BADANIA NAD MIĘDZYLINIOWYMI MIESZAŃCAMI PSZCZOŁY MIODNEJ. IV. BILANS WOSKOWY W PLASTRACH ODCIĄGNIĘTYCH NA WĘZIE
tekst: Wojciech Skowronek, Leon Bornus, Jerzy Bobrzecki, Leonard Cieśla, Michał Gromisz, J. Nowakowski, J. Zaremba
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXII, 1978 — W. Skowronek, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, M. Gromisz, J. Nowakowski, J. Zaremba
strona 41PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXII 1978
Doc. dr hab. Michał Gromisz — Kierownik Zespołu Badawczego
IV. BILANS WOSKOWY W PLASTRACH ODCIĄGNIĘTYCH NA WĘZIE
W. Skowronek, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, M. Gromisz, J. Nowakowski, J. Zaremba
WPROWADZENIE
Zgodnie z opinią pszczelarzy twierdzi się, że pszczoły dodają do budowanych plastrów tyle samo wosku ile poddaje się im w węzie. Pogląd ten nie znajduje potwierdzenia w opracowaniach naukowych. Według Kettnera (1959) do budowanych na węzie plastrów pszczoły dodają 2,6 g wosku na decymetr kwadratowy. Przy średniej zawartości wosku w węzie w granicach 6,0—6,3 g/dm² daje to udział wosku dołożonego do plastra zaledwie w granicach 30%.
Udział wosku dobudowanego do plastrów w stosunku do poddanego w węzie zależy zgodnie z badaniami Gromisza i Zalewskiego (1964) od grubości poddanej pszczołom węzy a także od warunków pożytkowych w jakich budowane są plastry i od siły rodzin. W zależności od tych czynników udział wosku dodanego wahał się od 19,0 do 41,4%. W innym doświadczeniu krajowym (Skowronek 1976) plastry budowane przez małe rodzinki pszczele, którym stworzono optymalne warunki do produkcji wosku zawierały średnio 11,45 g/dm², a udział wosku dodanego przez pszczoły wynosił 43,7%. W obydwu cytowanych wyżej pracach stwierdzono występowanie różnic rasowych w ilości dobudowywanego do plastrów wosku.
Produkcja wosku w rodzinach pszczelich określana jest zwykle na podstawie liczby odbudowanych arkuszy węzy. Z tego względu potrzebne są dokładniejsze dane o ilości wosku dodawanego przez pszczoły do plastrów. Podejmując ten temat autorzy postanowili odpowiedzieć na
strona 42to pytanie. Zbadano gospodarkę woskiem w plastrach budowanych przez pszczoły różnych krajowych linii, przebywających w różnych warunkach pożytkowych.
MATERIAŁ I METODA
Doświadczenia pasieczne objęte programem badań wykonano w latach 1974—75 w czterech pasiekach wchodzących w skład Zespołu Badawczego. Były to pasieki Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie zlokalizowanej w Zajączkach, WOPR w Szepietowie, Stacji Unasieniania i Hodowli Zwierząt w Kluczborku i Akademii Rolniczej we Wrocławiu. W każdej z nich oceniano miejscową linię pszczół i porównywano ją z inną krajową linią pszczół oraz obustronnymi krzyżówkami tych dwóch linii.
Zgodnie z przyjętą metodyką badań do wszystkich rodzin doświadczalnych poddano po dwie ramki ze zważoną i zmierzoną węzą. Po odbudowaniu przez pszczoły plastrów i wychowaniu w nich jednego pokolenia pszczół wycofywano je z uli. Po osuszeniu z miodu wycinano z nich fragmenty i wysyłano do badań do Oddziału Pszczelnictwa IS. W każdym roku obserwacji otrzymano do analiz plastry z trzech pasiek. Nie wszystkie nadesłane fragmenty plastrów odpowiadały ustalonym wymaganiom, ponadto pewna ich część uległa uszkodzeniu przez motylicę woskową podczas przesyłki oraz przechowywania. W rezultacie do badań wzięto następujące ilości plastrów z poszczególnych pasiek:
| rok 1974 | rok 1975 | |
|---|---|---|
| Zajączki | 33 | 45 |
| Kluczbork | 33 | — |
| Szepietowo | 15 | 41 |
| Wrocław | — | 34 |
Z otrzymanych próbek plastrów wycinano pionowo pas szerokości 13 cm z całej wysokości plastra. Z części środkowej, w której wychowywany był czerw wycinano odcinek długości 11 cm, pozostałą górną i dolną część paska analizowano oddzielnie. Otrzymane w ten sposób próbki plastra ważono i przygotowywano do ekstrakcji. Wosk z próbek ekstrahowano benzyną ekstrakcyjną jako rozpuszczalnikiem najbardziej się do tego celu nadającym (Curyło 1957). Zawartość wosku obliczano z różnicy ciężaru próbek przed ekstrakcją i po ekstrakcji. Ilość wosku znajdującą się w plastrze obliczano na podstawie zawartości wosku w analizowanym pasku przyjmując, że cały plaster jest jednakowo odbudowany a powierzchnia plastra równa jest powierzchni poddanej węzy. Udział wosku dodanego przez pszczoły obliczano z porównania jednostkowej zawartości wosku w węzie z taką samą zawartością w plastrze.
