OCENA TOKSYCZNOŚCI AZOFOSU, LINDANU, MALATHIONU, TERPENTOLU A I B ORAZ AKARICYDOLU E 20 DLA PSZCZÓŁ
tekst: Stanisława Smolarz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok IX, 1965 — Stanisława Smolarz
strona 77PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK IX, NR 1—2 LIPIEC 1965
Stanisława Smolarz
Zakład Ochrony Roślin I. S.
WSTĘP
Coraz częstsze zatrucia związane z powszechnym stosowaniem środków chemicznych w ochronie roślin są przyczyną dużych strat w pasiekach. Nowoczesne rolnictwo nie może wprawdzie zrezygnować z chemicznego zwalczania chorób i szkodników, gdyż straty przez nie powodowane sięgają miliardów złotych rocznie, jednak konieczne jest takie przeprowadzenie zabiegów ochrony roślin, aby nie były one szkodliwe dla pszczół.
Jednym ze sposobów ograniczenia przypadków zatruć pszczół jest wprowadzęnie do praktyki preparatów chemicznych selektywnych, to jest działających tylko na niektóre szkodniki, a nie niszczących owady pożyteczne. W pracy niniejszej przedstawiono wyniki nad kontaktową toksycznością dla pszczół Azofosu, Lindanu, Malationu, Terpentolu A i B orazAkaricydolu E 20.
PRZEGLĄD LITERATURY
Sprawa zatruć pszczół w sadzie wypłynęła po raz pierwszy w latach 1889—1896, kiedy to A. J. Cook i F. M. Webster stwierdzili, że pszczoły są zabijane przez preparaty arsenowe, stosowane w okresie kwitnienia
strona 78sadów (Johansen 1959). Pierwsze badania nad zatruciami pszczół w kwitnących sadach i uprawach lucerny, opryskiwanych preparatami arsenowymi prowadził Melander w roku 1922. W roku 1926 Mc Indoo i Demuth stwierdzili, że nawet pyłek drzew opryskiwanych tymi preparatami jest toksyczny dla pszczół.
W okresie późniejszym w związku z coraz powszechniejszym stosowaniem insektycydów i innych preparatów chemicznych, zatrucia pszczół zdarzają się coraz częściej, co z kolei wywołuje ukazanie się wielu prac na ten temat. Trudno jest jednak porównywać podawane przez poszczególnych autorów wyniki badań, ponieważ prace prowadzone są w różnych warunkach klimatycznych, różnymi metodami, dotyczą różnych preparatów oraz różnych ras pszczół.
Szczególnie duże straty w pasiekach wystąpiły w USA i w Kanadzie, gdzie zabiegami chemicznymi objęto duże obszary jednolitych upraw. Dlatego w krajach tych stosunkowo wiele opublikowano prac, opisujących zachowanie się pszczół w polu po zastosowaniu pestycydów: Atkins i Anderson (1954), Lieberman, Bohart, Knowlton, Nye (1954), Anderson i Atkins (1958a, b) i Shaw (1959). Podobne prace przeprowadzono również w Europie, Beran i Neururer (1956).
Oprócz badań w warunkach polowych wiele prac nad toksycznością insektycydów dla pszczół przeprowadzono również w laboratoriach. W badaniach tych starano się ściśle porównać toksyczność poszczególnych preparatów (Beard 1949, Eckert 1949, 1954, Atkins i Anderson 1954, Glynne Jones 1954, Beran i Neururer 1955).
Na ogół insektycydy bardzo toksyczne w laboratoriach nie zawsze okazały się równie toksyczne w polu. Większość preparatów wykazała silniejsze działanie toksyczne w badaniach laboratoryjnych (Johansen 1960). Mogło to być związane z tym, że na toksyczność insektycydów w polu wpływa więcej czynników niż w laboratorium, jak zmiany temperatury, wilgotności, nasłonecznienie, opady a nawet siła wiatru. Na przykład wzrost temperatury wzmagał działanie takich preparatów jak Aldrin i Dieldrin, lecz znacznie obniżał toksyczność innych np. DDT i Lindanu (Häfliger 1949, Guthrie 1950, Łęski i Smolarzowa 1960). W takich wypadkach mówimy o posiadaniu przez preparaty negatywnego lub pozytywnego współczynnika temperatury. Jak podaje Mistric i Gaines (1953) wiatr redukuje szczególnie toksyczność Toxaphenu, Metylparationu, Endrinu, Dieldrinu, Aldrinu, Lindanu i Malationu, natomiast deszcz redukuje głównie toksyczność Toxapenu, Parationu, Endrinu i Isolanu.
Lieberman, Bohart, Knowlton, Nye (1954) i Johansen
strona 79(1960) podają zgodnie, że preparaty w formie emulsji są znacznie mniej toksyczne dla pszczół niż w postaci pylistej.
Eide (1947), Niemczuk (1957), Anderson i Atkins (1958), Johansen (1961) i Palmer Jones (1964) stwierdzają, że 2,4-D stosowany często w walce z chwastami nie jest toksyczne dla pszczół w działaniu kontaktowym. Jednak jeżeli preparat zostanie pobrany z nektarem jest dla pszczół trujący, Niemczuk (1957) i Palmer-Jones (1964).
Niemczuk podając 2,4 D wraz z syropem uzyskał ponad 50% śmiertelności pszczół, a powołując się na Kirkora i Borcherta podaje, że czerw karmiony zatrutym pyłkiem ginął przez dłuższy czas. Autor dochodzi ostatecznie do wniosku, że w praktyce stosowane stężenia 2,4 D, wynoszące 0,003—0,005 g na 1 ml wody, nie są toksyczne dla pszczół dorosłych, jednak w końcowym efekcie ostrzega przed chronicznymi zatruciami.
