BADANIA BIOLOGII KWITNIENIA I ZAPYLANIA LUCERNY MIESZAŃCOWEJ Medicago media Pers.
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XIV, 1970 — Bolesław Jabłoński
strona 1PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XIV, NR 1—2—3 GRUDZIEŃ 1970
Medicago media Pers.
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa I.S.
WPROWADZENIE
Lucerna jest jedną z najcenniejszych roślin pastewnych. Wydaje ona duże plony wysokobiałkowej zielonej masy oraz odznacza się wyjątkową trwałością, odpornością na suszę i ogromną zdolnością wzbogacania gleby w składniki pokarmowe. Dlatego światowy areał uprawy tej rośliny stale się powiększa. W naszym kraju uprawialiśmy w roku 1958 około 105 tys. ha lucerny, w roku 1966 — około 245 tys. ha, a według planu perspektywianego w 1980 r. mamy osiągnąć 800 tys. ha (Bednarz 1967).
Najtrudniejszym problemem przy realizacji tego przedsięwzięcia jest sprawa nasion. Krajowa ich produkcja pokrywa zaledwie 5 — 8% zapotrzebowania (Jelinowska i Chłopecki 1966). Chcąc zmniejszyć bardzo kosztowny import (około 1000 dolarów za 1 tonę) nasion odmian zagranicznych, dających w naszych warunkach do 15% niższe plony zielonej masy (Jelinowska i Skrzyniarz 1970), należy rozwinąć produkcję nasienną lucerny w kraju (Modzelewska — Jelinowska 1959).
Trudności w uzyskiwaniu zadowalających plonów nasion lucerny występują nie tylko u nas, ale prawie wszędzie, gdzie wprowadzono ją do uprawy. Przyczyną tego zjawiska nie jest mała ilość wytwarzanych kwiatów (Modzelewska — Jelinowska 1959, Akerberg 1960, Čumakov i Husárova 1964, Smietannikowa 1967). Najogólniej tłumaczy się je raczej tym, że lucerna, jako roślina entomofilna, wywodząca się z klimatu suchego (Sinskaja 1950) nie znajduje w klimacie
Praca ta stanowi podstawę przewodu habilitacyjnego Autora.
strona 2bardziej wilgotnym i chłodnym odpowiednich warunków dla zapylania i owocowania. Stąd też w latach suchych i upalnych plony nasion lucerny sięgają kilkuset kg z 1 ha, a w latach wilgotnych i chłodnych spadają nawet do zera. Wiadomo ogólnie, że ciepła i sucha pogoda sprzyja nie tylko dużemu naświetleniu lucerny i wytworzeniu pożądanych niskich stojących pędów nasiennych, ale także licznemu występowaniu owadów zapylających, a więc dobremu zapylaniu kwiatów oraz osadzaniu strąków nasion. Przy chłodnej i wilgotnej pogodzie, sama roślina wyrasta zbyt bujnie, przedłuża wegetację, wytwarza liczne młode pędy, pogarszające dodatkowo naświetlenie i przewiewność porostu, a ponadto znacznie gorzej zawiązuje strąki i nasiona. Z tych względów bardzo ważną rolę przy uprawie lucerny nasiennej odgrywa również wybór odpowiedniej gleby i stanowiska, a także stosowanie właściwej gęstości siewu, należytego nawożenia i zabiegów uprawowych. O plonach nasion lucerny decyduje poza tym ochrona plantacji przed licznymi szkodnikami oraz sposób zbioru (Modzelewska — Jelinowska 1959, Jelinowska 1963, 1969, Plebański 1967).
Spośród wymienionych zagadnień, jedną z głównych pozycji przy uprawie lucerny na nasiona zajmuje zapylanie jej kwiatów. Literatura światowa na ten temat jest bardzo bogata. Celowe będzie więc tylko ogólne omówienie zasadniczych kierunków prac z tego zakresu.
Podstawową sprawą w badaniach nad zapylaniem lucerny było dokładne poznanie budowy kwiatu, jego osobliwego mechanizmu zapylania z tak zwanym zjawiskiem eksplozji (otwarciem kwiatu), w czasie którego zachodzi odsłonięcie pokrytego cienką błonką znamienia słupka i zapylenie (Armstrong i White 1935 — cyt. za Boltonem 1962).