Otrzymane wyniki poddano analizie statystycznej. Dla porównania
strona 43średnich wartości grup przeprowadzono analizę wariancji Fishera. W przypadku oceny wpływu dwóch badanych czynników, pasiek i lat obserwacji porównanie ze względu na nierówną liczebność podgrup przeprowadzono przybliżoną metodą średnich nieważonych. Różnice między średnimi oceniano za pomocą nowego wielokrotnego testu rozstępu Duncana, przy poziomie istotności 0,01. Wartości średnie różniące się między sobą istotnie zaznaczono w tabelach różnymi literami alfabetu. Dla oceny zależności między badanymi cechami obliczano współczynniki korelacji. W obliczeniach posługiwano się wzorami z podręcznika Ruszczyca (1970).
WYNIKI
Wszystkie oceniane plastry budowane były przez pszczoły na węzie. Zawartość wosku w jednostce powierzchni węzy w zależności od jej grubości może podlegać dużym wahaniom. Średnia ilość wosku w gramach na decymetr kwadratowy w węzie używanej w pasiekach Zespołu przedstawiała się następująco:
| 1974 | 1975 | |
|---|---|---|
| Zajączki | 5,61a | 5,90a |
| Szepietowo | 6,34b | 6,18b |
| Kluczbork | 6,63c | — |
| Wrocław | — | 6,51c |
Różnice w grubości stosowanej węzy były bardzo duże, i w obu latach obserwacji wysoko istotne. Wyliczona z krajowej normy na węzę (BN-62/9161-01) zawartość wosku w 1 dm² powinna mieścić się w granicach 5,36—6,51 g/dm². Węza poddawana rodzinom w Kluczborku wyraźnie przekraczała górną dopuszczalną zawartość wosku, podobnie wiele arkuszy węzy poddanej we Wrocławiu nie mieściło się w granicach określonych dla normy. Pszczoły w pierwszej fazie budowy plastrów korzystają jak wiadomo z wosku znajdującego się w węzie. Bardzo prawdopodobne, że przy stosowaniu grubszej węzy w większym stopniu wykorzystują ten wosk. Wpłynąć to mogło na bezwzględną ilość wosku dokładanego podczas budowy a napewno wpłynęło na stosunek wosku dołożonego przez pszczoły podczas budowy do wosku znajdującego się w węzie.