Natomiast Palmer-Jones uważa, że 2,4 D może spowodować poważne straty, jeśli będzie użyty w czasie kwitnienia roślin, szczególnie na dużych przestrzeniach. Z tego względu poleca się stosować preparaty zawierające w swym składzie 2,4 D na rośliny niekwitnące.
Jak podaje Bohusiewicz i Janowski (1960) w Polsce największe straty pszczół do roku 1956 powodowane były przez preparaty arsenowe, które obecnie zostały całkowicie wycofane z ochrony roślin. W ostatnich latach wzrosła ilość zatruć preparatami DDT i HCH. Do 1959 roku Zakład Toksykologii WSR we Wrocławiu nie zetknął się z zatruciami wywołanymi przez preparaty fosforo-organiczne. Jednak preparaty te są coraz częściej stosowane w ochronie roślin, a ponieważ są one bardzo toksyczne dla pszczół, należy liczyć się z możliwością wystąpienia spowodowanych przez nie zatruć.
MATERIAŁ I METODYKA
Doświadczenie przeprowadzono w roku 1960 w Skierniewicach, w okresie od czerwca do września, na pszczołach lotnych, pobieranych stale z tego samego roju, bezpośrednio przed przeprowadzeniem badań.
Pszczoły przenoszono do laboratorium, gdzie po nakarmieniu 50% roztworem cukru usypiano je przy pomocy CO2. Następnie na każdą pszczołę nanoszono krople objętości 1 mm3 roztworu insektycydu rozcieńczonego w chemicznie czystym acetonie. Krople dozowano przy pomocy samonapełniającej się mikropipety (Łęski, Smolarzowa (1960) na grzbietową część tułowia. Preparaty stosowano w postaci krystalicznej lub emulsji. Zastosowane dawki wyrażono w procentach
strona 80składnika aktywnego. Kontrolę stanowiły pszczoły, na które naniesiono czysty aceton.
Wszystkie badane pszczoły umieszczano w drewnianych klateczkach o wymiarach 6 × 8 × 3,5 cm. Klateczka miała dwie ruchome szklane ścianki, co ułatwiało obserwację zachowania się pszczół. Wewnątrz znajdował się kawałek węzy pszczelej i podkarmiaczka napełniona syropem. W jednej klateczce umieszczano po 20 pszczół.
Pojedyncza kombinacja obejmowała trzy klateczki czyli łącznie 60 pszczół. Każda kombinacja powtórzona była w trzech terminach, otrzymane zatem średnie oparte są na obserwacji 180 pszczół.
Klateczki z pszczołami umieszczano w termostatach o temperaturze 25°C a przy badaniu Lindanu i Azofosu również w temperaturze 15 i 34°C. Badane preparaty scharakteryzowano w tabeli 1.
Śmiertelność pszczół sprawdzano po 24 i 48 godzinach po traktowaniu. W zestawieniu zamieszczono jedynie wyniki uzyskane w drugim terminie, gdyż wyniki w pierwszym terminie nie różniły się wiele od ostatnich. Niecelowe było zatem przytaczanie śmiertelności w obydwu terminach.
Wyniki opracowane według graficznej metody I. T. Litchfield i F. Wilcoxon’a (1949). Otrzymane średnie toksyczności kontaktowej dla poszczególnych preparatów naniesiono na papier logarytmiczno-probitowy i wykreślono krzywe toksyczności, na których wyznaczono LD50. Dla Azofosu i Lindanu toksyczność badana była w 15°, 25° i 34°C i w tym wypadku udowodniono jednorodność reakcji i równoległość krzywych.
WYNIKI
Doświadczenie nad toksycznością dla pszczół sześciu insektycydów przeprowadzono w czasie dwu miesięcy, od 7 czerwca do 8 sierpnia (tab. 1). Doświadczenia przeprowadzano jedynie w dni słoneczne, gdyż przy pochmurnej pogodzie pobieranie pszczół z pnia było utrudnione.
Różnica temperatury w dniach pobierania pszczół w pasiece nie przekraczała 3—4°C i z tego względu nie mogła mieć wpływu na wyniki przeprowadzonych badań.
Z przebadanych preparatów największą toksyczność kontaktową dla pszczół w temperaturze 25°C stwierdzono dla Azofosu (LD50 — 0,079 mikrogramów), tab. 2. Na drugie miejsce wysuwa się Lindan (LD50 — 0,18 mikrogramów), a na trzecie Malation (LD50 — 0,265 mikrogramów). W porównaniu z wymienionymi preparatami znacznie mniejszą toksyczność stwierdzono dla Terpentolu B (LD50 — 35 mikrogramów). Dla Terpentolu A i Akaricydolu E 20 nie udało się wyznaczyć LD50 ze względu
strona 81Tabela 1 Opis preparatów stosowanych w doświadczeniu i terminy badań Characteristicts of insecticides used in experiments and dates of experiments
| Preparaty / Name | Składnik aktywny / Active ingredient | Zawartość składnika aktywnego / Active ingredient | Forma preparatu / Formulation | Firma produkująca / Produce of | Czas prowadzenia badań / Dates of experiments |
|---|---|---|---|---|---|
| Azofos (2FO) | metyloparation | 30 | emulsja | „Azot” Jaworzno | 20 VII—8 VIII |
| Lindan | HCH | 100 | krystal. | „Azot” Jaworzno | 7 VI —29 VI |
| Malathion | malathion | 50 | emulsja | CELA | 13 VII—18 VII |
| Terpentol A | chlorowana terpentyna balsamiczna | „ | Zakłady Przem. Org. „Rokita” | 1 VII—8 VII | |
| Terpentol B | „ | „ | „ | 1 VII—8 VII | |
| Akaricydol | PCPCBS | 20 | „ | „Azot” Jaworzno | 9 VII—13 VII |

Ryc. 1. Krzywe toksyczności dla pszczół Azofosu, Lindanu, Malathionu i Terpentolu B w temperaturze 25°C (w skali logarytmiczno-probitowej)
Honey bee mortality curves for Azofos, Lindan, Malathion, Terpentol B in 25°C (log-probit. scale)
strona 82na niewykazywanie toksyczności tych preparatów dla pszczół nawet przy wysokich dawkach.
