowej populacji. Do tego celu służą matematyczne modele populacji. Do oceny rojów pod względem szerokości IV tergitu odwłokowego taki model przedstawia się następująco:

y = (x—2,332)/0,04443

Po podstawieniu w miejsce x średniej wartości szerokości IV tergitu odwłokowego ocenianego roju i po wykonaniu działania otrzymamy wskaźnik podobieństwa (y) tego roju w stosunku do populacji pszczoły krajowej. Informuje on o wielkości różnicy pomiędzy wartością średnią dla roju a wartością średnią dla populacji. Przy liczbie większej od 3 przyjmujemy, z prawdopodobieństwem pomyłki 1%, że oceniany rój wykracza poza ramy zmienności szerokości IV tergitu, jaka występuje w populacji krajowej. Im wskaźnik jest bliższy zera, tym wartość cechy roju mniej się różni od średniej wartości dla całej populacji. O odchyleniu różnicy w wartości na plus czy na minus informuje znak wskaźnika podobieństwa.

Podany uprzednio wzór na wskaźnik podobieństwa można dla ułatwienia przekształcić, dokonując częściowo obliczeń. Otrzymamy wówczas:

y = 22,507 x — 52,487

Ta modyfikacja wzoru ułatwia trochę obliczenia, ale całkowicie ich nie eliminuje. Mogą okazać się one uciążliwe przy ocenie większej liczby rojów. Z tego względu podajemy specjalną tabelę, na której można odczytać wskaźnik podobieństwa, mając zmierzoną i obliczoną wartość średnią tej cechy w roju. Znak wskaźnika podobieństwa plus czy minus zależy od tego czy poszukiwana w tabeli wartość cechy znajduje się po stronie „+” czy „—” (tab. 2).

DYSKUSJA

W doborze wskaźnika wielkości pszczoły na podstawie pomiarów poszczególnych tergitów odwłokowych, najlepszą ocenę uzyskał tergit V, i nieco ustępujący mu pod tym względem tergit IV (Gromisz 1971). Po dyskusji w Oddziale Pszczelnictwa IS, postanowiono wprowadzić do badań morfologicznych pomiary IV a nie V tergitu w miejsce oznaczanej dotychczas sumy szerokości III i IV tergitu. Takiego wyboru dokonano przede wszystkim ze względu na potrzeby krajowej hodowli zarodowej pszczół. Ocenę morfologiczną materiału zarodowego prowadzi się głównie dla populacji pszczoły krajowej. W zakresie pomiaru V ter-

strona 27

Tabela 2 Tabela do obliczania wskaźnika podobieństwa (szerokość IV tergitu odwłokowego w mm) Table for calculation coefficient of affinity (width of IV tergite obdominal in mm)

—: szerokość IV tergitu / width of IV tergite wskaźnik podobieństwa / coefficient of affinity +: szerokość IV tergitu / width of IV tergite
2,33 0 2,33
2,325 0,11 2,335
2,32 0,22 2,34
2,315 0,34 2,345
2,31 0,45 2,35
2,305 0,56 2,355
2,30 0,68 2,36
2,295 0,79 2,365
2,29 0,90 2,37
2,285 1,02 2,375
2,28 1,13 2,38
2,275 1,24 2,385
2,27 1,35 2,39
2,265 1,47 2,395
2,26 1,58 2,40
2,255 1,69 2,405
2,25 1,80 2,41
2,245 1,92 2,415
2,24 2,03 2,42
2,235 2,14 2,425
2,23 2,26 2,43
2,225 2,37 2,435
2,22 2,48 2,44
2,215 2,60 2,445
2,21 2,71 2,45
2,205 2,82 2,455
2,20 2,93 2,46
2,195 3,05 2,465
2,19 3,16 2,47
2,185 3,27 2,475

gitu brakuje dotychczas opracowań, bo nie przeprowadzano pomiaru tej cechy, a zatem wszelka ocena porównawcza byłaby niemożliwa. Natomiast tergit IV wchodził do pomiaru sumy szerokości III i IV tergitu i dlatego można było sięgnąć do materiałów źródłowych, aby opracować odpowiedni model populacji.

