BADANIA NAD MIĘDZYLINIOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. V. CHARAKTERYSTYKA MORFOLOGICZNA PSZCZÓŁ LINII CZYSTYCH I MIESZAŃCÓW
tekst: Michał Gromisz, Leon Bornus, Jerzy Bobrzecki, Leonard Cieśla, Janina Jabłońska, Stanisław Kaczmarek, Józef Kalinowski, Anna Król, J. Nowakowski, Wojciech Skowronek, Jan Woźnica, J. Zaremba
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — Michał Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, J. Jabłońska, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Skowronek, J. Woźnica, J. Zaremba
strona 49PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978
Doc. dr hab. Michał Gromisz — Kierownik Zespołu Badawczego
V. CHARAKTERYSTYKA MORFOLOGICZNA PSZCZÓŁ LINII CZYSTYCH I MIESZAŃCÓW
M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, J. Jabłońska, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Skowronek, J. Woźnica, J. Zaremba
WPROWADZENIE
Badania morfologiczne pszczół nabierają dużego znaczenia w doświadczalnictwie pszczelarskim, jako potwierdzenie przynależności taksonomicznej rodzin pszczelich. Szczególnie jest to ważne, gdy matki pszczele są unasieniane w warunkach naturalnych na trutowisku. Celowość badań morfologicznych potwierdziła się w pełni w zespole doświadczalnym nad wartością użytkową pszczół mieszańców międzyrasowych (Bornus i współautorzy 1974, Gromisz i współautorzy 1974).
Linie pszczół selekcjonowane w Polsce są dobrze poznane pod względem morfologicznym (Bornus i Mackiewicz 1966, Gromisz 1972, Gromisz i Cieśla 1973). Na temat kształtowania się zmienności tych cech u mieszańców międzyliniowych brakuje informacji. Dotychczas ograniczano się u nas tylko do krzyżowania międzyrasowego.
W pracy niniejszej pragniemy ocenić pod względem morfologicznym linie pszczół i ich mieszańców.
MATERIAŁ I METODA
W roku 1974 pobrano w końcu sezonu pasiecznego próbki pszczół do badań morfologicznych w 7 pasiekach Zespołu Badawczego, powołanego przez Ministerstwo Rolnictwa do oceny wartości użytkowej pszczół mieszańców
strona 50międzyliniowych. Ogółem oceniano pod względem morfologicznym 208 rojów pszczół, należących do czystych linii i ich mieszańców (tab. 1).
Tabela 1 Liczba rodzin pszczelich objętych badaniami morfologicznymi
| Pasieki | Linie: a | Linie: b | Typy kojarzenia: a×a | Typy kojarzenia: a×b | Typy kojarzenia: b×a | Typy kojarzenia: b×b | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kluczbork, ZUiHZ | hod. Kluczborka | Pokrowka | 10 | 9 | 8 | 7 | 34 |
| Lublin, AR | hod. Końskowoli | Mazurka | 4 | 2 | 4 | 3 | 13 |
| Sielinko, WOPR | Lechitka | Beskidka | 4 | 4 | 4 | 5 | 21 |
| Szepietowo, WOPR | Pokrowka | Sudecka | 7 | 6 | 4 | 7 | 24 |
| Wrocław, AR | Luboszanka | Mazurka | 12 | 9 | 11 | 11 | 43 |
| Zajączki, AR-T Olsztyn | Mazurka | Beskidka | 8 | 8 | 8 | 8 | 32 |
| Zaklików, PZD Górna Niwa | Asta | Sudecka | 10 | 9 | 10 | 12 | 41 |
Linię pszczół selekcjonowaną w rejonie danej pasieki Zespołu Badawczego oznaczano w opracowaniu literą a, natomiast linie wprowadzane z innego środowiska przyrodniczo-rolniczego — literą b. Matki unasieniane były w warunkach naturalnych na trutowiskach przeznaczonych do reprodukcji poszczególnych linii pszczół (w Kluczborku stosowano unasienianie sztuczne).
Utrwalone próbki pszczół zostały nadesłane do Oddziału Pszczelnictwa IS, gdzie dokonano pomiarów następujących cech morfologicznych: szerokości IV tergitu odwłokowego, długości języczka i indeksu kubitalnego, według metodyki przyjętej w tego rodzaju badaniach (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966). Cechy mierzono na 20 robotnicach w każdej próbce.