Badano następnie gatunki owadów zdolnych do otwierania, a więc i zapylania kwiatów lucerny, określano ich liczebność, porę występowania i warunki lotu na plantacjach, a często także szybkość otwierania kwiatów, ostateczną efektywność w zapylaniu oraz potrzebną liczbę osobników do zapewnienia określonego plonu nasion (Franklin 1951, Popow 1956, Sierkowa 1956, Móczár i Böjtös 1957, Honczarenko 1964, Kropáčova 1964, Lecomte i Tirgari 1965, Obertel i Šedivý 1965, Holm 1966, Lampeter i Krusche 1966, Pietkow i Simidczijew 1967, Ruszkowski 1968, Dylewska i inni 1970). Stwierdzono przy tym, że rola pszczoły miodnej w zapylaniu lucerny jest (z nielicznymi wyjątkami terenów, gdzie brak konkurencyjnych roślin pożytkowych — Bohart 1948) ograniczona, ze względu na odstraszające działanie eksplozyjnego mechanizmu kwiatów tej rośliny. Niedoświadczona pszczoła, po doznaniu pewnej liczby uderzeń przez sprężystą kolumienkę, uczy się wnet pobierania nektaru przez szparę z boku korony, nie wywołując otwarcia kwiatu (Vansell 1955, Grinfield 1956, Pritsch 1957, Błagowieszczenskaja 1958, Głuchow 1959, Rasułow 1959, Böjtös 1962 i inni). Tymczasem dzikich owadów
strona 3otwierających (zapylających) kwiaty lucerny, pszczół samotnic i trzmieli, jest obecnie przeważnie za mało, nawet w takich krajach na przykład jak Węgry (Böjtös 1966), Bułgaria (Pietkow i Simidczijew 1967), Jugosławia (Todorowicz 1958), Francja (Lecomte cyt. za Bornusem 1965).
W celu zwiększenia dziko żyjących zapylaczy lucerny prowadzone są prace nad poprawieniem im warunków pokarmowych i warunków gnieżdżenia (Ruszkowski 1961, 1969) oraz są podejmowane próby hodowli tych owadów w warunkach sztucznych (Haas i Holm 1960. Zapletal 1966, Tirgari 1968, Wójtowski i Wilkaniec 1969a, 1969b, i inni).
Dla zwiększenia udziału pszczoły miodnej w zapylaniu lucerny zaleca się powszechnie wywożenie pasiek na kwitnące plantacje, przy czym jedni (na przykład Kropáčová 1963, 1965) radzą ustawić dużo, do 15 rodzin na 1 ha i w dodatku wymieniać je w połowie kwietnia, co inni (Pankiw i współautorzy 1956) uważają za nieopłacalne z pszczelarskiego punktu widzenia. Stosowane podkarmianie pszczół syropem aromatyzowanym zapachem kwiatów lucerny (Todorowicz 1958, Bogojawlenskij 1960, Čumakov i Husárová 1964 i inni) oraz stwarzanie w ulach głodu pyłkowego (Rudniew — cyt. za Koperzinskim i Szczibrią 1953, Błagowieszczenskaja 1955) okazało się rzadko skuteczne. Stwierdzono natomiast, że lepszy oblot lucerny przez pszczoły związany jest z obfitszym nektarowaniem jej kwiatów (Pedersen 1953, Ponomariew 1954, Ancifierowa 1957, Kropáčová 1963a). Badano więc możliwości poprawienia nektarowania lucerny poprzez uprawę jej na odpowiedniej glebie (Beutler 1953), stosowanie właściwego nawożenia (Schöntag 1953, Kropáčová 1969) i należytej agrotechniki (Pedersen 1957). Rozpoczęto także hodowlę lucerny o kwiatach lepiej nektarujących i przystosowanych do zapylania przez pszczoły (Kulijew i Asłanow 1959, Pankiw 1967, Tellhelm 1967). Badania zdolności różnych ras pszczół w zapylaniu lucerny nie wykazały większych różnic (Petersen 1954, Veselý i inni 1965). Ostatnio zapoczątkowano z powodzeniem selekcję pszczoły miodnej w kierunku zbioru pyłku z lucerny (Nye i Mackensen 1967).