Dawka Terpentolu A wynosząca 50 μg na pszczołę i Akaricydolu E 20 w ilości 10 μg na pszczołę, a więc 100 do 500 razy przekraczające LD50 dla innych preparatów nie wykazywały żadnej toksyczności. Praktycznie można je zatem uznać za nietoksyczne dla pszczół.
Tabela 2 Toksyczność kontaktowa insektycydów w temperaturze 15°, 25°, i 34°C Contact toxicity of insecticides in temp. 15°, 25° and 34°C
| Lp. | Insektycydy / Insecticides | Temperatura w °C / Temperature in °C | LD50 w mikrogr. czystego składnika na pszczołę / LD50 in mg active ingredient per bee | Granice LD50 przy p = 0,05 / fiducial limited LD50 (p = 0,05): od / from | Granice LD50 przy p = 0,05 / fiducial limited LD50 (p = 0,05): do / to | Nachylenie (b) / Slope value (b) | Granice nachylenia / fiducial limites for slope |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Azofos | 15 | 0,061 | 0,058 | 0,064 | 1,23 | 1,17—1,30 |
| 25 | 0,079 | 0,076 | 0,081 | 1,14 | 1,05—1,23 | ||
| 34 | 0,079 | 0,076 | 0,081 | 1,14 | 1,05—1,23 | ||
| 2 | Lindan | 15 | 0,054 | 0,048 | 0,06 | 1,78 | 1,55—2,05 |
| 25 | 0,18 | 0,17 | 0,19 | 1,39 | 1,28—1,49 | ||
| 34 | 0,18 | 0,16 | 0,20 | 1,52 | 1,35—1,71 | ||
| 3 | Malation | 25 | 0,265 | 0,255 | 0,276 | 1,25 | 1,16—1,34 |
| 4 | Terpentol B | 25 | 35,0 | 30,7 | 39,9 | 1,59 | 1,37—1,87 |
| 5 | Terpentol A | 25 | 50,00* | ||||
| 6 | Akaricydol E 30 | 25 | 10,00** |
Różnica toksyczności przy temperaturze 15 i 25°C dla Lindanu jest duża, a dla Azofosu bardzo mała. Dla Lindanu LD50 w temperaturze 15°C wynosi 0,054 mikrograma, a w temperaturze 25°C — 0,18 mikrogramów, tzn. Lindan jest około trzykrotnie bardziej toksyczny w temperaturze 15°C niż w temperaturze 25°C. Dla Azofosu LD50 w temperaturze 15°C wynosi 0,061 mikrograma, a w temperaturze 25°C — 0,079 mikrogramów, a więc tylko nieznacznie więcej. Natomiast nie ma różnicy w LD50 w temp. 25 i 34°C dla obydwu preparatów.
DYSKUSJA
Opinia autorów o toksyczności insektycydów dla pszczół nie zawsze jest zgodna.
W celu lepszego zilustrowania wypowiedzi kilku autorów na temat toksyczności preparatów dla pszczół zestawiono ich opienie w tabeli 3.
strona 83W związku z różnorodnością ocen ściśle uszeregowanie preparatów według ich toksyczności jest możliwe tylko w ramach wyników poszczególnych autorów. Można jednak dokonać ogólnej oceny i wtedy wyodrębniają się trzy następujące grupy:
I — Preparaty silnie toksyczne LD50 < 1 μg/pszczołę,
II — preparaty średnio toksyczne LD50 od 1 do 10 μg/pszczołę,
III — preparaty praktycznie nietoksyczne LD50 powyżej 10 μg/pszczołę.

Ryc. 2. Krzywe toksyczności Azofosu dla pszczół w temperaturze 15°, 25° i 34°C (w skali logarytmiczno-probitowej)
Honey bee mortality curves for Lindan in 15°, 25°, 34°C (log-probit. scale)
Do grupy preparatów silnie toksycznych należy zaliczyć na podstawie tekstów laboratoryjnych: Aldrin, Diazinon, Dieldrin, Ekatin (thiometon), Isolan, Lindan, Malation, Metasystox, Metyloparation, Paration i Dipterex z tym, że odnośnie Ekatinu, Isolanu i Dipterexu ocena dotyczy wyłącznie toksyczności żołądkowej.
Na podstawie wyników uzyskanych w przeprowadzonych doświadczeniach
strona 84Azofcs, Lindan i Malation należy zaliczyć zgodnie z literaturą do grupy preparatów silnie toksycznych.
