TRZMIELE POŁUDNIOWEJ POLSKI
tekst: Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIII, 1989 — Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
strona 55PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIII 1989
Andrzej Ruszkowski, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Krystyna Kaczmarska
Oddział Pszczelnictwa ISK, Zakład Ochrony Przyrody PAN w Krakowie
Streszczenie
W rejonie Karpat, Podkarpacia i Niziny Sandomierskiej stwierdzono występowanie wszystkich 24 gatunków krajowych trzmieli. W 65% miejscowości dominowały Bombus terrestris L. i B. lucorum L., w innych — B. pascuorum Scop., B. hortorum L. lub B. wurfleini Rad. oraz rzadko — B. lapidarius L., B. pyrenaeus Per., B. pratorum L. lub B. humilis Ill. Zagęszczenie trzmieli w tym rejonie było w latach 1972—1974 bardzo małe i tylko w niektórych okolicach woj. bielsko-bialskiego i nowosądeckiego wystarczało do otrzymania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej.
WSTĘP I METODYKA
Po opracowaniu składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli w rejonie szeroko rozumianej Wyżyny Małopolskiej (Ruszkowski i in. 1989), podjęliśmy podobne opracowanie dotyczące południowej Polski, do której zaliczyliśmy rejon Karpat, Podkarpacia i Niziny Sandomierskiej. Za granicę północną tego rejonu przyjęliśmy Wisłę, a na wschodzie Tanew, włączając do niego jednak także pozostałą część woj. bielsko-bialskiego i całą leżącą na wschód od Wisły część woj. tarnobrzeskiego. Omawiany rejon obejmuje więc teren województw: bielsko-bialskiego, krakowskiego (część południowa), nowosądeckiego, tarnowskiego, krośnieńskiego, rzeszowskiego, tarnobrzeskiego (część wschodnia), przemyskiego i zamojskiego (część południowa).
Tereny te były badane przez wielu autorów (Śnieżek 1894, 1910, Wierzejski 1868, 1874, Noskiewicz 1920, Dylewska 1957, 1958, 1962, 1966, Dylewska, Zabłocki 1972, Ćwierzyk — niepubl., Żak 1969, Banaszak 1969, 1975, 1984, Kosior 1979, 1980, 1987 i w druku, Starzyk, Kosior 1985, a także Hildegarda Musiał, do której materiałów, dotyczących trzmieli Beskidu Śląskiego, nie udało nam się niestety dotrzeć.
strona 56
Ryc. 1 Rozmieszczenie badanych miejscowości The distribution of investigated localities
BIELSKO-BIAŁA — province: 1 — Brzezówka, 2 — Dzięgielów, 3— Rudzica, 4 — Żywiec, 5 — Głębowice, 6 — Maków Podhalański. KRAKÓW — province: 7 — Plebańska Góra, 8 — Gaj. NOWY SĄCZ — province: 9 — Ludźmierz, 10 — Nowy Sącz, 11 — Dominikowice. TARNÓW — province: 12 — Dębno, 13 — Żelazówka, 14 —Łęki Górne, 15 — Podegrodzie. RZESZÓW — province: 16 — Zagórzyce, 17 — Pstrągowa, 18 — Boguchwała, 19 — Kupno. TARNOBRZEG — province: 20 — Ślęzaki, 21 — Kamień, 22 — Jeżowe, 23 — Annopol, 24 — Opoka, 25 — Wymysłów, 26 — Zaklików, 27 — Janów, 28 — Zofianka Górna, 29 — Krzemień, 30 — Kocudza. ZAMOŚĆ — province: 31 — Płusy. PRZEMYŚL — province: 32 — Kowalówka, 33 — Dzików Stary, 34 — Nowosielce, 35 — Wietlin, 36 — Skołoszów, 37 — Zadąbrowie, 38 — Czelatyce, 39 — Cisowa. KROSNO — province: 40 — Samoklęski, 41 — Równe, 42 — Głowienka, 43 — Odrzykoń, 44 — Stara Wieś, 45 — Zagórz, 46 — Równia, 47 — Myczków, 48 — Berezka, 49 — Terka, 50 — Baligród, 51 — Wyżnia Przełęcz.
strona 58Własne badania prowadziliśmy tu w latach 1972—1974 (głównie na koniczynie czerwonej) oraz dorywczo w latach 1963—1964, 1982, 1984 i 1986. Korzystaliśmy również z niektórych nie opublikowanych dotąd danych (Anasiewicz z 1966 r., Ćwierzyk z lat 1961—1962) oraz z kolekcji T. Puszkara (leg. Cmoluch 1959—1960). Mapkę badanego rejonu z zaznaczeniem punktów badań podano na ryc. 1.
Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w pracy o trzmielach Wyżyny Małopolskiej (Ruszkowski i in. 1989). Trzmiel ziemny i gajowy ujęte tu zostały łącznie, jako „trzmiele ziemne” dlatego, że istnieje między nimi szereg form przejściowych nawet w obrębie jednej rodziny. Badania te były częściowo finansowane przez IUNG.
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych miejscowościach i rejonach
W bardziej nizinnej części woj. bielsko-bialskiego (tab. 1) dominowały krótkojęzyczkowe trzmiele ziemne (ziemny i gajowy), przy czym w części północno-zachodniej udział ich wynosił 94—98%, w pozostałych 55—67%, przy subdominacji we wschodniej części trzmiela ogrodowego (14%), a w Dzięgielowie — szarego (35%). Z innych gatunków występowały tu trzmiele rudonogi i ciemnopasy, a lokalnie także: rudoszary, rudy, paskowany i kamiennik.
Inny zupełnie skład gatunkowy trzmieli miał masyw Babiej Góry, gdzie dominował trzmiel wysokogórski, przy subdominacji trzmieli ziemnych, rudonogiego i sześciozębnego. Występowały tu także trzmiele: różnobarwny, wrzosowiskowy, leśny, drzewny, kamiennik, rudy, rudoszary, ozdobny, paskowany i ogrodowy, ale (podobnie jak w Górach Świętokrzyskich — Ruszkowski i in. 1989) brak było ciemnopasego. Dawniejsi autorzy (Kiss, Olasz 1907) podawali tu także występowanie trzmiela żółtego i wyżynnego. W rejonie Babiej Góry przeważały więc gatunki górskie i leśne. Podobny charakter ma prawdopodobnie również fauna trzmieli Beskidu Śląskiego. Natomiast pagórkowaty Maków Podhalański wykazuje charakter przejściowy pomiędzy Babią Górą a niższymi częściami woj. bielsko-bialskiego. W Makowie Podh. dominowały bowiem trzmiele ziemne (38%), przy subdominacji trzmiela rudego (25%), a obok trzmiela ogrodowego, kamiennika, rudonogiego i leśnego, wystąpiły także — wielkooki, zmienny, drzewny i różnobarwny, ale brak było typowo górskich — wysokogórskiego i sześciozębnego.
W południowej części woj. krakowskiego (tab. 1) w pobliżu Wisły występowały trzmiele ziemne (98%) z małą domieszką trzmiela rudoszarego, natomiast na Plebańskiej Górze dominowały w równowadze trzmiele ziemne (21%) i ogrodowy (23%) przy subdominacji kamiennika i rudego. Pagórkowate rejony woj. krakowskiego (Plebańska Góra, Pogórze Wielickie i Beskid Średni) miały bogatą faunę trzmieli. Licznie występowały
strona 59tam trzmiele: ziemne, kamiennik, rudoszary, rudy, szary i ogrodowy; a lokalnie także (na Pogórzu Wielickim) leśny i rudoszary lub (w Beskidzie Średnim) paskowany. Fauna ta nie miała jednak charakteru typowo górskiego, bo tylko w Beskidzie Średnim trafiał się trzmiel sześciozębny i wszędzie występował (choć raczej nielicznie) trzmiel ciemnopasy. Z innych gatunków występowały we wszystkich trzech górzystych rejonach trzmiele: ozdobny, wielkooki, rudonogi, drzewny i (bez Plebańskiej Góry) zmienny, a na Pogórzu Wielickim — także wrzosowiskowy.