Po stwierdzeniu, że lucerna w dużym stopniu, 10—15% (Ilijew 1942, Hadfield i Calder, cyt. za Łączyńską — Hulewicz 1962) zawiązuje strąki przy zapyleniu własnym pyłkiem, usiłowano otwierać kwiaty przy pomocy bodźców sztucznych. Używano do tego celu różnych narzędzi mechanicznych, jak sznury, włóki, miotły, motowidła, wałki, dmuchawy gorącego powietrza (Koperżinskij i Szczibria 1953, Čumakov i Husárová 1964, Burnaszewa 1964) oraz próbowano opylać kwitnące plantacje siarką (Chafflee — cyt. za Čumakowem i Husárovą 1964). Wszystkie te zabiegi okazały się jednak niecelowe, nie tylko ze względu na małe zwyżki plonów nasion, ale także
strona 4z powodu szkodliwych następstw zachodzącego przy tych zabiegach samozapylania kwiatów, a więc w rezultacie chowu wsobnego lucerny, prowadzącego do osłabienia żywotności roślin potomnych (Sorensen i inni 1958, Demarly 1963). Według niektórych autorów jednak zawsze część nasion lucerny powstaje w wyniku samozapylania, ponieważ do 40% kwiatów otwiera się bez udziału owadów, a pod wpływem na przykład nagłych zmian temperatury (Lesins — cyt. za Petersenem 1954, Doul 1961, Szczerewa 1962).
Otwarcie i zapylenie kwiatu jest dopiero wstępem do procesu powstawania owocu (strąka) i nasion. Stwierdzono, że zawiązanie strąka i wykształcenie nasion z zapylonego kwiatu lucerny zależy od całego szeregu czynników, zarówno natury dziedzicznej, jak i oddziałujących z zewnątrz. Fakt, że będąca w uprawie lucerna jest naturalnym poliploidem, a w dodatku najczęściej mieszańcem, decyduje o dużej zmienności wśród poszczególnych roślin, między innymi pod względem żywotności pyłku (Sexsmith i Fryer — cyt. za Petersenem 1954, Porcjenko — cyt. za Koperzinskim 1953, Kropáčová 1967, Tomaszewski i Kuraczyk 1968, Cebrat 1967, 1969), zdolności wrastania łagiewek pyłkowych do zalążni i stopnia sprzyjania przenikania pyłku do znamienia i zalążni oraz zamierania zapłodnionych zalążków (Koperżinski 1953). Stąd też wynikają ogromne różnice w zdolności osadzania strąków i nasion u poszczególnych linii hodowlanych i odmian (Nielsen i inni 1966). Przebieg zjawisk związanych z zapłodnieniem i powstawaniem nasion zależy również od tego, czy kwiat został zapylony własnym czy obcym pyłkiem (Briank i Coper — cyt. za Łączyńską Hulewicz 1962). Zależy on także od warunków zewnętrznych (Šedivý i Zakusová 1967), a między innymi od temperatury po zapyleniu (Julen — cyt. za Jelinowską 1969).
Plon nasion lucerny jest więc wynikiem kompleksowego oddziaływania przeróżnych czynników. Dlatego mimo licznych badań na całym świecie, problemu nasiennictwa tej rośliny nie zdołano jeszcze rozwiązać.
W Polsce do niedawna poświęcano więcej uwagi zagadnieniom agrotechniki i nawożenia lucerny nasiennej, wyboru dla niej gleby i stanowiska oraz ochrony przed licznymi szkodnikami (Modzelewska — Jelinowska 1959, Jelinowska 1963, Bednarz 1967, Romankow 1960 i inni). W zakresie zapylania badano dzikie owady zapylające, starając się ustalić najważniejsze ich gatunki na plantacjach (Romankow 1952, Nowak 1962, Honczarenko 1964, Ruszkowski 1968, Anasiewicz i Warakomska 1969, Dylewska i inni 1970). opracować sposoby poprawiania im warunków gnieżdżenia (Ruszkowski 1961, 1969) oraz rozpocząć hodowlę niektórych gatunków w warunkach sztucznych (Wójtowski i Wilkaniec 1969a i 1969b). Robiono też swego czasu próby dodatkowego zapylania lucerny przy pomocy sznurka i mioteł (Kossowski 1958) oraz badano jej nektarowanie
strona 5(Demianowicz i inni 1963). Obecnie kontynuowane są również badania nad żywotnością pyłku lucerny oraz nad procesami zapylania i powstawania nasion (Tomaszewski i Kuraczyk 1968, Cebrat 1967, 1969).