Porównując uzyskane wyniki z danymi przytaczanymi przez Beran’a i Neururer’a (1955) należy stwierdzić, że dla Azofosu LD50 podawane przez wymienionych autorów jest mniejsze niż uzyskane w naszym doświadczeniu (0,0476 i 0,079 mikrogramów na pszczołę). Natomiast podawane przez Wiesa (1959). LD50 dla Lindan (0,11) mieści się w granicach LD50, uzyskanego w doświadczeniu dla temperatury 15 i 25°C (0,054 i 0,18 mikrogramów). LD50 dla Malationu otrzymane w doświadczeniu (0,265 mikrogramów) jest dwa razy mniejsze niż LD50 uzyskane przez Beran’a (0,5168 mikrogramów) i prawie trzy razy większe od uzyskanego przez Wiesa (0,094 mikrogramów). Rozbieżności te można w przypadku Azofosu i Malationu tłumaczyć możliwością działania na pszczoły oprócz składnika aktywnego również odmiennych rozpuszczalników i emulgatorów. Istnieje również możliwość, że pszczoły, których użyto do doświadczeń nie jednakowo reagowały na insektycydy.

Ryc. 3. Krzywe toksyczności Lindanu dla pszczół
Honey bee mortality curves for Azofos in 15,°, 25°, 34°C (log-probit. scale)
Wyniki badań zezwalają na stwierdzenie, że Lindan ma negatywny współczynnik temperatury (słabiej działa w wyższej temperaturze) ale tylko w zakresie do 25°C. Dalsze podwyższenie temperatury nie wpływało na zmniejszenie toksyczności preparatu, jak to miało miejsce z DDT (Łęski, Smolarzowa 1960). Stwierdzenie to jest zgodne z opinią Guthrie (1950), który uzyskał negatywny współczynnik temperatury dla Lindanu, pracując nad toksycznością tego preparatu dla karaczana (Periplaneta americana L.).
W przypadku Azofosu nie można z całą pewnością mówić o negatywnym współczynniku temperatury, chociaż pewien niewielki spadek toksyczności w temperaturze wyższej zaznaczył się. Różnice wartości LD50 w temperaturze 15 i 25°C były tu niewielkie i mogły być wywołane również osłabieniem pszczół, przebywających przez pewien czas w temperaturach niskich.
strona 85Do drugiej grupy preparatów średnio toksycznych zaliczono: Chlordan, DDT, DNOC, Endrin, Isodrin i Isopestox, z tym, że ocena tego ostatniego dotyczy tylko toksyczności żołądkowej. Biorąc pod uwagę wyłącznie toksyczność żołądkową do tej grupy preparatów należałoby zaliczyć również Schradan. Toksyczność kontaktowa Schradanu jest bardzo niska i na tej podstawie został on zaliczony do preparatów praktycznie nietoksycznych. Natomiast Endrin należałoby zlokalizować na pograniczu grupy silnie i średnio toksycznej (LD50 jest bliskie 1 μg/pszczołę). Wysoka wartość LD50, podana przez Beard (1949), dla DDT i Parationu wynika z przeliczenia dawek na kilogram wagi ciała pszczół a nie na 1 pszczołę, jak to czynią inni autorzy.
Za preparaty praktycznie nietoksyczne uważane są: Schradan, Toxaphen, 2,4 D i MCPA. 2,4 D zaliczono do tej grupy jedynie na podstawie toksyczności kontaktowej. Anderson i Atkins (1958) zaliczają tu również wiele fungicydów jak Captan, Karatane, Maneb, Nabam, Ziram i preparaty siarkowe.
Opierając się na przeprowadzonym doświadczeniu do tej grupy zaliczyć można Terpentol A i B oraz Akaricydol. LD50 dla Terpentolu B wynosiła 35 mikrogramów a Terpentol A, stosowany w ilości 50 mikrogramów i Akaricydol w ilości 10 mikrogramów na pszczoły, nie powodowały zwiększenia śmiertelności w porównaniu z kombinacją kontrolną. Są to preparaty typowo selektywne i z tego względu zasługują na szerokie rozprzestrzenienie w ochronie roślin. Powinny one być stosowane szczególnie tam, gdzie istnieje jakiekolwiek niebezpieczeństwo zatruć pszczół.