W woj. nowosądeckim (tab. 2) można wyróżnić dwa rejony górskie (Tatry i Pieniny) oraz pozostałą część województwa, mniej lub bardziej pagórkowatą.
W Tatrach dominowały trzmiele ziemne i trzmiel leśny, a w wyższych partiach — wysokogórski i sześciozębny. Liczne też były trzmiele ogrodowy i rudy. Oprócz tego występowały: trzmiel różnobarwny, wyżynny, zmienny, drzewny, kamiennik, rudonogi, rudoszary, szary, rdzawoodwłokowy, ozdobny, paskowany i ciemnopasy. Obserwowany był także trzmiel wrzosowiskowy, ale tylko we wcześniejszych latach (Noskiewicz 1920).
W Pieninach najliczniejszymi były trzmiele: ziemne, leśny, kamiennik, rudy i ogrodowy, a w niektórych latach także sześciozębny i różnobarwny. Z innych występowały tu: drzewny, rudonogi, zmienny, szary, rudoszary, wyżynny, ozdobny i paskowany, a czasem też rdzawoodwłokowy, wielkooki, ciemnopasy i wrzosowiskowy. Pieniny od Tatr różniło występowanie trzmiela wielkookiego i liczniejsze kamiennika, a brak wysokogórskiego.
W pozostałych rejonach woj. nowosądeckiego nie obserwowano trzmiela sześciozębnego, zmiennego, wielkookiego i rdzawoodwłokowego. W okolicy Gorlic dominowały trzmiele ziemne (85%), a w okolicy Nowego Sącza — ogrodowy (16—46%) lub ziemne (18—22%) przy subdominacji rudonogiego (14—16%) oraz ciemnopasego, ozdobnego lub szarego. Z innych gatunków występowały poza górami (zwykle mniej lub bardziej lokalnie) trzmiele: kamiennik, drzewny, wyżynny, wrzosowiskowy, paskowany, rudy, leśny, różnobarwny i wysokogórski. Jak widać więc skład gatunkowy trzmieli całego woj. nowosądeckiego posiadał charakter górski lub podgórski z wyjątkiem miejscowości, gdzie znajdowały się plantacje koniczyny czerwonej.
Jeżeli chodzi o woj. tarnowskie, rzeszowskie oraz wschodnią część tarnobrzeskiego i południową zamojskiego (tab. 3) to w latach 1972—1973 wszędzie dominowały trzmiele ziemne (29—84%) albo przy minimalnej tylko domieszce (16—19%) innych gatunków (np. Kupno lub Annopol), albo przy subdominacji trzmiela rudonogiego (czasem do 27%, a przeciętnie 13—16%) lub lokalnie trzmiela ogrodowego, szarego, ciemnopasego, względnie rudego. Natomiast w latach 1959—1964 subdominantem w woj. tarnobrzeskim był trzmiel kamiennik, przy licznym udziale rudego i wielkookiego. Subdominantami w okolicy Biłgoraja były trzmiele rudoszary i paskowany. Ogólnie biorąc w województwach tych prawie
strona 60Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. bielsko-bialskim i krakowskim The bumblebee species percentage in provinces: Bielsko-Biała and Kraków
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Py | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: El | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| BIELSKO-BIAŁA | ||||||||||||||||||||||
| Brzezówka^4, Cieszyn 1973. 8. 4 | 51 | — | — | — | — | — | — | 94 | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | T |
| Dzięgielów^4, Cieszyn 1973. 8. 4 | 51 | — | — | — | — | — | — | 55 | — | 8 | — | — | — | — | 35 | — | — | — | 2 | — | — | TE |
| Rudzica^5, Bielsko Biała 1974. 8. 8 | 48 | — | — | — | — | — | — | 98 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Żywiec^4, Żywiec 1973. 8. 4 | 51 | — | — | — | — | 2 | — | 57 | — | 6 | 7,5 | — | — | — | 4 | — | — | — | — | 14 | 9,5 | THo |
| Głębowice^5, Wadowice 1974. 8. 8 | 51 | — | — | — | — | — | — | 67 | — | — | 4 | — | — | — | 9,5 | — | — | — | — | 14 | 5,5 | THo |
| Maków Podh.^6 Sucha 1964. 8. 25 —27 | 68 | — | 1,5 | — | — | — | 4,5 | 38 | 9 | 3 | 25 | — | 4,5 | 1,5 | — | — | 3 | — | — | 10 | — | TA |
| Babia Góra^8 1962—1964 | — | m | x | m | x | x | x | m | x | m | x | — | — | x | x | — | — | x | x | x | — | PyTDW |
| Beskid Śląski^7 1963—1965 | — | m | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Babia Góra^9 1907 | — | x | x | — | — | — | — | x | x | — | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Babia Góra^10 1895 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| KRAKÓW | ||||||||||||||||||||||
| Gaj^4, Kraków 1973. 8. 6 | 53 | — | — | — | — | — | — | 98 | — | — | — | — | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Plebańska Góra^11, Myślenice | ||||||||||||||||||||||
| 1962. 4. | 27 | — | — | — | — | 30 | 3,5 | 3,5 | — | — | 30 | — | — | 11 | — | — | — | — | — | 18,5 | 3,5 | ARHoS |
| 1961. 6. | 24 | — | — | — | — | — | — | 29 | 17 | — | 17 | — | — | — | — | — | — | — | — | 33 | 4 | HoTLA |
| 1961. 7. | 41 | — | — | — | — | — | — | 2 | 22 | — | 22 | — | — | 15 | 12 | — | — | — | 10 | 17 | — | ALHoSE |
| 1961. 8. | 74 | — | — | — | — | — | — | 18 | 26 | — | 4 | — | — | 8 | 12 | — | 9 | — | — | 18 | 5 | LHoTE |
| 1961. 9. | 198 | — | — | — | — | 2 | — | 26 | 13 | 4 | 8 | — | — | 9 | 4 | — | 4 | 0,5 | 2 | 27 | 0,5 | HoTL |
| 1961. 10. | 21 | — | — | — | — | — | — | 29 | 19 | — | 24 | — | — | 9,5 | 4,5 | — | — | — | 14 | — | — | TALU |
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Py | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: El | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Plebańska Góra 1961—1962 | 385 | — | — | — | — | 3 | 0,3 | 20 | 17 | 2 | 11 | — | — | 8,4 | 6 | — | 4 | 0,3 | 3 | 23 | 2 | HoTLA |
| Pogórze Wielickie^12 1964—1965 | — | — | — | — | x | m | x | m | m | m | m | — | x | m | m | — | x | x | x | m | x | — |
| Beskid Średni^12 1964—1965 | — | x | — | — | — | x | x | m | m | m | m | — | x | x | m | — | x | x | m | m | x | — |
Odnośniki — Notes:
^1 Powiaty do roku 1975 — The districts to the year 1975
^2 W — Bombus wurfleini (Rad.) — trzmiel sześciozębny
O — B. soroeensis (F.) — t. różnobarwny
Py — B. pyrenaeus Per. — t. wysokogórski
J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy
R — B. pratorum (L.) — t. leśny
Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny
T — B. terretstris (L.) — t. ziemny
i B. lucorum (L.) — t. gajowy
L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik
D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi
A — B. pascuorum (F.) — t. rudy
M — B. muscorum (F.) — t. żółty
^3 Gatunki dominujące — The dominant species
^4 leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
^5 leg. A. Kosior, J. Partyka, Z. Mirek
^6 leg. A. Ruszkowski
^7 (Musiał — niepubl., Dylewska, Zabłocki 1972)
^8 (Dylewska 1966)
V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny
S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary
E — B. veteranus (F.) — t. szary
El — B. elegans Seidl. — t. wyżynny
P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy
C — B. confusus Schenck. — t. wielkooki
I — B. distinguendus Mor. — t. ozdobny
U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany
Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy
Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy
x — występuje (present)
m — licznie (numerous)
^9 (Kiss J., Olasz K. 1907)
^10 leg. S. Stobiecki (Dylewska 1966)
^11 (Ćwierzyk niepubl.)