Celem niniejszej pracy było prześledzenie szeregu zjawisk związanych z kwitnieniem, nektarowaniem, oblotem przez owady, otwieraniem kwiatów oraz zawiązywaniem strąków i nasion lucerny, w powiązaniu z przebiegiem niektórych czynników pogody, dla lepszego zrozumienia przyczyn uzyskiwania niskich plonów nasion tej rośliny w naszych warunkach.
METODYKA
Dane ogólne o badanej lucernie. Badania przeprowadzono w latach 1966—1969 na lucernie odmiany Grimma, uprawianej na glebie bielicowej lekkiej w Puławach. Obserwacje wstępne w roku 1966 wykonano na starej 4-letniej lucernie, użytkowanej uprzednio na paszę. Badania w latach 1967—1969 prowadzono zawsze na lucernie w pierwszym roku jej użytkowania, pochodzącej z jednej partii nasion, ze zbioru w lecie 1966. Ogólna powierzchnia lucernika pozostawianego na nasiona wynosiła w 1966 r. — 0,05 ha, w 1967 — 0,07 ha, w 1968 r. — 0,22 ha i w 1969 r. — 0,16 ha.
Przed siewem lucerny (w latach 1966—1968) glebę najpierw wapnowano (1000 kg wapna palonego na 1 ha), a następnie nawożono solą potasową (100 kg K8O5 na 1 ha), superfosfatem (100 kg P2O5 na 1 ha) i saletrzakiem (20 kg N na 1 ha). Określone (w 1 n KCl) pH gleby, na której rosła lucerna w roku 1967, wynosiło w warstwie ornej 5,6 na głębokości 50—60 cm — 5,3 i na głębokości 120 — 130 cm — 5,5, w roku 1968 odpowiednio — 5,3, 5,0 i 5,2, a w roku 1969 — 6,3 6,0 i 6,3.
Siew lucerny wykonywano bez rośliny ochronnej, w połowie kwietnia, w rzędy co 33 cm, zużywając około 8 kg nasion na 1 ha. Pielęgnacja młodych zasiewów ograniczała się do dwukrotnego pielenia i motyczenia. Następnego roku wiosną stosowano jednorazowo bronę i opielacz w międzyrzędziach. W częściach pola przeznaczonych na zbiór nasion z drugiego pokosu, pierwszy odrost zielonej masy koszono w chwili pojawiania się pierwszych kwiatów, w 1967 r. — 11 VI, w 1968 — 5 VI i w 1969 r. — 7 VI.
Na badanej lucernie nie stosowano żadnych zabiegów ochrony roślin, ponieważ chorób nie zauważono, a liczebność szkodników (nie badana wprawdzie szczegółowo) nie przekraczała dopuszczalnych progów szkodliwości. Z pluskwiaków zawsze obserwowano w pewnej ilości zmienniki (Lygus sp.) i ozdobnika lucernowego (Adelphocoris lineolatus Goetze), a czasem także mszyce (Aphididae). Paciornica lucernianka (Contarinia medicaginis Kieff.) liczniej wystąpiła tylko na początku masowego kwitnienia
strona 6drugiego pokosu w roku 1969. W tym samym roku częściej też niż kiedy indziej spotykano na roślinach owełnicę lucerniankę (Subcoccinella 24-punctata L.) i ziołomirka zmiennego (Phytonomus variabilis Hbst.), a także pluskwiaki. Więcej szkodników można było zauważyć zawsze na lucernie drugiego pokosu niż pierwszego.