Powyższa klasyfikacja została sporządzona na podstawie testów laboratoryjnych, których wyniki nie zawsze muszą odpowiadać wynikom praktycznym w czasie opryskiwania upraw polowych. Na przykład DNOC wg badań laboratoryjnych zaliczono do preparatów o średniej toksyczności, podczas gdy w warunkach polowych okazał się zupełnie bezpieczny, nawet przy opryskiwaniu drzew w okresie kwitnienia (Demianowicz 1951). Różnice te wynikać mogą z odmiennego sposobu stykania się pszczół z preparatem w warunkach polowych i w warunkach laboratoryjnych oraz z różnic w długości zachowania przez preparat toksycznego działania. Glynne-Jones w doświadczeniach swoich wykazał znacznie mniejszą toksyczność kontaktową Systoxu w porównaniu z toksycznością określoną przez innych autorów. Różnica wynikła stąd, że określał on toksyczność w μg/cm2 opryskiwanej powierzchni a nie w μg/pszczołę przy naniesieniu kropli na jej tułów. Ponieważ w warunkach polowych pszczoła styka się z opryskiwaną powierzchnią, wyniki otrzymane przez niego są zatem bardziej zbliżone do takich, jakie
strona 86Toksyczność insektycydów Insecticides toxicity for heney
| L. p. | autorzy / authors — preparaty / insecticides | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Smolarz S. 1965, Winiki obecnych badań LD50 w μg/psz. temp. 25°C | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Beard R. L. 1949 mg/kg wagi ciała | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Beran F. Neururer H. 1955 LD50 μg/pszcz. (czysty skład.) temp. 24°C | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Glynne Jones G. D. Connel J. 1954 LD50 μg/cm2 pow. | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Łęrki R. Smołarzowa S. 1960 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Wiese J. H. 1959 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność kontaktowa / Contact toxicity: Beran F. Neururer H. 1955 LD50 μg/pszcz. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Akaricydol | 10,0** III | ||||||
| 2 | Alderin E20 | 0,1487 I | 0,56 I | 0,800 I | 0,234 I | |||
| 3 | Chlordan | 1,493 II | 5,00 II | 7,03 II | 0,900 I | |||
| 4 | DDT | 114,0 II | 9,192 III | 4,6 II | 2,006 II | 7,079 II | ||
| 5 | Diazinon | 0,1366 I | 0,069 I | |||||
| 6 | Dieldrin | 0,1502 I | 0,58 I | 0,414 I | 0,183 I | |||
| 7 | Dipterex | |||||||
| 8 | DNOC | 3,170 II | ||||||
| 9 | 2,4 D (sól) | |||||||
| 10 | Endrin | 2,007 II | 1,311 II | 1,344 II | ||||
| 11 | Isodrin | |||||||
| 12 | Isolan | |||||||
| 13 | Isopestox | 5,731 II | 3,516 II | |||||
| 14 | Lindan BHC | 0,18 I | 0,55 I | 0,110 I | ||||
| 15 | Malathion | 0,265 I | 0,5168 I | 0,094 I | 0,767 I | |||
| 16 | Metasystox | 0,5140 I | 1,033 I | |||||
| 17 | MCPA (sól) | |||||||
| 18 | Methyloparathion | 0,061 I | 0,0476 I | 0,1233 I | ||||
| 19 | Metoxychlor | |||||||
| 20 | Parathion | 1,47 II | 0,1110 I | 0,35 I | 0,088 I | |||
| 21 | Schradan | 14,398 III | 47,7 III | 17,118 III | ||||
| 22 | Systox | 0,111 I | 5,12 II | 0,842 I | 3,742 II | |||
| 23 | Tedion | |||||||
| 24 | Terpentol A | 50,0** III | ||||||
| 25 | Terpentol B | 35,0** III | ||||||
| 26 | Thiodan | |||||||
| 27 | Ekatin-thiometon | |||||||
| 28 | Toxaphen | 14,530 III | 44,67 III | 151,0 III | 29,963 III |
- LD50 pszczołę w temp. 25°C
** — dawka ta nie powodowała większej śmiertelności niż kontrola
otrzymano by w praktyce i dlatego słuszne jest zaliczenie tego preparatu do grupy kontaktowo mało toksycznych.
Przykładem niejednorodnej toksyczności w warunkach polowych i laboratoryjnych jest działanie preparatów: Systoxu, Ekatinu czy DDT. Systox, zaliczony na podstawie testów laboratoryjnych wielu autorów do silnie toksycznych, jest według polowych badań Anderson’a mało toksycznym insektycydem. Tłumaczy się to szybkim absorbowaniem Systoxu przez rośliny, a tym samym bardzo krótkim okresem czasu,
strona 87Tabela 3 dla pszczół według różnych autorów bee according to different authors
| Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Eckert J. E. 1949 LD50 μg/pszcz. po 72 godz. | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Eckert J. E. Tucher K. W. 1954 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Glynne Jones G. D. Connel J. U. 1954 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Maurizio A. Schenker P. 1957 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Weaver N. 1960 LD50 μg/kg wag ciała | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Wiese J. H. 1959 LD50 μg/pszcz. | Toksyczność żołądkowa / Stomach toxicity: Anderson L. D. Atkins E. L. 1958 | Carl Johansen 1960: laboratoryjne | Carl Johansen 1960: polowe (opylano) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0,45 I | 0,24 I | 0,1 I | 0,300 I | b. wys. | b. wysoka | b. wysoka | ||
| 1,21 II | 1,12 II | 12,5 III | 1,90 II | b. wys. | b. wysoka | b. wysoka | ||
| 4,6 II | 4,6–12 II | 0,743 I | średnio | średnio | średnio | |||
| b. wys. | b. wysoka | b. wysoka | ||||||
| 0,215 I | 0,27 I | 0,153 I | b. wys. | b. wysoka | b. wysoka | |||
| 0,02–0,03 I | ||||||||
| 104,50 III | nie umiar. | |||||||
| 1,63 II | 1,029 II | umiar. | b. wysoka | |||||
| 2,70 II | ||||||||
| 1,0 I | ||||||||
| 0,15 I | 0,08 I | 1,3 II | 0,055 I | b. wys. | b. wysoka | b. wysoka | ||
| 0,2–0,3 I | 0,135 I | wysoka | b. wysoka | b. wysoka | ||||
| 0,1–0,2 I | ||||||||
| 104,70 III | ||||||||
| b. wys. | b. wysoka | |||||||
| nie | niska | |||||||
| 0,07 I | 0,04 I | 0,1 I | 0,094 | b. wysoka | b. wysoka | |||
| 0,099 I | ||||||||
| 8,82 II | niska – b. wysoka | |||||||
| 1,18 II | 1,48 II | 1,0–1,5 II | 0,681 I | nie | ||||
| umiar. | niska | |||||||
| umiar. | umiarkowany | |||||||
| 0,5–1,0 I | ||||||||
| 22,0 III | 39,81 III | 277,8 III | 21,3 III | umiar. | niska | niska |
w którym pszczoły mogą się zetknąć z tym preparatem. Maurizio i Schenker (1957) określają, że Ekatin podobnie szybko traci swoje toksyczne własności. W Austrii jest on uważany za mało niebezpieczny dla pszczół. Jest to jedyny preparat układowy, który dozwolono stosować nawet w czasie kwitnienia *.