Obliczono średnie artymetyczne (x̄) wartości cech i wskaźniki zmienności (V) dla rojów. Różnice (odległości) pomiędzy średnimi wartościami dla poszczególnych grup porównywanych wyrażano w jednostkach, które się równały standardowemu odchyleniu. W obrębie każdej cechy przyjęliśmy jedną wartość standardowego odchylenia, niezależnie od pasieki i grupy porównywanej. Wynosiło ono:
| szerokość IV tergitu | 0,0444 mm |
| długość języczka | 0,0980 mm |
| indeks kubitalny | 3,3151 |
Doboru wartości standardowego odchylenia dokonaliśmy na podstawie analizy materiałów zgromadzonych w Oddziale Pszczelnictwa IS w zakresie zmienności pomiędzy rojami (średnimi dla rojów) jednorodnej populacji pszczół.
strona 51Posługując się tymi wartościami standardowego odchylenia dla poszczególnych cech obliczyliśmy także odchylenia (odległości) krańcowych średnich w grupach porównywanych od odpowiadającej im średniej arytmetycznej. Odchylenie rojów mniejsze niż —3 i większe od +3 przyjęliśmy jako wykraczające poza ramy zmienności populacji jednorodnej.
Wykorzystaliśmy także do porównania i inne materiały opracowane w Oddziale Pszczelnictwa z zakresu opisów morfologicznych pszczół (Bornus, Demianowicz, Gromisz 1966, Gromisz i Cieśla 1973).
WYNIKI
PSZCZOŁY CZYSTYCH LINII
Selekcjonowane w Polsce linie pszczół, które weszły do naszego doświadczenia, są na ogół dobrze poznane pod względem morfologicznym w wyniku okresowej oceny działalności pasiek zarodowych (wyjątek pszczoły hodowli Kluczborka). Charakteryzujemy je, podając niżej przedział ufności dla średnich wartości cech (poziom istotności 0,05) obliczone przez Gromisza i Cieślę (1973, n — liczba rojów, t — szerokość IV tergitu w mm, j — długość języczka w mm, i — indeks kubitalny):
| n | t | j | i | |
|---|---|---|---|---|
| Mazurka | 20 | 2,32—2,34 | 6,10—6,18 | 60,9—67,3 |
| Pokrowka | 9 | 2,31—2,34 | 6,02—6,13 | 57,6—63,1 |
| Lechitka | 7 | 2,33—2,36 | 6,05—6,26 | 60,1—63,1 |
| hod. Końskowoli | 3 | 2,24—2,40 | 5,77—6,44 | 44,8—75,2 |
| Asta | 4 | 2,52—2,61 | 6,07—6,26 | 49,2—71,3 |
| Luboszanka | 5 | 2,25—2,38 | 6,07—6,32 | 50,5—56,7 |
| Sudecka | 20 | 2,36—2,39 | 6,20—6,30 | 55,3—59,3 |
| Beskidka | 20 | 2,26—2,31 | 6,42—6,52 | 45,0—51,1 |
Wyniki pomiarów morfologicznych pszczół rojów doświadczalnych, jakie zestawiono w tabeli 2, są przeważnie zgodne z wcześniejszą oceną linii. Zachodzą jednakże w niektórych przypadkach odchylenia. Tylko nieliczne z nich są znaczniejsze, przy innych natomiast można dopatrywać się różnic, jakie mogą wynikać z porównywania matek różnych pokoleń, a także z faktu, że średnie dla grup doświadczalnych zostały obliczone z badania małej liczby rojów. Ten ostatni argument wydaje się bardziej przekonywujący, bo zróżnicowanie pszczół córek poszczególnych pokoleń matek nie znajduje potwierdzenia w porównaniu wewnątrz linii Mazurka, Sudecka i Beskidka, gdzie zestawiono wyniki oceny morfologicznej w pasiekach zarodowych z charakterystykami linii. Porównywane
strona 52w ten sposób matki pszczele w Siejniku, hodowli W. Kumko i J. Kubeczka należą do tego samego pokolenia co i nasze doświadczalne, były tylko użytkowane w innych miejscowościach.