Analiza porostu i zbiór nasion lucerny. Dla ogólnego scharakteryzowania badanej lucerny wykonywano w okresie wzrostu i w czasie dojrzałości zbiorczej roślin analizę porostu i określono plony nasion. Analiza porostu dotyczyła liczby roślin na 1 m², liczby pędów płonych, pędów płodnych, kwiatostanów, kwiatów i strąków na tej powierzchni oraz wysokości roślin. Dane te ustalono dla każdego pokosu na podstawie 4 prób pobranych z poletek o powierzchni 1 m² w różnych miejscach pola. Liczbę kwiatów na 1 m² określano nie bezpośrednio, lecz przez pomnożenie średniej liczby kwiatostanów przez średnią liczbę kwiatów w kwiatostanie, ustaloną podczas szczegółowych obserwacji kwitnienia lucerny.
Plony nasion określano na podstawie średniej z 4 poletek o powierzchni 10 m², rozmieszczonych w różnych miejscach pola.
Obserwacje kwitnienia lucerny. Przy obserwacjach procesów kwitnienia roślin konieczne jest zaznaczanie kwiatów. Nie zawsze można stosować etykiety i kolorową włóczkę. W wielu przypadkach lepiej zrobić ślad na płatkach korony, a czasem po prostu kwiat usunąć. Dla sprawdzenia, jaki wpływ mogą wywierać wspomniane zabiegi na rozkwitanie kwiatostanów lucerny, wykonano w 1966 r. w sierpniu odpowiednie obserwacje. Po uprzednim zorientowaniu się, że lucerna rozkwita tylko w dzień (od 5⁰⁰ do 18⁰⁰), zaznaczono jednego dnia rano (6⁰⁰—9⁰⁰) etykietami z kartonu 4 grupy po 25 kwiatostanów, z których każdy miał po jednym świeżo rozkwitłym kwiecie. Tegoż dnia po godzinie 18 policzono w każdym kwiatostanie wszystkie rozkwitłe kwiaty, przy czym w jednej grupie oberwano je, w drugiej obcięto szczyty żagielków, w trzeciej podziurawiono żagielki, a w czwartej (kontrolnej) pozostawiono kwiaty nietknięte. Tak postępowano przez kilka kolejnych dni, dopóki nie rozkwitły wszystkie kwiaty, a następnie całe doświadczenie powtórzono.
Zestawione w tabeli 1 wyniki wykazują bardzo małe różnice w szybkości rozkwitania kwiatostanów przy zastosowanych sposobach zaznaczania kwiatów. Użyta do oceny tych różnic statystyczna metoda tablic kontyngencji, oparta na kryterium χ² (chi — kwadrat) Pearsona dowodzi, że rozbieżności pomiędzy badanymi sposobami zaznaczania kwiatów są ściśle przypadkowe (χ²0 = 1,51 < χ²0,05 = 25,00). Można zatem przyjąć, że obrywanie, a tym bardziej robienie śladów na płatkach korony, nie ma wpływu na rozkwitanie pozostałych kwiatów w obrębie kwiatostanu.
W dalszych, właściwych już badaniach stosowano obrywanie kwiatów, jako że sposób ten jest najszybszy. Przy obserwacjach dynamiki kwit-
strona 7Tabela 1 Liczba kwiatów rozkwitających w kolejnych dniach kwitnienia kwiatostanu przy różnych sposobach ich zaznaczenia (pokos II, 1969 r.) Number of blooming flowers in the following days of flowering floret by different methods of marking them
| Sposób zaznaczania rozkwitających kwiatów / Manner of marking of blooming flowers | Liczba przebadanych kwiatostanów / Number of investigated florets | Kolejne dni kwitnienia kwiatostanu / Following days of flowering floret: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 | …: 5 | …: 6 | …: 7 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Obrywanie kwiatów / Picking of flowers | 50 | 2,02 | 2,94 | 5,44 | 3,18 | 1,52 | 0,78 | 0,12 |
| 2. Obcinanie żagielka / Cutting of banner petal | 50 | 2,11 | 3,01 | 4,98 | 3,21 | 1,48 | 0,83 | 0,69 |
| 3. Dziurawienie żagielka / Making hole in banner petal | 50 | 2,13 | 3,02 | 5,12 | 3,34 | 1,24 | 0,80 | 0,15 |
| 4. Kwiatostany kontrolne / Control florets | 50 | 2,08 | 3,00 | 4,80 | 3,46 | 1,12 | 0,82 | 0,08 |
nienia łanu, prowadzonych na pierwszym i drugim pokosie lucerny w latach 1967—1969, obrywano codziennie po godz. 18 wszystkie rozkwitłe kwiaty na 4 poletkach o powierzchni początkowo 1 m², później 0,5 m², rozmieszczonych w różnych miejscach plantacji. Ze względu na niechybną reakcję roślin przy dłuższym obrywaniu kwiatów, stosowano co 3—4 dni zmianę jednego z najstarszych poletek obserwacyjnych na nowe. W celu określenia dziennej dynamiki rozkwitania lucerny, obrywanie kwiatów na poletkach wykonywano nie raz dziennie, a co godzinę, od 5⁰⁰ do 19⁰⁰. Obserwacje takie prowadzono tylko przez 3—6 dni, w czasie masowego kwitnienia pierwszego i drugiego pokosu lucerny.