- Amtloches Pflanzenschutzmittelverzeichnis und Pflanzenschutzgeräteverzeichnis 1964 — der Bundesanstalt für Pflanzenschutz, Wien.
Z kolei DDT, pomimo zaliczenia go do grupy preparatów o średniej toksyczności, powoduje częste zatrucia pszczół (Bohusiewicz 1960), ponieważ jest preparatem o długim okresie działania. Tak więc dla właściwej oceny preparatów powinno się brać pod uwagę nie tylko dawkę powodującą 50% śmiertelności, ale również długość trwania toksyczności poszczególnych preparatów, wpływ temperatury na ich działanie, a także ich zdolność przenikania do nektaru roślin. Maurizio i Schenker w 1957 roku badali nektar ogórecznika lekarskiego (Borago officinalis) i stwierdzili w nim obecność insektycydów. Podzielili oni badane przez siebie preparaty na 4 grupy, według ich zdolności zatruwania nektaru oraz szybkości zanikania toksyczności.
I grupa — preparaty praktycznie nietoksyczne dla pszczół: Fungicydy,
II grupa — preparaty o względnie niskiej toksyczości (po 24 godzinach nektar nie był toksyczny): Diazinon, Isolan, Paration, Systox.,
III grupa — wyraźnie toktyczne działanie nawet jeszcze po 24 godzinach: Dipterex, Malation, Ekatin (thiometon), z tym, że najszybciej traci swoją toksyczność w nektarze Ekatin.,
IV grupa — bardzo toksyczne, nawet po 24 godzinach: Fosfinon, Phosphamidon i Metasystox.
Ogórecznik jest rośliną dwuletnią ,a kwiaty jego są bardzo duże. Ilość nektaru w kwiatach jest również duża.
Jak wspomniano wcześniej Palmer-Jones (1964) podaje, że 2,4 D była bardzo toksyczna dla pszczół jeśli zostanie pobrana z nektarem. Nie stwierdzono czy toksyczne działanie ma sam hormon czy jego metabolit.
Dotychczas nie wyjaśniono, jak przedstawia się sprawa występowania insektycydów w kwiatach drzew owocowych i innych roślin uprawnych. Stwierdzono natomiast zatrucie pszczół przez preparat organiczno-fosforowy Rogor, na skutek wnikania do nektaru nektarników liściowych czereśni (Schaer i Wildbolz 1961).
Korzystne jest zjawisko uodpornienia się pszczół na preparaty chemiczne. Atkins i Anderson (1962) podają, że badane przez nich pszczoły uodporniły się w pewnym stopniu na stosowane preparaty. Wymaganp czas dla uzyskania LT50* dla Lindanu, Dieldrinu, Aldrinu, Heptachloru zmienił się nieznacznie, zaś dla Chlordanu, Metoxychloru i Toxaphenu ilość godzin znacznie wzrosła. Na przykład dla DDT, Metoxy-
- LT50 jest to okres czasu niezbędny dla uzyskania 50% śmiertelności.
chloru i Toxapenu LT50 w 1952 roku wynosiło kolejno 16, 70 i 140 godzin, a w 1961 roku 130, 431 i 560 godzin.
Wszystkie preparaty, aż do umiarkowanie toksycznych włącznie, mogą przy niewłaściwym ich stosowaniu powodować duże straty w pasiekach. Jedynymi preparatami, dla których wyniki badań laboratoryjnych przedstawiają jednocześnie ich faktyczną toksyczność dla pszczół w polu są preparaty, posiadające bardzo wysokie LD50, a więc bardzo mało toksyczne. Można na ogół przyjąć, że ich toksyczność w warunkach polowych będzie jeszcze mniejsza niż w laboratoriach, a więc są one dla pszczół istotnie bezpieczne.
Praca niniejsza mogła być wykonana dzięki ścisłej współpracy z Zakładem Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa, za co składam pracownikom tego Zakładu serdeczne podziękowanie.
Składam również serdeczne podziękowanie Doc. dr R. Łęskiemu za cenne wskazówki w czasie prowadzenia doświadczeń oraz Dr K. Szczepańskiemu za pomoc przy statystycznym opracowaniu wyników.
LITERATURA
Atkins E. L., Anderson L. D., Tuft T. O. (1954) — Equipment and technique used in laboratory evolution of pesticide dusts in toxicological studies with honeybees. Jour. Econ. Ent., 47 (6) : 965—969.
Atkins E. L., Anderson L. D., (1954) — Toxicity of Pesticide Dusts to Honeybees. Jour. Econ. Ent., 47 (6) : 969—972.
Anderson L. D., Atkins E. L., (1958 a) — Toxicity of Pesticides to Honey Bees in Laboratory and Field Tests in Southern California 1955—1956. Jour. Econ. Ent., 51 (1) : 103—108.
Anderson L. D., Atkins E. L., (1958 a) — Effects of Pesticides on Bees. California agriculture (12).
Atkins E. L., Anderson L. D., (1962) — DDT Resistance in Honey Bees. Jour Econ. Ent., 55 (5) : 791.
Beard R. L., (1949) — Species — Specificity of toxicants as related to route of administration. Jour. Econ. Ent., 42 (2) : 292—300.