Tabela 2 Średnie wartości niektórych cech morfologicznych czystych linii pszczół
| Linia | Pasieka | Liczba rojów | Szerokość IV tergitu w mm | Długość języczka w mm | Indeks kubitalny |
|---|---|---|---|---|---|
| Mazurka | Zajączki | 8 | 2,273 | 6,159 | 56,0 |
| Lublin | 3 | 2,263 | 6,073 | 62,2 | |
| Wrocław | 11 | 2,326 | 6,105 | 59,2 | |
| Siejnik | 16 | 2,339 | 6,094 | 59,0 | |
| Pokrowka | Szepietowo | 7 | 2,319 | 6,256 | 56,9 |
| Kluczbork | 7 | 2,263 | 6,361 | 51,4 | |
| Lechitka | Sielinko | 4 | 2,323 | 6,035 | 60,3 |
| hod. Końskowoli | Lublin | 4 | 2,283 | 6,228 | 61,0 |
| Asta | Zaklików | 10 | 2,273 | 6,324 | 60,0 |
| Luboszanka | Wrocław | 12 | 2,323 | 6,212 | 57,7 |
| Sudecka | Szepietowo | 7 | 2,329 | 6,220 | 56,5 |
| Zaklików | 12 | 2,262 | 6,518 | 59,5 | |
| W. Kumko | 10 | 2,383 | 6,226 | 59,0 | |
| Beskidka | Zajączki | 8 | 2,273 | 6,345 | 54,0 |
| Sielinko | 5 | 2,278 | 6,314 | 48,2 | |
| J. Kubeczek | 14 | 2,266 | 6,434 | 46,0 | |
| hod. Kluczborka | Kluczbork | 10 | 2,274 | 6,408 | 47,6 |
Średnie dla grup pszczół doświadczalnych obliczono ze średnich wartości cech dla rojów. Różnice pomiędzy poszczególnymi rojami były nieraz dość znaczne. Staramy się zilustrować granice rozrzutu ich wartości średnich, przez podanie w jednostkach standardowego odchylenia odległości od średniej dla grupy. Otrzymujemy w ten sposób wskaźniki ze znakiem minus i plus. Czym ich wartości bezwzględne są mniejsze, tym jednorodność (wyrównanie) rojów w grupie jest większa. W niektórych przypadkach otrzymaliśmy w ocenie skrajnych wartości cech roju wskaźniki mniejsze od —3 lub większe od +3. Przynależność takiego roju do danej grupy doświadczalnej pod względem ocenianej cechy staje się wtedy problematyczna. Wymieniamy niżej te linie pszczół i pasieki, w których wskaźniki przekroczyły przedział od —2 do +2: (str. 53).
Pod względem szerokości IV tergitu odwłokowego niewiele rojów w tej ocenie wykraczało nieznacznie poza przedział od —1 do +1.
Linie pszczół Lechitka, hodowli Końskowoli, Luboszanka i Asta reprezentowane były w Zespole Badawczym przez pojedyńcze pasieki. Zachodziła tu duża zbieżność wartości cech dla grup doświadczalnych z oceną populacji linii. Jedynie w obrębie linii Asta zanotowano większe różnice. Pszczoły grupy a×a z Zaklikowa miały dłuższe języczki i węższy IV tergit niż Asta w macierzystej pasiece zarodowej. Należy się tu
strona 53| długość języczka | indeks kubitalny | |
|---|---|---|
| Mazurka | Zajączki (—2,4, +2,9) | Zajączki (—3,8, +2,3) |
| Wrocław (+2,1) | ||
| Pokrowka | Szepietowo (+6,2) | Kluczbork (—2,9, +3,5) |
| Kluczbork (+2,3) | ||
| Asta | Zaklików (+2,4) | |
| Luboszanka | Wrocław (—2,5) | |
| Sudecka | Zaklików (—4,1) | Zaklików (—2,7, +2,6) |
| Beskidka | Zajączki (—2,5) | Zajączki (—2,9, +4,4) |
| hod. Kluczborka | Kluczbork (—3,1, +2,7) | Kluczbork (—2,2, +2,3) |
wyjaśnienie, że matki rojów doświadczalnych nie pochodziły bezpośrednio z pasieki zarodowej,ale z populacji pszczół tej linii utrzymywanej w izolacji na terenie Puław. Charakterystykę morfologiczną pszczół linii Asta, jak i 3 innych, o których tutaj mowa, oparto na badaniach niewielkiej liczby rojów, stąd też jest ona obciążona dużym błędem (szeroki przedział ufności).