W innym wariancie obserwacji chodziło o prześledzenie losu kwiatów od chwili ich rozkwitnięcia do ewentualnego zawiązania owocu. W okresie masowego kwitnienia lucerny poszczególnego pokosu etykietowano w tym przypadku po 25 kwiatostanów, które miały po jednym świeżo rozkwitającym kwiecie. Etykiety zakładano w godzinach 7—9, a następnie przez 10—12 dni po godzinie 18 rejestrowano w odpowiedniej karcie (tab. 2), który kwiat rozkwitł, który zwiądł, opadł, czy został otwarty lub zawiązał strąk. Każdy z kwiatów otrzymał numer według kolejności położenia w kwiatostanie, co odpowiada też kolejności rozkwitania. Obserwacje te dostarczyły informacji o rozkwitaniu kwiatostanów, długości życia kwiatów nieotwartych, otwieraniu kwiatów w zależności od ich wieku i położenia w kwiatostanie itp. innych.
strona 8Tabela 2 Wzór karty używanej przy obserwacjach rozkwitania kwiatostanów lucerny (po wypełnieniu) Example of sheet used during the observation of flowering florets alfalfa after filling up
| Nr kwiatów kolejno rozkwitających / No of flowers followingly flowering | Kolejne dni od początku kwitnienia kwiatostanu / Following days from the beginning of flowering floret: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 | …: 5 | …: 6 | …: 7 | …: 8 | …: 9 | …: 10 | …: 11 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | K | K | K | W | W | O | — | — | — | — | — |
| 2 | K | K | Z | Z | Z | Z | Z | S | S | S | S |
| 3 | — | K | Z | Z | Z | Z | Z | S | S | S | S |
| 4 | — | K | K | K | W | O | — | — | — | — | — |
| 5 | — | K | K | K | W | O | — | — | — | — | — |
| 6 | — | K | Z | Z | Z | Z | Z | S | S | S | S |
| 7 | — | K | K | K | W | W | O | — | — | — | — |
| 8 | — | — | K | K | K | W | O | — | — | — | — |
| 9 | — | — | K | K | K | W | W | O | — | — | — |
| 10 | — | — | K | Z | Z | Z | Z | Z | O | — | — |
| 11 | — | — | K | K | K | W | O | — | — | — | — |
| 12 | — | — | — | KZ | Z | Z | Z | Z | Z | S | S |
| 13 | — | — | — | KZ | Z | Z | Z | Z | Z | O | — |
| 14 | — | — | — | K | K | K | K | W | O | — | — |
| 15 | — | — | — | K | K | K | W | O | — | — | — |
| 16 | — | — | — | — | K | Z | Z | Z | Z | Z | S |
| 17 | — | — | — | — | K | Z | Z | Z | O | — | — |
Wyjaśnienia: K — kwiat kwitnący — blooming flower; O — kwiat opadły — droped flower Explanation Z — kwiat zapylony — pollinated flower; S — strąk (widoczny zawiązek) pod (visible set) W — kwiat zwiędły — wilted flower;
Badanie nektarowania lucerny. Nektarowanie lucerny badano metodą pipetową (Demianowicz i inni 1962), przez 5—8 dni w okresie masowego kwitnienia pierwszego i drugiego pokosu. Każdego dnia brano 4 próby nektaru ze 120 kwiatów izolowanych woreczkami z gazy przez okres jednej doby. Nektar pobierano tylko z kwiatów rozkwitłych w dniu zakładania izolatorów i starszych.