Procentowy udział w plastrach wosku dodanego przez pszczoły podczas budowy do wosku znajdującego się w węzie był zróżnicowany (tab. 1). Szczególnie duże różnice wystąpiły między latami obserwacji. W roku 1974 średni udział w plastrach wosku dodanego wynosił tylko 33,0%, w roku 1975 natomiast 45,4%. Różnice te przypisać należy lepszym pożytkom w drugim roku badań. Średni zbiór miodu w pasiekach, z których pochodzą wyniki wynosił w roku 1974 — 3,3 kg a w roku
strona 44Tabela 1 Procentowy udział wosku dodawanego do plastrów przez pszczoły różnych linii i ich mieszańców
| Pasieki | Linia miejscowa a | Linia obca b | a×a: 1974 | a×a: 1975 | a×b: 1974 | a×b: 1975 | b×a: 1974 | b×a: 1975 | b×b: 1974 | b×b: 1975 | średnio w pasiece: 1974 | średnio w pasiece: 1975 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki | Mazurka | Beskidka | 31,9 | 41,2 | 28,1 | 45,8 | 32,4 | 43,0 | 30,9 | 44,9 | 31,0a | 43,7a |
| Szepietowo | Pokrowka | Sudetka | 34,8 | 44,3 | 33,2 | 44,9 | 38,9 | 47,6 | 35,3 | 48,4 | 35,0a | 46,1a |
| Kluczbork | Krainka | Pokrowka | 31,9 | 34,1 | 31,9 | 35,0 | 33,1a | |||||
| Wrocław | Luboszanka | Mazurka | 45,2 | 45,4 | 48,8 | 47,5 | 46,5a | |||||
| 32,9 | 43,6 | 31,8 | 45,4 | 34,4 | 46,5 | 33,7 | 46,9 | 33,0 | 45,4 |
1975 — 13,3 kg. Różnice między pasiekami były niewielkie i w obydwu latach przy poziomie istotności 0,01 nieistotne. W roku 1974 różnice oceniane przy poziomie 0,05 wykazały, że w Zajączkach udział wosku dodanego był istotnie mniejszy jak w pozostałych dwóch pasiekach.
W objętych obserwacjami czterech pasiekach Zespołu Badawczego porównywanych było sześć różnych linii pszczół, tylko linia Mazurka i Pokrowka występowała w dwóch pasiekach. Uzyskane wyniki nie wskazują na istnienie jakichkolwiek różnic międzyliniowych w gospodarce woskiem podczas budowy plastrów. Udział wosku dobudowywanego w poszczególnych latach obserwacji był u wszystkich linii zbliżony. Nie widać również aby inaczej gospodarowały woskiem pszczoły w swoim środowisku, w którym zostały wyhodowane czy też po przeniesieniu ich do środowiska obcego.
Omawiany wyżej udział wosku dodanego przez pszczoły odnosił się do całych plastrów a więc i takich ich części, w których gromadzony jest zapas i które są bardzo często pogrubiane oraz części dolnych, na ogół słabiej odbudowanych. Zrozumiałe tu jest więc duże zróżnicowanie w zależności od czynników zewnętrznych.
Części środkowe plastrów, w których wychowywany jest czerw pszczoły odbudowują zawsze do pewnej określonej wysokości. Wpływ
Tabela 2 Wskaźniki odbudowy plastrów
| Pasieka | Wosku w 1 dm² plastra g: 1974 | Wosku w 1 dm² plastra g: 1975 | Procent wosku dodanego: 1974 | Procent wosku dodanego: 1975 | Grubość plastra mm: 1974 | Grubość plastra mm: 1975 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zajączki | 9,91a | 10,61a | 43,4a | 43,9a | 23,0a | 22,8 |
| Szepietowo | 10,48b | 11,48b | 39,2b | 45,8ab | 23,1a | 23,5a |
| Kluczbork | 10,17ab | 33,8c | 22,8a | |||
| Wrocław | 12,48c | 47,4b | 22,9a | |||
| 10,19 | 11,52 | 38,8 | 45,7 | 23,0 | 23,1 |
czynników zewnętrznych ma tu prawdopodobnie mniejsze znaczenie. Wskaźniki odbudowy tej części plastrów podane są w tabeli 2. Średnia grubość plastrów zgodnie z oczekiwaniem była zbliżona i wahała się w granicach 23 mm. Różnice w grubościach plastrów między pasiekami były nieistotne, także średnie wartości dla lat obserwacji były bardzo podobne, a więc czynniki zewnętrzne a przede wszystkim jakość pożytków nie mają większego wpływu na grubość budowanych plastrów.