Najwięcej pasiek Zespołu Badawczego wprowadziło do doświadczenia pszczoły linii Mazurka. Na ogół nie było znacznych różnic w cechach morfologicznych pszczół pomiędzy tymi pasiekami. Pasieki Akademii Rolniczej w Lublinie i Wrocławiu zaopatrywały się w materiał doświadczalny bezpośrednio w Siejniku (pasieka zarodowa). W Zajączkach (Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie) korzystano natomiast z hodowli własnej, gdyż od dłuższego już czasu utrzymują tam pszczoły tej linii. Stąd też grupa a×a w Zajączkach może nieco odbiegać morfologią od Mazurki w pozostałych pasiekach. Zróżnicowanie pomiędzy rojami jest tu jednak bardzo duże (poza szerokością IV tergitu).
Pszczoły linii Beskidka zostały wprowadzone do doświadczenia w Zajączkach i w Sielinku. Wyrównanie pomiędzy rojami było tu na ogół dość duże (wyjątek: Zajączki — indeks kubitalny), ale średnią długością języczka i wartością indeksu kubitalnego różniły się one znacznie od populacji pasieki selekcjonującej tę linię. Języczki ulegały skróceniu, a wartość indeksu kubitalnego wzrostowi (tab. 2). Co do języczka odwrotny kierunek zmiany zanotowano dla pszczół linii Pokrowka w Szepietowie i Kluczborku. W Szepietowie wzrost wartości średniej długości języczka zależał od dwóch rojów, o pszczołach wybitnie długojęzyczkowych (krańcowa wartość +6,2), natomiast w Kluczborku notowano większą wartość tej cechy we wszystkich rojach. Zmniejszały się tu także i szerokość IV tergitu oraz wartość indeksu kubitalnego. Pszczoły linii Pokrowka w Kluczborku wyraźnie różniły się od pszczół tej linii w Szepietowie.
Pszczoły linii Sudecka w pasiece zarodowej selekcjonującej ją i w Szepietowie pokrywały się prawie zupełnie pod względem wartości cech
strona 54morfologicznych. Niewielka różnica zachodziła tylko w szerokości IV tergitu odwłokowego. W każdym bądź razie wyniki badań morfologicznych populacji w pasiece zarodowej i charakterystyka tej linii pszczół pokrywają się całkowicie. Zupełnie inne parametry uzyskano jednakże dla pszczół linii Sudecka w Zaklikowie. Zgodność zachodziła tylko w wartości indeksu kubitalnego. Pszczoły te były przeciętnie mniejsze (szerokość IV tergitu) i miały zbyt długie języczki, jak na linię Sudecką, i w ogóle jak na pszczołę środkowoeuropejską. W zasadzie na 12 badanych tylko jeden rój zakwalifikował się tutaj pod względem długości języczka do tej rasy, a przynależność 3 dalszych rojów była bardzo wątpliwa.
MIESZAŃCE MIĘDZYLINIOWE
W obrębie tej samej rasy pszczół, czy to środkowoeuropejskiej czy kraińskiej, poszczególne linie nieznacznie różniły się wartościami cech morfologicznych. To też i ich skrzyżowanie w różnych kombinacjach nie rokowało większego zróżnicowanie tych cech u mieszańców. Inaczej być mogło, gdy krzyżowane linie należały do różnych ras.
W naszym doświadczeniu w zasadzie to się potwierdzało, ale występowały często różnice pomiędzy rojami pszczół, pochodzącymi z kojarzenia typu a×b i b×a. Cechą najbardziej ilustrującą te zależności jest długość języczka. Pszczoły mieszańce były bliższe wartością tej cechy do jednej z linii, zaś w kojarzeniu odwrotnym — do drugiej. Dobór ojca lub matki w tym systemie krzyżowania wydaje się nie mieć znaczenia, czego dowodem są połączenia Mazurki z Beskidką i Lechitki z Beskidką, a także — w obrębie rasy środkowoeuropejskiej, pszczoły hodowli Końskowoli z Mazurką i Luboszanki z Mazurką, co możemy stwierdzić porównując dane w tabeli 2 i 3. Możemy obliczać, jakie odległości, wyrażone ilorazem standardowego odchylenia, dzielą mieszańców od form rodzicielskich według na przykład wzorów (a×b) — a lub (b×a) — b. Otrzymamy, że średnie długości języczka pszczół znacznej części kombinacji kojarzeń (6 na 14) mieściły się poza przedziałem wyznaczonym przez średnie dla form rodzicielskich, zarówno na plus jak i na minus. Pozostałe kombinacje wprawdzie mieszczą się w tym przedziale, ale nie w środkowym jego miejscu. Na ogół odchylenia są nieznaczne, a odległość linii krzyżowanych niewielka, jak i również mała liczba badanych rojów. Trudno jest więc się tu dopatrywać skutków działania jakichś konkretnych czynników. Nie mniej zwraca uwagę nadzwyczajna długość języczka w kojarzeniach typu a×b Lechitki z Beskidką, a także Asty z Sudecką. Jednakże mieszańce tych dwóch ostatnich linii, zarówno typu a×b jak i typu b×a, miały języczki pośredniej długości w stosunku do form rodzicielskich (tab. 3).