^12 (Żak 1969)
strona 62Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. nowosądeckim The bumblebee species percentage in the province Nowy Sącz
| Miejscowość, powiat^1, daty / Locality, district^1, dates | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Py | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: El | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tatry^4, Nowy Targ 1982. 8. 1—13 | 36 | — | 2,8 | — | — | 56 | 2,8 | 33 | — | — | 2,7 | — | — | — | — | — | — | — | — | 2,7 | — | RT |
| Tatry^5 „ „ 1984. 8. 1 | 1 | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Tatry^19 „ „ 1982—1984 | — | m | x | m | — | m | x | m | x | x | m | — | — | — | — | — | — | — | x | x | — | — |
| Krynica^6, Nowy Sącz 1975 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Nowy Sącz^7 „ „ 1973. 8. 3 | 50 | — | — | — | — | 2 | — | 18 | — | 14 | — | — | — | 4 | — | — | — | — | — | 46 | 16 | HoTR |
| Ludźmierz^7 „ „ 1973. 8. 4 | 32 | — | — | — | — | — | — | 22 | 6 | 16 | 6 | — | — | 12 | — | — | — | 16 | 6 | 16 | — | THoDI |
| Dominikowice^7, Gorlice 1973. 8. 2 | 52 | — | — | — | — | — | — | 85 | 7,5 | 3,5 | — | — | — | 2 | — | — | — | — | — | 2 | — | T |
| Zubrzyca Górna^8, Nowy Targ | ||||||||||||||||||||||
| 1962—1964 | — | — | — | — | x | — | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Lipnica Mała^8 „ „ | ||||||||||||||||||||||
| 1962—1964 | — | — | x | — | x | — | — | — | x | x | — | — | x | x | — | — | — | x | — | x | — | — |
| Kościelisko^10 „ „ | ||||||||||||||||||||||
| 1963. 9. 18 | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jaworzyna^9, Nowy Sącz 1964. 7. 9 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Krościenko^9, Nowy Targ 1965. 5. 19 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Pieniny^11 „ „ 1959—1961 | — | m | m | — | — | m | x | m | m | x | m | x | x | x | x | — | — | x | x | m | — | HoART |
| Miejscowość, powiat^1, daty / Locality, district^1, dates | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Py | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: El | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pieniny^11, Nowy Targ 1956—1958 | — | x | x | — | — | m | x | m | m | x | m | x | x | x | x | x | x | x | x | m | x | TALR |
| Tatry^12 „ „ 1951—1956 | — | m | x | m | — | m | x | m | x | x | m | x | x | x | x | x | — | x | x | m | x | TRPyW |
| Podhale^13 „ „ 1957 | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — |
| Raba Wyżna^14 „ „ 1957 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Zakopane^15, Nowy Targ 1932 | 2 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dolina Strążyska^16, N. Targ 1925 8. 8 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zakopane^16 „ 1920. 6—8. | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | x | — | — | — | — | x | — | — |
| Tatry + Podhale^17 „ 1920 | — | m | x | m | x | m | x | m | — | — | x | x | — | — | x | — | — | — | — | m | — | — |
| Zakopane^18 „ <1910 | — | x | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Nowy Targ^18 „ <1910 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
^1—3 Jak w tab. 1 — As in the table 1
^4 leg. M. Biliński
^5 leg. A. Kosior
^6 (Banaszak 1975)
^7 Trifolium pratense — leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
^8 (Dylewska 1966)
^9 (Dylewska, Zabłocki 1972)
^10 leg. P. Wojnarowska
^11 (Dylewska 1962)
^12 (Dylewska 1958)
^13 leg. R. Wojtusiak (Dylewska 1957)
^14 leg. T. Stobiecki (Dylewska 1957)
^15 leg. Stecki (Dylewska 1958)
^16 leg. J. Fudakowski (Dylewska 1958)
^17 (Noskiewicz 1920)
^18 (Śnieżek 1910)
^19 (Kosior — w druku)
strona 64Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. tarnowskim, rzeszowskim oraz wschodniej części tarnobrzeskiego i południowej zamojskiego The bumblebee species percentage in provinces: Tarnów, Rzeszów, Tarnobrzeg (eastern part) and Zamość (southern part)
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Mc | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Le | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| TARNÓW | |||||||||||||||||
| Dębno^6, Brzesko^4 1973. 8. 3 | 10 | m | — | m | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | TD |
| Żelazówka^6, Dąbrowa Tarn.^4 1973. 8. 3 | 25 | 56 | 4 | 24 | — | — | — | 8 | — | — | — | — | — | — | 4 | 4 | TD |
| Łęki Górne^6, Dębica^4 1973. 8. 3 | 22 | 59 | — | 4,5 | 4,5 | — | 4,5 | 4,5 | — | — | — | — | — | 4,5 | 14 | 4,5 | THo |
| Podegrodzie^6 „ 1973. 8. 3 | 51 | 78 | 2 | 14 | — | — | — | 2 | — | — | — | — | — | — | 2 | 2 | TD |
| Razem — Total | 108 | 66 | 2 | 16 | 1 | 1 | 1 | 3,5 | — | — | — | — | — | 1 | 6 | 2,5 | TD |
| Bochnia^13, Bochnia 1905. 5. 8 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| RZESZÓW | |||||||||||||||||
| Zagórzyce^6, Ropczyce^4 1973. 7. 31 | 25 | 68 | 4 | 16 | — | — | — | 12 | — | — | — | — | — | — | — | — | TDS |
| Pstrągowa^6, Strzyżów^4 1973. 7. 31 | 28 | 54 | 3,5 | 11 | 14 | — | — | 14 | — | — | — | — | — | — | 3,5 | — | TASD |
| Boguchwała^5, Rzeszów^4 1972. 7. 29 | 34 | 32 | — | 26 | — | 9 | — | 3 | 3 | — | — | — | — | 3 | 6 | 18 | TDRu |
| Kupno^6, Kolbuszowa^4 1973. 7. 31 | 26 | 81 | 7,6 | 3,8 | — | 3,8 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 3,8 | T |
| Razem — Total | 113 | 57 | 3,5 | 15 | 3,5 | 3,5 | — | 7 | 1 | — | — | — | — | 1 | 2,5 | 6 | TD |
| Rzeszów^9, Rzeszów ca 1900 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Mc | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Le | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| TARNOBRZEG | |||||||||||||||||
| Ślęzaki^6, Tarnobrzeg^4 1973. 7. 31 | 53 | 41,5 | — | 26 | 2 | 24,5 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — | 2 | TDM |
| Kamień^5, Nisko^4 1972. 7. 29 | 15 | m | — | x | x | x | — | x | x | — | — | — | — | — | x | x | T… |
| Jeżowe^6, „ 1973. 7. 25 | 31 | 29 | 3 | 7 | 13 | 3 | — | — | 26 | — | — | — | — | — | 19 | — | TEHoA |
| Rudnik nad Sanem^10, Nisko 1978. 7. 7 | 2 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Annopol^7, Kraśnik^4 1973. 7. 20 | 50 | 84 | 4 | 2 | — | — | 4 | 2 | — | — | — | — | — | — | 2 | 2 | T |
| Razem — Total | 151 | 52 | 2 | 13 | 6 | 10 | 1 | 1 | 7 | — | — | — | — | — | 6 | 2 | TD |
| Zaklików^11, Kraśnik 1960. 9. 10 | 3 | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Opoka^11 „ 1960. 9. 14 | 8 | m | m | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Wymysłów^11 „ 1960. 9. 14 | 12 | x | m | — | x | — | — | — | — | — | — | — | m | — | x | — | — |
| Janów^11, Janów Lub. 1959. 9. 7—9 | 9 | x | m | — | m | — | — | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — |
| Janów^12 „ 1966. 9. 16 | 7 | m | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Zofianka Górna^8 „ 1964. 7. 13 | 3 | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — | — | — |
| Krzemień^8 „ 1964. 7. 13 | 2 | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kocudza^8 „ 1964. 7. 13 | 3 | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Razem — Total | 47 | 36 | 23,4 | 2 | 15 | — | — | — | — | 2 | — | 2 | 11 | 4,3 | 4,3 | — | TLAC |
| ZAMOŚĆ | |||||||||||||||||
| Płusy^6, Biłgoraj^4 1973. 7. 25 | 20 | 40 | 5 | 5 | — | 5 | — | 20 | 5 | — | — | — | — | 15 | 5 | — | TSU |
Odnośniki — Notes:
^1 Jak w tab. 1 — As in the table 1
^2 Jak w tab. 1, ale także: — As in the table 1, but also:
Mc — Bombus maculidorsis Skor. — trzmiel grzbietoplam
Le — B. laesus mocsaryi Kriechb. — t. naddunajski
^3 Jak w tab. 1 — As in the table 1
^4 Trifolium pratense
^5 leg. M.Biliński, Ł. Bilińska, K. Kaczmarska, E. Waligóra, R. Szadziewski
^6 leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
^7 Jak^6 (As the note^6) + A. Ruszkowski
^8 leg. A. Ruszkowski
^9 leg. J. Śnieżek
^10 (Banaszak 1984)
^11 leg. Z. Cmoluch det. A. Ruszkowski (kolekcja T. Puszkara)
^12 (A. Anasiewicz — niepubl.)