W przedstawionym przez nas materiale zwraca uwagę duże wyrównanie populacji pszczoły krajowej w zakresie wartości IV tergitu odwłokowego. Nie wiemy jak wielkie są różnice pod względem tej cechy pomiędzy rasami pszczół. Badania Gromisza (1971) sygnalizują jednak, że nie są one zbyt duże w porównaniu do zmienności wymiarów pozostałych tergitów odwłokowych.

strona 28

WNIOSKI

Oznaczanie wskaźnika podobieństwa rojów pod względem szerokości IV tergitu odwłokowego, tak jak i pod względem innych cech, ma duże znaczenie praktyczne w hodowli zarodowej pszczół z uwagi na:

a) usprawnienie pracy analitycznej w ocenie pasiek zarodowych;

b) ustalanie przynależności rasowej pszczół;

c) ocenę wyrównania pogłowia pasieki zarodowej a więc także kontrolowanie jakości stosowanego doboru rodziców;

d) Informacje o wynikach selekcji zarówno zamierzonej jak i niezamierzonej w stosunku do cech populacji pszczoły krajowej.

LITERATURA

Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4): 1—46.

Bornus L. i Gromisz M. (1969) — Matematyczne modele populacji pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk., 13(1—3): 73—83.

Gromisz M. (1971) — Tergity odwłokowe jako wskaźnik wielkości ciała pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 15(1—2): 15—27.

Gromisz M. i Bornus L. (1971) — Morfologiczno-matematyczne modele populacji pszczoły krajowej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 15(1—2): 1—14.

ИЗМЕНЧИВОСТЬ ШИРИНЫ IV БРЮШНЕГО ТЕРГИТА У ДОМАШНЕЙ ПЧЕЛЫ

М. Громиш и Л. Борнус

Резюме

Средняя ширина IV брюшнего тергита у пчел работниц польской популяции 2,332 мм, а средняя ошибка 0,00444 мм (исследовано 100 пчелосемей). Средняя ценность коэффициента изменчивости этого признака в семях — 2,62. Математический модель домашной пчелы на этот признак стоит: У = 22,507 x — 52,487.

Если в место x вставить среднюю ценность ширины IV брюшнего тергита любой семи, получим тогда показатель сходства с домашной популяцию. Показатели сходства для домашной популяции стоят в числах —3 и +3.

strona 29

INCONSTANCY OF WIDTH OF IV TERGITE OF ABDOMEN AMONG LOCAL BEES IN POLAND

Michał Gromisz, Leon Bornus

Summary

Average width of IV tergite of abdomen of workers among local population of bees equals 2,332 mm, and mean error 0,00444 mm, investigated 100 colonies. Mean value of variation coefficient of this feature in colonies equals 2,62. Mathematical model of population for the width of IV tergite of abdomen of local bees is following y = 22,507 x — 52,487. After substituting to this formula in place for x mean value of the width of tergite of workers abdomen from freely taken colony, one will get indicator of similarity (y) to local population. For colonies of local population these indicators of similarity fit in ranges —3 to +3.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 23: „inowacji” → innowacji
  • s. 25, tab. 1: „IV tergit of” → IV tergite of
  • s. 27, tab. 2: „obdominal” → abdominal
  • s. 28, tytuł streszczenia rosyjskiego: „БРЮШНЕГО” → БРЮШНОГО
  • s. 28, streszczenie rosyjskie, 2×: „брюшнего” → брюшного
  • s. 28, streszczenie rosyjskie, 3×: „домашной” → домашней
  • s. 28, streszczenie rosyjskie: „в семях” → в семьях
  • s. 28, streszczenie rosyjskie: „Математический модель” → Математическая модель
  • s. 28, streszczenie rosyjskie: „в место x” → вместо x
  • s. 28, streszczenie rosyjskie: „любой семи” → любой семьи
  • s. 28, streszczenie rosyjskie: „популяцию” → популяцией

Podobne wpisy