Określano również ilość nektaru w kwiatach lucerny izolowanych od początku ich kwitnienia przez okres 6, 5, 4, 3, 2, 1 i mniej niż 1 doba. Badania te wykonywano na lucernie obu pokosów w latach 1967 i 1968, pod dużymi izolatorami z siatki drucianej. Wiek kwiatów zaznaczano kolorowymi nićmi przez 7 kolejnych dni przed pobieraniem nektaru. Dla każdej grupy doświadczalnej brano 4 próby nektaru po 30 kwiatów.
Obserwacje owadów zapylających na lucernie. Systematyczne, codzienne obserwacje oblotu lucerny przez owady zapylające
strona 9prowadzono tylko przez 2 lata — 1968 i 1969. Polegały one na jednorazowym przejściu, między godziną 10 a 15, wzdłuż 20 pasów o szerokości 1 m i długości 10—50 m i policzeniu na nich wszystkich pracujących pszczół miodnych, trzmieli i pszczół samotnic.
Przez kilka dni w okresie pełni kwitnienia lucerny obserwacje te wykonywano nie jeden raz dziennie, lecz co godzinę od 6⁰⁰ do 19⁰⁰, a celem było określenie dziennej dynamiki oblotu lucerny przez owady zapylające. Cogodzinne obserwacje owadów wykonywano w tych samych dniach co i cogodzinne obserwacje rozkwitania lucerny.
Obserwacje otwierania kwiatów lucerny. Otwieranie kwiatów obserwowano w podobny sposób jak rozkwitanie. Tej samej wielkości (początkowo 1 m², później 0,5 m²) cztery poletka wyznaczano zawsze obok poletek, na których obserwowano rozkwitanie lucerny. Obrywano i liczono na nich codziennie, po godzinie 19, wszystkie kwiaty otwarte. Dla określenia dziennej dynamiki otwierania kwiatów obserwacje te wykonywano co godzinę od 6⁰⁰ do 19⁰⁰, w tych samych dniach co obserwacje dziennej dynamiki rozkwitania i oblotu lucerny przez owady.
Poza liczbą wszystkich codziennie otwieranych kwiatów lucerny na określonej powierzchni pola i poza przebiegiem procesu otwierania ich w ciągu dnia, starano się określić liczbę kwiatów ulegających samootwarciu (otwarciu bez udziału owadów). Ze względu na dużą pracochłonność, nie były to niestety obserwacje wielodniowe. Prowadzono je tylko przez 2—4 dni pogodnych, w czasie masowego kwitnienia lucerny w latach 1967—1969. Dla uniknięcia ewentualnego wpływu izolowania roślin na proces samootwierania się kwiatów stosowano odpędzanie owadów od dwu wyznaczonych przy pomocy palików i sznurka poletek o powierzchni 1 m². Do każdego z poletek wyznaczone były 2 osoby, które na zmianę od rana do wieczora, poza odpędzaniem owadów, liczyły co godzinę wszystkie otwarte kwiaty.
Badania zawiązywania się strąków i nasion u lucerny. W celu prześledzenia stopnia zawiązywania się strąków i nasion podczas całego okresu kwitnienia lucerny, oznaczano codziennie w godzinach popołudniowych po 40 kwiatostanów z 1—8 otwartymi w danym dniu kwiatami, przy czym kwiaty otwarte w dniach poprzednich oraz wszystkie nieotwarte i pąki usuwano. Na etykietach zapisywano datę i liczbę otwartych kwiatów. Ponadto połowę (20) tak zaznaczonych kwiatostanów okrywano izolatorami z papieru pergaminowego, dla zabezpieczenia ich przed dostępem szkodników. Kwiatostan izolowany znajdował się zawsze na tym samym pędzie obok nieizolowanego, przy czym na 10 pędach był on powyżej tego ostatniego, na drugich 10 — poniżej.