^13 (Śnieżek 1910)
strona 66Tabela 4 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. przemyskim The bumblebee species percentage in Przemyśl province
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Czelatyce^8, Jarosław 1986. 7. 20 | — | — | — | — | x | m | x | — | — | — | m | ? | — | — | — | — | — | LS |
| Dzików Stary^6, Lubaczów^4 1974. 8. 15 | 30 | — | — | — | 73 | — | — | — | 3,5 | — | — | — | — | — | 7 | 3,5 | 13 | TRu |
| Kowalówka^7, Lubaczów^5 1972. 7. 25 | 52 | — | — | — | 86,5 | 11,5 | — | — | — | — | — | — | — | — | 2 | — | — | TL |
| Nowa Grobla, Lubaczów^11 1978. 6—7. | 4 | x | — | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Nowosielce^9, Przeworsk^4 1973. 7. 25 | 23 | — | — | — | 74 | 9 | 4 | — | — | — | 9 | — | — | — | — | — | 4 | T |
| Wietlin^9, Jarosław^4 1973. 7. 25 | 52 | — | — | — | 60 | 5,5 | 7,5 | 5,5 | — | — | 4 | — | 2 | — | — | 5,5 | 10 | TRu |
| Jarosław, Jarosław^11 1976—1979 | 8 | — | — | x | — | x | x | m | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Borowiec „ 1977—1978 | 3 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Munina „ 1977. 8. 6 | 2 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Skołoszów^9, Radymno^4 1973. 7. 25 | 35 | — | — | — | 91 | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | 6 | T |
| Zadąbrowie^7, Radymno^5 1972. 7. 25 | 60 | — | — | — | 95 | 2 | 3 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Cisowa^7, Przemyśl^5 1972. 7. 25 | 48 | — | 2 | 4 | 40 | — | — | 48 | — | — | — | — | — | — | — | 6 | — | AT |
| Węgierka, Przemyśl^11 1976—1979 | 58 | — | 38 | 8,5 | 5 | — | 1,7 | 40 | — | — | 1,7 | 1,7 | — | — | — | 3,4 | — | AR |
| Krzywcza „ 1976—1978 | 27 | — | — | — | 26 | — | 7 | 22 | — | 4 | 26 | 11 | — | — | — | 4 | — | TSAE |
| Reczpol „ 1976. 5. 5—11 | 17 | — | — | — | 17,5 | — | 24 | 6 | — | — | 17,5 | — | — | — | — | 35 | — | HoDTS |
| Wola Krzywiecka „ 1977—1979 | 15 | — | 6,5 | 6,5 | — | — | 6,5 | 27 | — | — | 26,5 | — | — | — | — | 27 | — | HoAS |
| Babice „ 1977—1979 | 7 | — | x | — | — | — | x | x | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — |
| Średnia „ 1976. 5. 10 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Jarosław, Jarosław^10 1964—1967. 8. | 30 | — | 3,3 | — | — | — | — | — | — | 90 | 3,3 | — | 3,3 | — | — | — | — | V |
| Borowiec „ 1959—1967 | — | — | m | x | x | m | — | m | x | x | — | — | x | x | x | x | — | LRA |
| Mokra „ 1964. 8. 20 | 2 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Węgierka „ 1959—1969 | 21 | — | 24 | 4,5 | 28,5 | — | — | 19 | — | — | 24 | — | — | — | — | — | — | TRSA |
| Leszczawa Dolna, Przemyśl^12 1965. 9. 28 | 3 | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes:
^1—3 Jak w tab. 1 — As in the table 1
^4 Trifolium pratense
^5 Głównie T. pratense — Mainly red clover
^6 leg. A. Kosior, J. Partyka, Z. Mirek
^7 leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, Ł. Bilińska, E. Waligóra, R. Szadziewski
^8 leg. J. Wojdaszka
^9 leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
^10 leg. W. Sołtys (Banaszak 1973)
^11 leg. W. Sołtys (Banaszak 1984)
^12 (Banaszak 1975)
strona 67wszędzie występowały trzmiele ziemne, kamiennik, rudonogi, rudoszary, ogrodowy i ciemnopasy, a bardziej lokalnie — trzmiel paskowany i żółty. Trzmiel szary występował wszędzie oprócz woj. tarnowskiego; trzmiele: wielkooki, rdzawoodwłokowy i grzbietoplam tylko w woj. tarnobrzeskim, a rudy i zmienny — także i w tarnowskim. Trzmiela naddunajskiego złowił jedynie Śnieżek w Rzeszowie (Ruszkowski i in. 1980), a stanowisko trzmiela grzbietoplama (Opoka koło Kraśnika) jest nowe i poszerza południowo-zachodnią granicę zasięgu tego gatunku.
Również w woj. przemyskim (tab. 4) najczęściej dominowały trzmiele ziemne, albo (okolice Radymna i Przeworska) prawie bez domieszek (74—95%), albo przy subdominacji trzmiela ciemnopasego (Dzików Stary i Wietlin) czy kamiennika (Kowalówka), albo w równowadze z trzmielem rudoszarym i rudym (Krzywcza) lub rudoszarym i leśnym (Węgierka). W niektórych jednak miejscowościach (w okolicy Przemyśla) dominował trzmiel ogrodowy przy subdominacji rudonogiego, rudoszarego i ziemnych lub w równowadze z rudoszarym i rudym, albo rudy w równowadze z ziemnym lub leśnym, albo wreszcie (w okolicach Jarosławia) do najliczniejszych trzmieli należały kamiennik, rudy i leśny lub kamiennik i rudoszary. W samym Jarosławiu dominował trzmiel zmienny (90%). Do często spotykanych w tym województwie gatunków trzmieli należy: rudy, rudoszary, ziemne, rudonogi, ogrodowy, kamiennik, leśny i drzewny; do bardziej lokalnych — zmienny, ciemnopasy, szary, rdzawoodwłokowy, paskowany, wielkooki i żółty, w jednej tylko miejscowości (Nowa Grobla) spotkano trzmiela wrzosowiskowego.