Bezwzględna zawartość wosku w środkowych częściach plastrów wahała się w roku 1974 od 9,91 do 10,48 g/dm² a w 1975 roku 10,61—12,48 g/dm². Zmienność w roku 1974 była niewielka aczkolwiek okazała się istotna. Gdyby wnioskować tylko na podstawie roku 1974 możnaby sądzić, że pszczoły budując plastry wyrównują w nich zawartością wosku do pewnej stałej wielkości, niezależnie od tego ile wosku otrzymują w węzie. W roku 1975 różnice w zawartości wosku w plastrach były znaczne, tylko w Zajączkach w 1 dm² plastra ilość wosku była zbliżona do wartości uzyskanych w roku 1974. W Szepietowie było średnio około 1 g wosku więcej w każdym dm² a we Wrocławiu 2 g. Różnice między poszczególnymi pasiekami były wysoko istotne. Z danych tych wynika, że pszczoły dodawały podczas budowy plastra tym więcej wosku im więcej znajdowało się go w poddanej im węzie, utrzymując na zbliżonym poziomie stosunek wosku w węzie do wosku dołożonego. Jest to więc zupełnie przeciwna zależność niż w pierwszym roku obserwacji. Wyniki z tego roku są obarczone jednak pewnym błędem. Plastry, które nadeszły do badań z pasiek w Szepietowie i we Wrocławiu nie były dokładnie osuszone z miodu. Podczas ekstrakcji część tego miodu wydostawała się z ładunków zwiększając tym samym różnice ciężaru ładunku, a to liczone było jako wosk. Słuszniejszy więc wydaje się być wniosek wyciągnięty na podstawie danych z 1974 i z Zajączek w roku 1975. Analiza statystyczna danych z pasiek w Zajączkach i Szepietowie w obydwu latach obserwacji przeprowadzona przybliżoną metodą średnich nieważonych wykazała wysoką istotną zmienność zarówno między pasiekami jak i między latami obserwacji. Współdziałanie czynników: pasieki i lata obserwacji było nieistotne.
Udział wosku dobudowanego przez pszczoły w stosunku do wosku poddanego w węzie kształtował się w środkowej części plastra (tab. 2) nieco inaczej niż w całym plastrze (tab. 1). Nie obserwowano tak dużej różnicy między latami obserwacji a natomiast większa zmienność wystąpiła między pasiekami. Plastry odbudowywane w pasiece w Zajączkach zarówno w roku 1974 o gorszych warunkach pożytkowych jak i w roku 1975 zdecydowanie lepszym pod tym względem miały średnio prawie taki sam udział wosku dodanego przez pszczoły. Można by więc sądzić, że przy poddawaniu pszczołom podobnej ilości wosku w węzie przy budowie plastrów przeznaczonych do wychowu czerwiu pszczoły niezależnie od warunków zewnętrznych dodadzą tyle samo wosku. Nie potwierdzają tego wyniki uzyskane w Szepietowie, gdzie udział wosku dodanego
strona 46przez pszczoły był w roku 1975 zdecydowanie większy. Być może zadecydowała o tym omawiana wyżej obecność miodu w plastrach.
Różnice w udziale wosku dobudowanego do plastrów między pasiekami w roku 1974 były wysoko istotne, w roku 1975 różniły się istotnie pod tym względem tylko plastry z Zajączek i Wrocławia. Analiza danych z Zajączek i Szepietowa z obydwu lat obserwacji wykazał istotność współdziałania czynników: pasieki i lata obserwacji.
Tabela 3 Współczynnik korelacji między niektórymi z badanych cech
| Cechy | Udział wosku dołożonego w całym plastrze | Udział wosku dołożonego w środkowej części plastra | Zawartość wosku w środkowej części plastra |
|---|---|---|---|
| Produkcja miodu w rodzinie | 0,198 | 0,361 | — |
| Produkcja wosku w rodzinie | 0,648 | — | — |
| Grubość plastra | — | — | 0,238 |
| Zawartość wosku w poddanej węzie | — | —0,357 | 0,161 |
Zależność między niektórymi z badanych cech przedstawione zostały w tabeli 3. Współczynnik korelacji wyższy od 0,5 upoważniający do wnioskowania o istnieniu zależności prostoliniowej wystąpił tylko między udziałem wosku dodanego przez pszczoły podczas budowy plastrów, a całkowitą produkcją wosku w rodzinie, r = 0,648. Oznacza on, że wysokość produkcji wosku w rodzinie zależy przede wszystkim od wysokości udziału w plastrach wosku dobudowanego przez pszczoły, wosk pochodzący z innych źródeł (odsklepiny, dzika budowa) nie wpływa zasadniczo na ogólny zbiór. Pozostałe współczynniki korelacji, aczkolwiek istote, są niskie i nie wskazują na istnienie zależości liniowej. Szczególnie niski jest współczynnik dla zależności między zawartością wosku w środkowej części plastra a zawartością wosku w podanej węzie. Potwierdza to jeszcze raz, że grubość węzy nie wpływa na zawartość wosku w odbudowanym na tej węzie plastrze. Zaskakująco niskie współczynniki korelacji wystąpiły między produkcją miodu w rodzinie a udziałem wosku dodanego w plastrach. Porównanie udziału wosku w plastrach odbudowanych w roku 1974 i 1975 (tab. 1) wskazuje na istnienie takiej zależności. Ujemny współczynnik korelacji między zawartością wosku w węzie a udziałem dodanego podczas budowy wosku świadczy, że pszczoły dokładają do plastrów tym mniej wosku, im grubsza jest węza. Jednak i ta zależność nie jest wysoka. Można się natomiast spodziewać, że gdyby grubość stosowanej węzy była bardziej zróżnicowana wtedy ta zależność stała by się bardziej widoczna.