W ogólnej ocenie zmienność indeksu kubitalnego kształtowała się podobnie jak i zmienność długości języczka. Między poszczególnymi liniami i ich krzyżówkami występowało dla obu tych cech zróżnicowanie
strona 55Tabela 3 Średnie wartości niektórych cech morfologicznych mieszańców międzyliniowych
| Linie: a | Linie: b | Szerckość IV tergitu w mm: a × b | Szerckość IV tergitu w mm: b × a | Długość języczka w mm: a × b | Długość języczka w mm: b × a | Indeks kubitalny: a × b | Indeks kubitalny: b × a |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mazurka | Beskidka | 2,276 | 2,270 | 6,189 | 6,296 | 55,2 | 51,2 |
| hod. Końskowoli | Mazurka | 2,275 | 2,285 | 6,105 | 6,213 | 63,4 | 57,2 |
| Luboszanka | Mazurka | 2,317 | 2,315 | 6,226 | 6,117 | 55,3 | 58,2 |
| Lechitka | Beskidka | 2,275 | 2,295 | 6,528 | 6,280 | 55,9 | 52,1 |
| hod. Kluczbork | Pokrowka | 2,272 | 2,273 | 6,332 | 6,319 | 48,1 | 56,4 |
| Pokrowka | Sudecka | 2,317 | 2,348 | 6,368 | 6,178 | 56,8 | 58,2 |
| Asta | Sudecka | 2,282 | 2,273 | 6,404 | 6,461 | 58,9 | 58,7 |
zbliżonego typu. Inaczej było natomiast z szerokością IV tergitu. Zróżnicowanie tej cechy było niewielkie, czy to między liniami wyjściowymi, czy ich mieszańcami. Występowało także bardzo duże wyrównanie średnich z rojów wewnątrz grup doświadczalnych. Ochylenia wartości krańcowych od średnich dla poszczególnych grup nie przekraczały jedności, to znaczy jednego standardowego odchylenia, które przyjęliśmy jako miernik w tym względzie. Podobne wskaźniki dla długości języczka i indeksu kubitalnego w niektórych grupach porównywanych były bliskie 3 lub przewyższały tę wartość bezwzględną. Nie świadczyło to dobrze o jednorodności grupy porównywanej, tak jak o tym już mówiliśmy przy charakteryzowaniu rojów czystych linii. Wymieniamy niżej te grupy rojów, dla których krańcowe wartości średnie znalazły się poza przedziałem od —2 do +2:
Długość języczka — Beskidka × Mazurka, Mazurka × hod. Końskowoli, Mazurka × Luboszanka, Lechitka × Beskidka (—3,6 do +3,9), hod. Kluczborka × Pokrowka, Pokrowka × Sudecka (—2,1 do +4,7);
indeks kubitalny — Mazurka × Beskidka, Beskidka × Mazurka, Luboszanka × Mazurka (—3,0 do +1,1), Mazurka × Luboszanka (—3,5 do +1,3), Lechitka × Beskidka, Pokrowka × hod. Kluczborka (—3,0 do +2,5), Sudecka × Pokrowka, Asta × Sudecka.