W woj. krośnieńskim (tab. 5) badany był głównie teren Bieszczad, gdzie dominowały trzmiele ziemne albo trzmiel sześciozębny, rzadko (gmina Wołkowyja) — w sierpniu trzmiel rudy przy subdominacji ziemnych i ogrodowego. Trzmiele ziemne oraz trzmiela sześciozębnego, rudego i ogrodowego należy więc uznać za główne gatunki Bieszczad. Obok nich występowały w tym rejonie trzmiel drzewny, leśny, wrzosowiskowy, kamiennik, rudonogi, szary, rudoszary i paskowany, wyjątkowo zaś tylko — ciemnopasy, wielkooki i zmienny. Brak tu natomiast było trzmiela wysokogórskiego, wyżynnego i różnobarwnego. Kosior (1987) podaje, że po 1970 r. nie występowały zupełnie w Bieszczadach Zachodnich trzmiel różnobarwny i wrzosowiskowy, a liczebność i zasięg trzmiela kamiennika bardzo się zmniejszyły.
Miejscowości leżące poza Bieszczadami (dawne powiaty: Jasło, Krosno, Brzozów i Sanok) charakteryzowały się dominacją trzmieli ziemnych, bardzo silną (86—90%) w części zachodniej (Samoklęski, Głowienka) — podobną jak w okolicy Gorlic (porównaj tab. 2), lub słabszą (48%) z subdominacją trzmiela ogrodowego i rudego (Równe), albo rudoszarego, szarego i ciemnopasego (Brzozów). Z innych trzmieli występowały poza Bieszczadami: kamiennik i rudonogi. Gatunki tego rejonu wszystkie więc należały do szeroko rozpowszechnionych na nizinach. Śnieżek (1894), który badał trzmiele głównie w Jasienicy koło Brzozowa, obserwował jeszcze trzmiela drzewnego, leśnego, różnobarwnego, zmiennego, rdzawoodwło-
strona 68Tabela 5 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. krośnieńskim The bumblebee species percentage in Krosno province
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Rozsypaniec^6, Bieszczady 1984. 8. 28 | 23 | 30 | — | 4,5 | — | 43 | 9 | — | — | — | — | — | — | 9 | 4,5 | — | TW |
| Rawka k. Wetliny^6 „ | |||||||||||||||||
| 1984. 8. 26—27 | 51 | 7,5 | — | — | — | 75 | 2 | 4 | 4 | — | — | — | — | — | 7,5 | — | T |
| Wetlińska Wyżnia | |||||||||||||||||
| Przełęcz^6 „ 1984. 8. 23—25 | 39 | 3 | — | — | — | 97 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Tarnica^6 „ 1984. 8. 28 | 1 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Szeroki Wierch^6 „ 1984. 8. 28 | 3 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Przełęcz pod Tarnicą^6 „ 1984. 8. 28 | 7 | x | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Halicz^6 „ 1984. 8. 28 | 5 | — | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Samoklęski^7, Jasło^4 1973. 8. 2 | 42 | — | — | — | — | 86 | 2 | 7 | — | — | — | 5 | — | — | — | — | T |
| Głowienka^8, Krosno^4 1972. 7. 30 | 40 | — | — | — | — | 90 | 2,5 | — | — | — | — | — | — | — | 2,5 | 5 | T |
| Równe^7 „ 1973. 8. 2 | 25 | — | — | — | — | 48 | — | — | 16 | — | — | — | — | — | 36 | — | THoA |
| Stara Wieś^8, Brzozów^5 1972—1974 | 44 | — | — | — | — | 48 | 2,5 | 9 | — | — | 11 | 11 | — | — | 7 | 11,5 | TRuSE |
| Zagórz^7, Sanok^4 1973. 8. 2 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — | — | — | x | — | — |
| Myczków^7, Bieszczady^4 1973. 8. 1 | 24 | — | — | — | 4 | 33 | — | — | 46 | — | — | — | — | — | 17 | — | ATHo |
| Bereska^7 „ 1973. 8. 1 | 50 | — | — | — | — | 82 | — | 2 | 8 | — | 2 | — | — | — | 4 | 2 | T |
| Terka^7 „ 1973. 8. 2 | 50 | — | — | — | — | 100 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
| Baligród^7 „ 1973. 8. 1 | 17 | — | — | — | — | 65 | — | — | 23,5 | — | — | — | — | — | 11,5 | — | TAHo |
| Równia^7 „ 1973. 8. 1 | 7 | — | — | — | — | x | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — |
| gmina Wołkowyja^9, Bieszczady | |||||||||||||||||
| 1973—1976. 6—7. | 995 | — | — | 0,9 | 0,1 | 66 | — | 1 | 5 | — | 2 | 1 | — | 1 | 23 | — | THo |
| gmina Wołkowyja^9 „ 1973—1976. 8. | 2280 | — | — | 0,1 | — | 36,8 | — | 2,8 | 40 | 0,1 | 8,8 | 3 | — | 0,4 | 8 | — | AT |
| Dolina Wołosatego^9 „ 1974—1976. | |||||||||||||||||
| 6—7. | 90 | 59 | — | 1 | — | 32 | — | — | 7 | — | — | — | — | 1 | — | — | WT |
| Miejscowość, powiat^1, data / Locality, district^1, date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: W | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)^2: Ru | dom.^3 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Dolina Wołosatego^9 „ 1974— | |||||||||||||||||
| 1976. 8. | 101 | 48,5 | — | — | 1 | 39,5 | — | — | 10 | — | — | — | — | 1 | — | — | WT |
| Połonina Caryńska^10 „ 1976. 6. 9 | 5 | m | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | WT |
| Bieszczady^13 1975—1980. 5—9. | 31 | 10 | — | 26 | 3 | 52 | 3 | — | 3 | — | — | — | — | — | 3 | — | TR |
| Połonina Wetlińska^11, Bieszczady | |||||||||||||||||
| 1967. 8. 17 | 26 | 88 | — | — | — | 12 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | WT |
| Połonina Wetlińska^11 „ 1967. 6. 5 | — | — | — | — | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Wetlina^11 „ 1963+1967 | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Tarnica (1000 m)^11 „ 1967. 7. 27 | — | x | x | — | x | x | x | — | m | — | — | — | x | — | x | — | — |
| Krzemień (1300 m)^11 „ 1967. 7. 27 | 7 | x | x | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Halicz (1300 m)^11 „ 1967. 7. 28 | — | x | x | — | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Dolina Wołosatego^11 „ 1967. 7. 22—29 | — | x | — | x | x | x | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Jabłonki^11 „ 1965. 6—7 | — | — | — | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Odkrzykoń, Krosno^14 1965. 9. 19 | 6 | — | — | — | — | m | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Jasienica, Brzozów^12 1872 | — | — | — | x | x | m | m | m | m | x | m | x | x | x | m | x | HoDTSAL |
Odnośniki — Notes:
^1 Powiaty do roku 1975 (Bieszczady = powiaty: Lesko i Ustrzyki Dolne)
The districts to the year 1975 (Bieszczady = districts: Lesko and Ustrzyki Dolne)
^2—3 Jak w tab. 3 — As in the table 3
^4—5 Jak w tab. 4 — As in the table 4
^6 leg. M. Biliński
^7 leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
^8 leg. M. Biliński, K. Kaczmarska, Ł. Bilińska, E. Waligóra, R. Szadziewski
^9 (Kosior 1980 + niepubl.)