strona 47WNIOSKI
W gospodarce woskowej trzeba stosować cieńsze arkusze węzy, bo takie zmuszają pszczoły do wyższej produkcji wosku. Z tego punktu widzenia wskaźniki naszej normy na węzę należy zaostrzyć.
W okresie odbudowy węzy trzeba organizować pszczołom dobry wziątek nektarowo-pyłkowy (ewentualnie przez wywożenie), gdyż w takich warunkach odbudowa arkuszy węzy przebiega szybciej i w większej liczbie a to rzutuje bezpośrednio na produkcyjność pasieki.
LITERATURA
Curyło J. (1957) — Ekstrakcyjna metoda przerobu ciemnych gatunków suszu na wosk, przydatny do wyrobu węzy. Pszczeln. Zesz. Nauk. 1(1):24—38
Gromisz M., Zalewski W. (1964) — Bilans woskowy w plastrach odciąganych na węzie różnej grubości. Pszczeln. Zesz. Nauk. 8(2):81—91
Kettner H. (1959) — Die Berechnung des Wachsertrages eines Bienenvolkes. Leipz. Bienenztg. 73(6):181—185
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL
Skowronek W. (1976) — Możliwości produkcyjne wosku i budowa plastrów przez pszczoły trzech ras. Pszczeln. Zesz. Nauk. 20:85—97
ВОСКОВОЙ БАЛАНС В СОТАХ ОТВОДИМЫХ НА ВОЩИНЕ ПЧЕЛАМИ РАЗНЫХ ЛИНИЙ
В. Сковронек, Л. Борнус, Е. Бобжецки, Л. Цесьля, М. Громиш, Я. Новаковски, Я. Заремба
Резюме
В 4 пасеках находящихся в разных климатических условиях и разных условиях взятков, исследовано на основе двухлётних наблюдений, восковой баланс в сотах строеных пчелами разных линий.
Участие воска добавляемого пчелам в вощины во время строения сотов, выше тогда, когда строение происходит в более полезных условиях взятков, зависит также от толщины вощины подставляемой пчелами. Подставляеие пчелам более тонкой вощины, вызывает повышение участия воска достраиваемого пчелами. Зато толщина вощина не влияет на абсолютное содержание воска в сотах, соты строены на вощине с разной толщиной, содержат подобные количества воска.
strona 48THE BALANCE OF WAX IN COMBS OBTAINED IN DIFFERENT CONDITION BY HONEYBEES OF DIFFERENT STRAINS
W. Skowronek, L. Bornus, J. Bobrzecki, L. Cieśla, M. Gromisz, J. Nowakowski, J. Zaremba
Summary
In four apiares located in different climate regions of the country the balance of wax in combs obtained by different strains of honeybees wax investigated. The experiments were done in the years of 1974—75.
The share of wax added by workers for drawing bee foundation is higher, when the building take place during good honey flow period and depend also from the thickness of bee foundation. Using of thiner bee foundation we increase the production of wax by bees. Thickness of bee foundation have small effect on the content of wax in combs bacouse combs have similar content of wax in each combination.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 45: „wyrównują w nich zawartością” → wyrównują w nich zawartość
- s. 46: „wykazał istotność” → wykazała istotność
- s. 46: „istote” → istotne
- s. 46: „zależości” → zależności
- s. 46: „podanej węzie” → poddanej węzie
- s. 47, streszczenie: „толщина вощина” → толщина вощины
- s. 48, streszczenie: „apiares” → apiaries
- s. 48, streszczenie: „honeybees wax investigated” → honeybees was investigated
- s. 48, streszczenie: „thiner” → thinner
- s. 48, streszczenie: „bacouse” → because