ZMIENNOŚĆ OSOBNICZA WEWNĄTRZ ROJÓW
Jako miarę zmienności osobniczej wewnątrz rojów przyjęliśmy wskaźniki zmienności (V). Ich średnia wartość dla szerokości IV tergitu odwłokowego (t), długości języczka (j) i indeksu kubitalnego (i) dla poszczególnych typów kojarzenia przedstawiała się następująco:
| a×a | 2,3 | 2,4 | 11,1 |
| a×b | 2,3 | 2,7 | 12,6 |
| b×a | 2,2 | 2,7 | 11,7 |
| b×b | 2,2 | 2,4 | 11,3 |
Różnice w przeciętnych wskaźnikach zmienności pomiędzy typami kojarzeń są niewielkie. Grupy te różnią się nieco znaczniej rozkładem wartości wskaźników dla poszczególnych rojów. Ilustrujemy tego rodzaju zróżnicowanie, podając procentowy ich udział w poszczególnych klasach wielkości. Podajemy tutaj także rozkład wskaźników zmienności dla 389 rojów nieselekcjonowanej populacji pszczoły krajowej, opracowany na podstawie danych z publikacji Bornusa, Demianowicza i Gromisza (1966) oraz Gromisza i Bornusa (1972). Otrzymamy następującą frekwencję rojów w %:
dla szerokości IV tergitu:
| V: ≤ 2,2 | 2,3—3,4 | 3,4< | |
|---|---|---|---|
| a×a | 36,4 | 63,6 | — |
| a×b | 44,7 | 55,3 | — |
| b×a | 59,2 | 40,8 | — |
| b×b | 54,7 | 45,3 | — |
| nieselekcjonowane | 46,0 | 37,0 | 17,0 |
dla długości języczka:
| V: ≤ 1,5 | 1,6—2,5 | 2,6—3,5 | 3,5< | |
|---|---|---|---|---|
| a×a | 14,6 | 50,9 | 21,8 | 12,7 |
| a×b | 10,6 | 46,8 | 19,2 | 23,4 |
| b×a | 14,3 | 44,9 | 18,4 | 22,4 |
| b×b | 18,9 | 45,3 | 15,1 | 20,7 |
| nieselekcjonowane | 52,2 | 36,0 | 8,5 | 3,3 |
dla indeksu kubitalnego:
| V: ≤ 9,0 | 10,0—15,0 | 15,0< | |
|---|---|---|---|
| a×a | 31,4 | 63,0 | 5,6 |
| a×b | 14,9 | 61,7 | 23,4 |
| b×a | 10,4 | 21,3 | 8,3 |
| b×b | 18,9 | 35,5 | 5,7 |
| nieselekcjonowane | 6,7 | 75,6 | 17,7 |
Pod względem szerokości IV tergitu odwłokowego roje pszczół w naszym doświadczeniu wykazywały większe wyrównanie niż roje w populacji nieselekcjonowanej. Jest to zrozumiałe, bo mamy tu do czynienia z czystymi liniami o mniejszym zakresie zmienności niż populacja pszczoły krajowej oraz z mieszańcami międzyliniowymi pierwszego pokolenia, które powinny charakteryzować się nie większymi niż nie mieszańce wskaźnikami zmienności. Podobny układ stosunków, ale mniej wyraźnie zarysowany, stwierdzono także i dla indeksu kubitalnego. Natomiast w długości języczka występowała sytuacja odwrotna: roje pszczół nieselekcjonowanych były lepiej wyrównane niż roje doświadczalne, zarówno czystych linii jak i ich mieszańców. Jest to trochę niespodziewane, lecz zachęca do zajęcia się w przyszłości nieco bliżej tą
strona 57cechą w charakteryzowaniu struktury genetycznej populacji. Długością języczka różniły się stosunkowo więcej niż pozostałymi cechami tak linie czyste (nawet w obrębie tej samej rasy), jak i poszczególne roje wewnątrz grup porównywanych. Wskaźniki zmienności długości języczka mogą zatem chyba dobrze orientować o stopniu jednorodności doboru rodziców do kojarzenia, lepiej w każdym razie niż szerokość IV tergitu, a także indeks kubitalny.