^10 (Banaszak 1984)
^11 (Banaszak 1969, 1975)
^12 Głównie z Jasienicy (Śnieżek 1894, 1910) — występowało tu także innych 5 gatunków trzmieli: O, Le, El, P, I.)
Mainly from Jasienica (Śnieżek 1894, 1910) — 5 other bumblebee species (O, Le, El, P, I) appeared here.
^13 (Starzyk, Kosior 1985)
^14 (Anasiewicz — niepubl.)
strona 70kowego, ozdobnego, paskowanego, wyżynnego i naddunajskiego. Nie ma jednak pewności, czy wszystkie te gatunki występują tu także obecnie.
Ogólnie biorąc — na 65 przebadanych prób składu gatunkowego trzmieli z 62 miejscowości zaliczonych przez nas do rejonu południowej Polski — w 65% wypadków dominowały trzmiele ziemne, w jednej trzeciej wypadków bez subdominantów, w dwu trzecich subdominantami były najczęściej trzmiel rudy, ogrodowy lub rudonogi; często też — szary, rudoszary, ciemnopasy, kamiennik lub leśny; czasem — sześciozębny, wysokogórski (oba w górach lub w ich pobliżu), paskowany, żółty, ozdobny lub wielkooki.
Stosunkowo często występowała też dominacja trzmiela rudego (w krakowskim, przemyskim i Bieszczadach), lub ogrodowego (w krakowskim, przemyskim i nowosądeckim, a według Śnieżka i w krośnieńskim), w Bieszczadach zaś także sześciozębnego przy subdominacji trzmieli ziemnych. Lokalnie dominowały również: trzmiel kamiennik (przemyskie i krakowskie), leśny (raz w Tatrach), zmienny (raz w przemyskim) i wysokogórski (wyższe partie Tatr).
2. Różnice składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli w latach 1972—1976
Na terenie południowej Polski mieliśmy tylko jeden „punkt stały” (badany co roku w latach 1972, 1973 i 1974) w Starej Wsi koło Brzozowa. Dla stwierdzenia więc, czy istnieją wyraźne różnice między latami w zagęszczeniu i składzie gatunkowym trzmieli, wykorzystaliśmy również dane Kosiora (1980 i niepubl.) z drugiego pokosu koniczyny czerwonej w gminie Wołkowyja (lata 1973—1976) oraz dane z dwu naszych punktów stałych, leżących na granicy rozpatrywanego przez nas obecnie rejonu, ale na północ od Wisły (Ruszkowski i in. 1988).
Zagęszczenie trzmieli we wszystkich tych punktach stałych (tab. 6) większe było w 1973 r. niż w 1972 r. Natomiast zagęszczenie to w 1974 r. było mniejsze niż w 1973 r. w punktach stałych woj. krośnieńskiego, a większe lub takie samo w leżących w rejonie Wyżyny Małopolskiej. W gminie Wołkowyja także i w latach 1975—1976 zagęszczenie trzmieli było dużo mniejsze niż w 1973 r. Jeżeli zsumujemy dane ze Starej Wsi, Pieczenogów i Pacanowa, to stosunek zagęszczenia trzmieli w latach 1972 i 1973, będzie jak 320 do 367 czyli jak 1,00 do 1,15. Chcąc więc porównać zagęszczenie trzmieli w dwu miejscowościach, z których jedną badaliśmy w 1972 r., a drugą w 1973 r., zagęszczenie w pierwszej trzeba przemnożyć przez 1,15.
Jeśli chodzi o skład gatunkowy trzmieli w punktach stałych (tab. 6) to skład ten ulegał silnym zmianom w poszczególnych latach. Zwłaszcza udział trzmieli ziemnych był w 1973 r. wyraźnie większy niż w 1972 r. i 1974 r. Jednoroczne badania w danej miejscowości nie pozwalają więc przewidzieć procentowego udziału poszczególnych gatunków trzmieli w innych latach, choć pozwalają przewidzieć powtórzenie się wystąpienia w tej miejscowości gatunków, które w roku badań były tu liczne.
strona 71Tabela 6 Porównanie składu gatunkowego i zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w różnych latach Comparison of species percentage and of density of bumblebees per 1 hectare of red clover in different years
| Miejscowość i data / Locality and date | n | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: R | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: T | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: L | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: D | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: A | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: S | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: E | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: P | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: U | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: Ho | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: Ru | Skład gatunkowy (%) — Species percentage^2: dom.^1 | na 1 ha^4 / per 1 ha^4 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Pieczenogi 1972. 7. 28 | 13 | — | x | m | x | — | x | — | — | — | x | — | — | 80 |
| (woj. Kraków) 1973. 8. 6 | 15 | — | m | x | x | — | x | x | — | — | x | x | — | 350 |
| 1974. 8. 10 | 33 | — | 85 | 3 | — | — | — | — | — | 3 | — | 9 | T | 700 |
| Pacanów 1972. 7. 28 | 8 | — | — | x | x | — | — | x | — | — | — | x | — | 240 |
| (woj. Kielce) 1973. 7. 30 | 53 | — | 32 | 11 | 17 | — | 19 | 5,5 | — | 2 | 8 | 5,5 | TSDL | 350 |
| 1974. 8. 10 | 33 | — | 9 | 6 | 33,5 | — | 18 | — | 12 | — | — | 21,5 | DHSP | 350 |
| Stara Wieś 1972. 7. 30 | 3 | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | x | — | 0 |
| (woj. Krosno) 1973. 7. 31 | 24 | — | 83,5 | — | 4 | — | 4 | — | — | — | 8,5 | — | T | 400 |
| 1974. 8. 15 | 17 | — | 6 | 12 | — | — | 23,5 | 29 | — | — | 6 | 23,5 | ESRu | 250 |
| gmina Wołkowyja^3 1973. 8. | 30 | — | 50 | — | 7 | 23 | — | — | — | — | 20 | — | TAHo | 2525 |
| (woj. Krosno) 1974. 8. | 187 | 0,5 | 11 | — | 6 | 18 | 9 | 13 | — | 2,5 | 40 | — | HoAET | 187 |
| 1975. 8. | 229 | 0,4 | 5 | — | 7 | 31 | 31 | 7,2 | — | 0,4 | 18 | — | ASHoT | 110 |
| 1976. 8. | 1552 | — | 38 | — | 2 | 48 | 6 | 1,9 | — | 0,1 | 4 | — | AT | 687 |
Odnośniki — Notes:
^1 Gatunki dominujące — Dominant species
^2 Jak w tab. 1 — As in the table 1
^3 (Kosior 1980 i niepubl.), zagęszczenie na 1 ha dla miejscowości: Bereska, Myczków, Terka, Bukowiec
(Kosior 1980) and unpublished), density per 1 hectare for localities: Bereska, Myczków, Terka, Bukowiec
^4 Na podstawie tych różnic zagęszczenia współczynnik przeliczeniowy do 1972 r. wynosi 1,15 (dla lat 1973 i 1974 — 1,00)
The coefficient for year 1972 is 1,15 (for 1973 and 1974 is 1,00), basing on these differences of density.
strona 723. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
Zagęszczenie trzmieli (na 1 ha) na polach koniczyny czerwonej zestawiliśmy w tabeli 7 i 8, dzieląc gatunki na grupy o języczku krótkim, średnim, długim i bardzo długim.