Beran F., Neururer J., (1955 i 1956) — Zur Kenntnis der Wirkung von Pflanzenschutzmitteln auf die Honigbiene (Aphis mellifica L.) 1. Mitteilung: Bienengiftigkeit von Pflanzenschutzmitteln. Pflanzenschutzberichte XV 7 (10) : 97—147. 2. Mitteilung: Bienengefährlichkeit von Pflanzenschutzmitteln. Pflanzenschutzberichte XVII 8 (12) : 113.
Bohusiewicz M., Janowski W., (1960) — Najczęstsze przyczyny zatruć pszczół w Polsce w latach 1949—1959. Pszczel. Zesz. Nauk., 4 (2) : 127—132.
Demianowicz A., (1951) — Badania nad szkodliwością dla pszczół preparatów DNK, Azotox i HCH w czasie przerzedzania kwiatów jabłoni i zwalczania owocnicy żółtorogiej w roku 1951 (Dane nieopublikowane).
Eckert J. E., (1949) — Determining toxicity of agricultural chemicals to honey bees. Jour. Econ. Ent., 42 (2) : 261—265.
Eckert J. E., Tucker K. W., (1954) — Toxicity of never pesticides to honey bees. Glean. Bee. Cult. 82
strona 90(9) : 529—531 (w/g Bee World 1955, 36 (7) : 138).
Eide P. M., (1947) — Experiments with insecticides on honey bees. Jour. Econ. Ent., 40 : 49—54.
Glynne Jones G. D., Connel J. U., (1954) — Studies of the Toxicity to Worker Honey-Bees (Aphis Mellifera L.) of certain chemicals used in plant protection. Ann. appl. biol., 41 (2) : 271—279.
Guthrie F. E., (1950) — Effect of temperature on toxicity of certain Organic Insecticides. Jour. Econ. Ent., 43 (3) : 559—560.
Häfliger E., (1949) — Comparative toxicity of various insecticides to the honey bees. Jour. Econ. Ent., 42 (3) : 523—528.
Johansen C. A., (1954) — Bee poisoning versus pen aphid control in alfalfa grown for seed. Jour. Econ. Ent., 47 (4) : 715—717.
ohansen C., (1959) — The bae — poisoning hazard. Wash. State. Hart. Assoc. Proc., 55 : 12—14.
Johansen C., (1961) — Bee Poisining. A hazard of applying agricultural chemicals. Wash. agric. Exp. Sta. Cive. 576 : 1—7.
Lieberman F. V., Bohart G.E., Knowlton G. F., Nye W. P., (1954) — Additional studies on the effect of field applications of insecticides on honey bees. Jour. Econ. Ent., 47 (2) : 316—320.
Litchfield J. T., Wilcoxon F., (1949) — A simplifield method of evaluating dose — effect experiments. Jour. Pharmacal. Experim. Therapeuties: 99—113.
Łęski R., Smolarzowa S. (1960) — Wpływ temperatury na toksyczność DDT dla pszczół. Pszczel. Zesz. Nauk., 4 (1) : 49—56.
Maurizio A., Schenker P., (1957) — Untersuchungen über die Ausscheidung bienen-giftiger Pflanzenschutzmittel im Blütennektar. Mitteilungen der Schweizerischen Entomologischen Gesellschaft. 30 (2) : 140—150.
Mistric W. J., Gaines J. C., (1953) — Effect of wind and other factors on the toxicity of certain insecticides. Jour. Econ. Ent., 46 (2) : 341—349.
Niemczuk R., (1957) — Wpływ preparatu chwastobójczego Spritz — Hormonit na pszczoły dorosłe. Pszczelarstwo (9) : 230—232.
Palmer-Jones T., (1964) — Effect on honey bees of 2,4 D. N.Z.J. Agric. 7 (3) : 339—342.
Schaer E., Wildbolz Th., (1961) — Eeine Bienenvergiftung durch Blattnektar von Kirchenblättern. Schweizerischen Zeitschrift für Obst-und Wienbau (70) : 180—182.
Shaw F. R., (1959) — The effects field applications of some the never pesticides on honey bees. Jour. Econ. Ent., 52 (4) : 549—550.
Weaver N., (1959) — Toxicity of organic insecticides to noneybees stomach poison and field tests. Jour. Econ. Ent., 43 (3) : 333—337.
Wiese I. H., (1957/1958) — The toxicity of modern insecticides to the South African noneybee, S. Afr. Bee. J. (według Bee World (1959) 40 (1) : 26).
ОЦЕНКА ТОКСИЧНОСТИ АЗОФОСА, ЛИНДАНА, МАЛАТИОНА, ТЕРПЕНТОЛА А и Б, и АКАРИЦЫДОЛА Э 20 ДЛЯ ПЧЕЛ
Станислава Смоляж
Резюме
Проведено исследования по токсичности для пчел 6 инсектицидов: Азофоса, Линдана, Малатиона, Терпентола А и Б и Акарицыдола Э 20 в т-ре 25° Ц,
strona 91а двух первых также в т-ре 15 и 34° Ц. Препараты дозировали при помощи самонаполняющейся микропипетки и наносили на торакс пчелы.
Определено LD50 в т-ре 25° Ц для: Азофоса 0,079, Линдана 0,18, Малатиона 0,265 и Терпентола Б 35,0. Терпентол А в количестве 10 мкг и Акарицылов в 50 мкг на пчелу не вызывал смертности высшей чем выступали в контроли. Для Азофоса и Линдана LD50 в т-ре 15° Ц равнялось 0,061 и 0,054. LD50 в т-ре 34° Ц для этих двух препаратов было такоеже, как в т-ре 25° Ц.