Wskaźniki zmienności dla rojów poszczególnych linii lub ich mieszańców w obrębie tego samego typu kojarzenia nie były zbytnio zróżnicowane. Podobnie też i w ramach pojedyńczej pasieki, poza jednym wyjątkiem, wartość V kształtowała się na zbliżonym poziomie niezależnie od typu kojarzenia. Średnie wskaźniki zmienności dla pasiek wahały się dla szerokości IV tergitu od 2,0—2,3, dla długości języczka od 2,2 do 2,5 i dla indeksu kubitalnego od 10,4 do 11,4. Ten wyjątek to pasieka w Zaklikowie: szerokość IV tergitu — 2,6, długość języczka — 4,1 i indeks kubitalny — 11,7. Różnica dotyczy przede wszystkim długości języczka. Przypominamy, że długością języczka poszczególne grupy a×a, a×b, b×a, i b×b w Zaklikowie nie różniły się bardzo, tak jak na przykład w Sielinku czy Zajączkach. Wskaźniki zmienności w grupach a×a i b×b były nieco mniejsze (3,6 i 3,9) niż w grupach a×b (4,5) i b×a (4,5). Interesujące jest, że w Szepietowie dla rojów pszczoły linii Sudecka, a więc tej linii jak grupa b×b w Zaklikowie, średni wskaźnik zmienności długości języczka wynosił 1,6.
WNIOSKI
Krzyżując pszczoły różnych linii można w niektórych przypadkach uzyskać u mieszańców wartości cech morfologicznych przekraczające wartości cech form rodzicielskich, ale w ramach zmienności charakterystycznej dla rasy, co potwierdza właściwość stosowanej metody morfometrycznej.
Cechą dobrze nadającą się do oceny morfologicznej jest długość języczka. Kształtowaniu się zmienności tej cechy, zarówno pod wpływem dziedziczenia jak i środowiska, należy poświęcić więcej uwagi.
LITERATURA
Bornus L. i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:1—51
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfomertyczne badania krajowej pszczoły miodnej Apis mellifica L. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4):1—46
Bornus L. i Mackiewicz D. (1966) — Morfologiczna ocena linii zarodowych pszczoły krajowej na podstawie pięcioletnich badań. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10(1—4):57—72
strona 58Gromisz M. i inni (1974) — Ocena morfologiczna mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 18:77—90
Gromisz M. (1972) — Ocena morfologiczna pszczół z pasiek zarodowych. Pszczeln. Zesz. Nauk., 16:1—22
Gromisz M. i Cieśla L. (1973) — Charakterystyka morfologiczna pszczół linii selekcjonowanych w Polsce. Pszczeln. Zesz. Nauk. 17:17—27
МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПЧЕЛ ЧИСТЫХ ЛИНИЙ И ПОМЕСЕЙ
М. Громиш, Л. Борнус, Е. Бобжецки, Л. Цесьля, Я. Яблоньска, С. Качмарек, Ю. Калиновски, А. Крул, Я. Новаковски, В. Сковронек, Я. Возьница, Я. Заремба
Резюме
В 208 роях пчел входящих в состав 9 чистых линий подбираемых в Польше и их помесей, определено следующие морфологические признаки: ширину 4-го тергита, длину хоботка и кубитальный индекс. В некоторых случаях величина признаков помесей превышала величину признаков родительских форм, но заключались они в рамках изменчивости типической породе. Для морфолегической оценки (большие разницы между линиями) хорошо служит длина хоьотка.
MORPHOLOGICAL CHARACTERISTIC OF HONEYBEES OF PURE LINES AND THEIR CROSSBREED
M. Gromisz, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, J. Jabłońska, S. Kaczmarek, J. Kalinowski, A. Król, J. Nowakowski, W. Skowronek, J. Woźnica, J. Zaremba
Summary
In hte 208 colonies of honeybee belonging to the 9 lines selected in Poland and their crossbreed following morphological features were investigated: the width of the IV tergit of abdomen, the length of the togue and the cubital index. In some cases the values of features in crossbreed were higher than the value of features in parental forms but were inside in characteristic for particular race. The feature which the best discribe lines of honeybees occur in Poland is the length of the tongue.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 50: „artymetyczne” → arytmetyczne
- s. 54: „większego zróżnicowanie” → większego zróżnicowania
- s. 55: „Ochylenia” → Odchylenia
- s. 55, tab. 3: „Szerckość” → Szerokość
- s. 57, piśmiennictwo: „Morfomertyczne” → Morfometryczne
- s. 58, streszczenie: „типической породе” → типической породы
- s. 58, streszczenie: „морфолегической” → морфологической
- s. 58, streszczenie: „хоьотка” → хоботка
- s. 58, streszczenie: „In hte” → In the
- s. 58, streszczenie: „togue” → tongue
- s. 58, streszczenie: „discribe” → describe