Ogólne zagęszczenie trzmieli wahało się w południowej Polsce od 50 do 2000 na 1 ha. Zagęszczenie wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów koniczyny czerwonej (patrz Ruszkowski i in. 1989) obserwowano
Tabela 7 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w województwach: bielsko-bialskim, krakowskim, nowosądeckim, tarnowskim, rzeszowskim i tarnobrzeskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in provinces: Bielsko-Biała, Kraków, Nowy Sącz, Tarnów, Rzeszów and Tarnobrzeg
| Województwo, miejscowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr.^1 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr.^2 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł.^3 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b, dł.^4 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem / Total^5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Bielsko-B., Brzezówka 1973 | 705 | 30 | — | 15 | 750 |
| Dzięgielów 1973 | 745 | 580 | 25 | — | 1350 |
| Rudzica 1974 | 1600 | — | — | — | 1600 |
| Żywiec 1973 | 265 | 80 | — | 105 | 450 |
| Głębowice 1974 | 1320 | 280 | — | 400 | 2000 |
| Kraków, Gaj 1973 | 295 | 5 | — | — | 300 |
| N. Sącz, Nowy Sącz 1973 | 80 | 70 | — | 250 | 400 |
| Ludźmierz 1973 | 140 | 170 | 110 | 80 | 500 |
| Dominikowice 1973 | 1200 | 75 | — | 25 | 1300 |
| Tarnów, Dębno 1973 | 25 | 20 | — | 5 | 50 |
| Żelazówka 1973 | 360 | 190 | — | 50 | 600 |
| Łęki Górne 1973 | 90 | 20 | 10 | 30 | 150 |
| Podegrodzie 1973 | 720 | 145 | — | 35 | 900 |
| Rzeszów, Zagórzyce 1973 | 180 | 70 | — | — | 250 |
| Pstrągowa 1973 | 190 | 100 | — | 10 | 300 |
| Boguchwała 1972 | 220 | 280 | 20 | 160 | 680(780) |
| Kupno 1973 | 175 | 15 | — | 10 | 200 |
| Tarnobrzeg Ślęzaki 1973 | 230 | 310 | — | 10 | 550 |
| Kamień 1972 | 135 | 185 | — | 80 | 400(460) |
| Jeżowe 1973 | 60 | 100 | — | 40 | 200 |
| Annopol 1973 | 790 | 70 | — | 40 | 900 |
Odnośniki — Notes:
^1 o języczku krótkim — with the short tongue
^2 o języczku średnim — with the middle tongue
^3 o języczku długim — with the long tongue
^4 o języczku bardzo długim — with the very long tongue
^5 w nawiasie zagęszczenie po przemnożeniu przez wskaźnik przeliczeniowy z tab. 6
in parenthesis the density after multiplication per coefficient from the table 6
strona 73Tabela 8 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w województwach: zamojskim, przemyskim i krośnieńskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in provinces: Zamość, Przemyśl and Krosno
| Województwo, miejscowość, rok / Province, locality, year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr.^1 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr.^2 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł.^3 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b, dł.^4 | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem / Total^5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Zamość, Płusy 1973 | 70 | 50 | 20 | 10 | 150 |
| Przemyśl, Dzików Stary 1974 | 295 | 10 | 30 | 65 | 400 |
| Kowalówka 1972 | 625 | — | 15 | — | 640 (740) |
| Nowosielce 1973 | 165 | 25 | — | 10 | 200 |
| Wietlin 1973 | 370 | 85 | 10 | 85 | 550 |
| Skołoszów 1973 | 190 | — | — | 10 | 200 |
| Zadąbrowie 1972 | 1400 | 40 | — | — | 1440 (1660) |
| Cisowa 1972 | 200 | 210 | — | 30 | 440 (510) |
| Krosno, Samoklęski 1973 | 310 | 40 | — | — | 350 |
| Głowienka 1972 | 630 | — | — | 50 | 680 (780) |
| Równe 1973 | 170 | 55 | — | 125 | 350 |
| Stara Wieś | |||||
| 1972—1974 | 110 | 70 | — | 40 | 220 |
| Zagórz 1973 | — | 40 | — | 10 | 50 |
| Myczków 1973 | 130 | 160 | — | 60 | 350 |
| Bereska 1973 | 205 | 30 | — | 15 | 250 |
| Terka 1973 | 900 | — | — | — | 900 |
| Baligród 1973 | 160 | 60 | — | 30 | 250 |
| Równia 1973 | 65 | 85 | — | — | 150 |
Odnośniki jak w tab. 7 — Notes as in the table 7
jedynie w Głębowicach koło Wadowic. Natomiast na wszystkich pozostałych badanych polach było ono zbyt małe, choć w woj. bielsko-bialskim w połowie miejscowości niewiele mniejsze od wymaganego. Podobnie zagęszczenie trzmieli na polanach reglowych w Tatrach było w latach 1982—1984 stosunkowo bardzo małe, wynosząc jedynie 41—472 na 1 ha polany (Kosior — w druku).
Także i trzmiele o najdłuższym języczku jedynie w Głębowicach wystąpiły w nieco większym zagęszczeniu (400 na 1 ha) i w Nowym Sączu (250 na 1 ha). W krakowskim, nowosądeckim i przemyskim trafiają się również miejscowości o dominacji trzmiela ogrodowego (tab. 1, 2, 4). Być może więc w okolicach tych znalazłyby się potencjalne rejony nasiennych upraw roślin o głęboko położonym nektarze.
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Stwierdzono, że na terenie południowej Polski występowały wszystkie (24) gatunki trzmieli, których występowanie w Polsce zostało udowodnione. Jest to więc niewątpliwie najbogatsza w gatunki trzmieli część naszego kraju.
- We wszystkich województwach tego rejonu występowały: trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), kamiennik — B. lapidarius (L.), rudonogi — B. ruderarius (Müll), rudoszary — B. sylvarum (L.), paskowany — B. subterraneus (L.) i ogrodowy — B. hortorum (L.); prawie we wszystkich — szary — B. veteranus (F.) (bez tarnowskiego), ciemnopasy — B. ruderatus (F.) (bez tarnowskiego i zamojskiego) oraz rudy — B. pascuorum (Scop.) i zmienny — B. humilis (Ill.) (oba bez rzeszowskiego i zamojskiego), a także wielkooki — B. confusus Schenck (bez tarnowskiego, rzeszowskiego i zamojskiego) i żółty — B. muscorum (F.) (bez krakowskiego, nowosądeckiego i krośnieńskiego).
- Bardziej lokalnie występowały: trzmiel leśny — B. pratorum (L.), drzewny — B. hypnorum (L.) i wrzosowiskowy — B. jonellus (K.) (w bielsko-bialskim, krakowskim, nowosądeckim, przemyskim i Bieszczadach), wysokogórski — B. pyrenaeus Pér. i sześciozębny — B. wurfleini (Rad.) (wyłącznie w górach, pierwszy — w Tatrach, u ich podnóża i na Babiej Górze, drugi — także w Beskidzie Średnim i Śląskim oraz w Bieszczadach), rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) (w tarnobrzeskim, przemyskim, krośnieńskim oraz w Tatrach i Pieninach), wyżynny — B. elegans Seidl., różnobarwny — B. soroeensis (F.) i ozdobny — B. distinguendus Mor. (dwa pierwsze tylko w nowosądeckim, bielsko-podlaskim i krośnieńskim, trzeci także i w krakowskim).
- Najrzadszymi gatunkami były trzmiel grzbietoplam — B. maculidorsis Skor. (raz złowiony w woj. tarnobrzeskim) oraz naddunajski — B. laesus mocsaryi Kriechb. (łowiony tylko przez Śnieżka w krośnieńskim i rzeszowskim).
- W większości (około 65%) badanych punktów dominowały trzmiele ziemny i gajowy, same lub częściej przy subdominacji jednego lub kilku spośród 14 innych gatunków, najczęściej zaś trzmiela rudego, ogrodowego lub rudonogiego.
- Z innych gatunków częściej dominował trzmiel rudy (w części krakowskiego, przemyskiego i Bieszczad), ogrodowy (w części krakowskiego, przemyskiego i nowosądeckiego) lub sześciozębny (w wyższych partiach Bieszczad).