Автор дает обширный обзор литературы предмета и делит инсектициды на 3 группы в зависимости от их токсичности для пчел.
I — препараты високо токсические: Альдрин, Диазинон, Дельдрин, Диптерекс, Экатин, Изолан, Линдан, Малатион, Метасыстокс, Метилопаратион, Паратион
II — препараты средне токсические: Хлордан, ДДТ, ДНОЦ, Эидрин, Изолан, Изопестокс
III — препараты практически нетоксичные: Шрадан, Токсафен, 2-4 Д и МЦПА.
Было также обращено внимание на возможность проникания инсектицидов в нектар.
THE ESTIMATE OF CONTACT TOXICITY OF AZOFOS, LINDAN, MALATHION, TERPENTOL A AND B, ACARIZIDOL E 20 TOWARD HONEY BEE
Stanisława Smolarz
Summary
There was tested contact toxicity of six following insecticides: Azofos (methylparathion), Lindane, Malathion, Terpentol A and B (chlorinated α pinen) and Akaricydol E 20 (PCPCBS). The test were performed at 25°C and Azofos, and Lindane additionaly at 15°C and 34°C.
The insecticides were applied topically on thorax using self filling pipetes. LD50 values were calculated from dosage mortality curves in micrograms per bee.
At 25°C LD50 for Azofos, Lindane, Malathion and Terpentol B amounted to 0,079, 0,180, 0,265 and 35,0 mcg respectively. Doses of 10 mcg of Terepentol A and 50 mcg of Akaricydol E 20 did not increase mortality above check. As the above mentioned doses were 100 to 500 fold higher than applied in field one can consider Terpentol A and Akaricydol E 20 as having practically no contact toxicity for bees.
At 15°C LD50 for Azofos amounted 0,061 mcg per bee so it was only slightly lower than at 25°C. LD50 for Lindane at 15°C equaled 0,054 mcg per bee, so the contact toxicity of Lindane was three fold higher at this temperature than at 25°C. At the temperature 34°C LD50 values were not different from those obtained in 25°C for bath materials.
The author reviews an extensive literature on the subject and arranges pesticides into three groups depending on the toxicity to bees. The possibility of nectar contamination with pesticides is also discussed.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 77: „wprowadzęnie” → wprowadzenie
- s. 77: „orazAkaricydolu” → oraz Akaricydolu
- s. 78: „Toxapenu” → Toxaphenu
- s. 80: „I. T. Litchfield” → J. T. Litchfield
- s. 81, tab. 1: „Characteristicts” → Characteristics
- s. 82, tab. 2: „Akaricydol E 30″ → Akaricydol E 20
- s. 83: „tekstów laboratoryjnych” → testów laboratoryjnych
- s. 84: „Azofcs” → Azofos
- s. 86, tab. 3: „heney” → honey
- s. 86, tab. 3: „Winiki” → Wyniki
- s. 86, tab. 3: „Łęrki” → Łęski
- s. 86, tab. 3: „Smołarzowa” → Smolarzowa
- s. 87, tab. 3: „Tucher” → Tucker
- s. 87, przypis: „Amtloches” → Amtliches
- s. 88: „toksyczości” → toksyczności
- s. 88: „toktyczne” → toksyczne
- s. 88: „Wymaganp” → Wymagany
- s. 89: „Toxapenu” → Toxaphenu
- s. 89, bibliografia (Anderson, Atkins, druga pozycja): „(1958 a) — Effects” → (1958 b) — Effects
- s. 89, bibliografia (Beran, Neururer): „Aphis mellifica” → Apis mellifica
- s. 89, bibliografia (Eckert, Tucker): „never pesticides” → newer pesticides
- s. 90, bibliografia (Glynne Jones, Connel): „Aphis Mellifera” → Apis mellifera
- s. 90, bibliografia (Johansen 1954): „pen aphid” → pea aphid
- s. 90, bibliografia: „ohansen C., (1959)” → Johansen C., (1959)
- s. 90, bibliografia (Johansen 1959): „The bae” → The bee
- s. 90, bibliografia (Johansen 1961): „Poisining” → Poisoning
- s. 90, bibliografia (Litchfield, Wilcoxon): „simplifield” → simplified
- s. 90, bibliografia (Litchfield, Wilcoxon): „Therapeuties” → Therapeutics
- s. 90, bibliografia (Schaer, Wildbolz): „Eeine” → Eine
- s. 90, bibliografia (Schaer, Wildbolz): „Kirchenblättern” → Kirschenblättern
- s. 90, bibliografia (Schaer, Wildbolz): „Wienbau” → Weinbau
- s. 90, bibliografia (Shaw): „the never pesticides” → the newer pesticides
- s. 90, bibliografia (Weaver): „noneybees” → honeybees
- s. 90, bibliografia (Wiese): „noneybee,” → honeybee,
- s. 91, streszczenie rosyjskie: „Акарицылов” → Акарицыдол
- s. 91, streszczenie rosyjskie: „такоеже” → такое же
- s. 91, streszczenie rosyjskie: „високо” → высоко
- s. 91, streszczenie rosyjskie, gr. II: „Эидрин, Изолан” → Эндрин, Изодрин
- s. 91, streszczenie angielskie: „additionaly” → additionally
- s. 91, streszczenie angielskie: „pipetes” → pipettes
- s. 91, streszczenie angielskie: „Terepentol” → Terpentol
- s. 91, streszczenie angielskie: „bath materials” → both materials