- Rzadko dominowały: trzmiel kamiennik (w krakowskim i przemyskim), wysokogórski (na Babiej Górze), leśny (raz w Tatrach) i zmienny (raz w przemyskim).
- Zagęszczenie trzmieli w południowej Polsce (przynajmniej w rejonach rolniczych) było w latach 1972—1974 bardzo małe — niedostateczne np. dla uzyskania opłacalnych plonów koniczyny czerwonej, z wyjątkiem niektórych okolic woj. bielsko-bialskiego (np. Głębowice k. Wadowic, Rudzica k. Bielska-Białej, Dzięgielów k. Cieszyna) i nowosądeckiego (np. Dominikowice k. Gorlic). Trzmiele na całym tym terenie wymagają więc szczególnie intensywnej ochrony.
LITERATURA
Anasiewicz A. (Niepublikowane materiały z lat 1965—1966 — Unpublished materials from 1965—1966).
Banaszak J., 1969, Przyczynek do znajomości fauny trzmieli (Bombus Latr.) Bieszczadów. Przegl. Zool., 13, 2: 187.
Banaszak J., 1973, Materiały do znajomości fauny pszczołowatych (Hymenoptera, Apoidea) Rzeszowszczyzny. Pol. Pismo Entomol., 43: 55—60.
Banaszak J., 1975, Materiały do znajomości fauny trzmieli (Bombus Latr.) i trzmielców (Psithyrus Lep.) Bieszczadów. Przegl. Zool., 19, 2: 209—210.
Banaszak J., 1984, Materiały do znajomości pszczół (Hymenoptera, Apoidea) fauny Polski. III. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 34 C: 127—147.
Banaszak J., 1987, Pszczoły (Hymenoptera, Apoidea) wybranych zespołów roślinnych Wielkopolskiego Parku Narodowego. Bad. Fizjogr. Pol. Zach., 35 C: 5—23.
Cwierzyk J. (Niepublikowane materiały z lat 1961—1962 — Unpublished data from 1961—1962).
Dylewska M., 1957, Zarys rozsiedlenia gatunków z rodzaju Bombus Latr. na obszarze Polski, Acta Zool. Crac., 2: 259—278.
Dylewska M., 1958, Fauna trzmieli (Bombus Latr.) i trzmielców (Psithyrus Lep.) Tatr Polskich. Acta Zool. Crac., 3: 137—197.
Dylewska M., 1962, Apoidea Pienińskiego Parku Narodowego. I. Megachilidae i Apidae (partim). Acta Zool. Crac., 7: 423—481.
Dylewska M., 1966, Apoidea Babiej Góry Acta Zool. Crac., 11: 112—175.
Dylewska M., Zabłocki J., 1972, Nowe i mało znane Apoidea (Hymenoptera) z obszaru Polski. Acta Zool. Crac., 17: 405—414.
Kiss J., Olasz K., 1907, Adatok Arva—Polhora es a Babia-gura revarfaunajahoz. Rovart. Lapok., Budapest, 14: 71—76 (cit.: Dylewska 1966).
Kosior A., 1979, Znaczenie, zagrożenie i ochrona trzmieli (Bombus Latr.) na obszarze zlewni Bereźnicy w Bieszczadach Zachodnich. Studia Naturae, A, 18: 187—206.
Kosior A., 1980, Rola trzmieli (Bombus Latr.) w biocenozach Bieszczadów Zachodnich. Ochrona Przyrody, 43: 189—222.
Kosior A., 1987, Wpływ działalności gospodarczej na populacje trzmieli Bombus Latr. w Bieszczadach Zachodnich. Ochr. Przyr., 45: 239—262.
Kosior A., (w druku), Trzmiele (Bombus Latr.) wybranych polan reglowych Tatrzańskiego Parku Narodowego. Studia Naturae, A,
Noskiewicz J., 1920, Przyczynek do znajomości fauny żądłówek Tatr Polskich. Kosmos, 45: 145—162.
Ruszkowski A., Anasiewicz A., Sowa S., 1980, Polskie trzmiele (Bombus Latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae). Pol. Pismo Entomol., 50: 509—513.
Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., Bąk J., Kaczmarska K., 1989, Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Starzyk J.R., Kosior A., 1985, Wpływ turystyki pieszej na entomofaunę Bieszczadzkiego Parku Narodowego i terenów przyległych. Parki Narod. i Rez. Przyr., 6, 2: 93—100.
Śnieżek J., 1894, O krajowych gatunkach trzmieli. Spraw. Kom. Fizyogr., 29: 1—22.
Śnieżek J., 1910, Błonkówki pszczołowate (Apidae) zebrane w Galicyi. Spraw. Kom. Fizyogr., 44: 31—46.
Wierzejski A., 1868, Przyczynek do fauny owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera). Spraw. Kom. Fizyogr., 2: 108—120.
Wierzejski A., 1874, Dodatek do fauny błonkówek (Hymenoptera). Spraw. Kom. Fizyogr., 8: 253—273.
strona 76Żak B., 1969, Trzmiele (Bombus Latr.) i trzmielce (Psithyrus Lep.) Pogórza Wielickiego oraz przyległych partii Beskidu Średniego. Zesz. Nauk. Uniw. Jagiell., 187: 113—129.
THE BUMBLEBEES OF SOUTH POLAND
A. Ruszkowski, A. Kosior, M. Biliński, K. Kaczmarska
Summary
The bumblebee species percentage (in 1963—1986) and density of bumblebees per 1 hectare of red clover (in 1972—1974) were investigated in south Poland (provinces: Bielsko-Biała, Nowy Sącz, Tarnów, Rzeszów, Krosno, Przemyśl and partially — Kraków, Tarnobrzeg and Zamość). The results of own researches were completed with data from the literature.
The 24 bumblebee species were observed in this region. It was the full number of bumblebee species which appearing was certainly proved in Poland. The dominant species were most frequently Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), more rare — B. pascuorum Scop., B. hortorum (L.) and (in the higher part of Bieszczady mountains) B. wurfleini (Rad.), and sometimes also — B. lapidarius (L.), B. pratorum (L.), B. humilis (Ill.) and (on the mountain Babia Góra) B. pyreneus Pér. In all provinces appeared: B. terrestris (L.), B. lucorum (L.), B. lapidarius (L.), B. ruderarius (Müll.), B. sylvarum (L.), B. subterraneus (L.), B. hortorum (L.), in nearly all provinces — B. veteranus (F.), B. ruderatus (F.), B. pascuorum Scop., B. humilis (Ill.), B. confusus Schenck and B. muscorum (F.); more locally — B. pratorum (L.), B. hypnorum (L.), B. jonellus (K.), B. pomorum (Pz.), B. elegans Seidl., B. soroeensis (F.) and B. distinguendus (Mor.) and only in the mountains — B. wurfleini (Rad) and B. pyrenaeus Pér. The most rare and the most local species were B. maculidorsis Skor. and B. laesus mocsaryi (Kriechb.) — the last species was catched in this region only to 1910.
The density of bumblebees per 1 hectare was (at least in agricultural areas) to low to obtain the payable seed yields of red clover, except some localities of Bielsko-Biała province. It is necessary to manage an intensive protection of the bumblebees in all regions of south Poland.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 57, ryc. 1: „Berezka” → Bereska
- s. 61, tab. 1: „terretstris” → terrestris
- s. 69, tab. 5: „Odkrzykoń” → Odrzykoń
- s. 74: „bielsko-podlaskim” → bielsko-bialskim
- s. 75, piśmiennictwo: „Cwierzyk” → Ćwierzyk
- s. 75, piśmiennictwo: „revarfaunajahoz” → rovarfaunájához
- s. 76, streszczenie: „pyreneus” → pyrenaeus
- s. 76, streszczenie: „to low” → too low