Zawiązywanie strąków i nasion w zależności od wieku kwiatu badano na pierwszym i drugim pokosie lucerny w latach 1967 i 1968. Dla zabezpieczenia
strona 10kwiatów przed owadami zapylającymi w okresie masowego kwitnienia roślin nakrywano izolatorami z siatki drucianej po 6 poletek o powierzchni 4 m² każde. Potem przez 6 kolejnych dni po godzinie 18, coraz to w innym izolatorze, etykietowano ponad 100 kwiatostanów mających po 1—5 rozkwitłych kwiatów, które usuwano. Następnego dnia po zawieszeniu etykiet usuwano z oznaczonych kwiatostanów wszystkie pąki, a pozostawiano tylko rozkwitłe w danym dniu kwiaty, których było po 3—6 sztuk. Siódmego dnia rano izolatory przesuwano tak, by połowa każdego poletka znalazła się na zewnątrz, dostępna dla owadów zapylających. Na drugich (izolowanych) połowach poletek usuwano wszystkie kwiaty oraz starsze pąki, a pozostawiano tylko kwiaty zaznaczone. Następnie pod każdy izolator wstawiano ulik z trzmielami, trzymanymi uprzednio przez kilka dni pod izolatorami na innej roślinie. Dzięki takim zabiegom kwiaty pod poszczególnymi izolatorami były zapylone pyłkiem w tym samym wieku. Wieczorem po zakończeniu lotu owadów, na każdej etykiecie zapisywano liczbę kwiatów otwartych, usuwając przy tym z kwiatostanów doświadczalnych kwiaty nieotwarte. Zdejmowano też izolatory z drugiej połowy poletek.
Starano się również określić zawiązywanie się strąków i nasion u lucerny w zależności od czynnika, który powodował otwarcie kwiatu (owady, otwieranie mechaniczne, samootwieranie). W tym celu obserwatorzy chodzili za owadami przez całe dni (od 6⁰⁰ do 19⁰⁰) wśród łanu lucerny i zaznaczali etykietami kwiaty, których otwarcia byli świadkami. Na etykietach obok daty i gatunku owada powodującego otwarcie kwiatu zapisywano godzinę, aby można było sprawdzić czy nie ma różnic w zawiązywaniu strąków i nasion w zależności od pory dnia, w której kwiat został zapylony.
Dla stwierdzenia, jak zawiązują się strąki i nasiona z kwiatów, które uległy samootwarciu, zaznaczano takie kwiaty etykietami podczas obserwacji tego zjawiska.
Przy badaniu wpływu mechanicznego otwierania kwiatów lucerny na zawiązywanie strąków i nasion, kwiaty zapylane obcym pyłkiem otwierano za pomocą kartonowej rynienki, a zapylane pyłkiem własnym — przez lekkie zgniatanie ich palcami. Mechaniczne otwieranie kwiatów wykonywano przez cały okres kwitnienia lucerny pierwszego i drugiego pokosu w roku 1969 i przez kilka dni w roku 1968.
Wszystek materiał doświadczalny zaznaczany etykietami zbierano w okresie zbioru lucerny, a następnie w laboratorium liczono zawiązane strąki oraz nasiona zarówno dobrze wykształcone jak i zaschnięte w poszczególnym strąku.
Obliczanie dziennych plonów nasion lucerny. Ilość kg nasion lucerny powstałą z kwiatów zapylonych w określonym dniu na 1 ha plantacji przyjęto nazywać plonem dziennym. Plony dzienne ustalano na podstawie liczby kwiatów zapylonych w danym dniu na 1 m²,
strona 11procentu zawiązanych strąków z otwartych w tym dniu kwiatów oraz liczby dobrze wykształconych nasion w strąkach z tego dnia.
Dane meteorologiczne. Przez cały okres kwitnienia lucerny rejestrowano opady oraz temperaturę i wilgotność względną powietrza przy pomocy termohygrografu ustawionego wśród lucerny na wysokości łanu. Dane dotyczące usłonecznienia i szybkości wiatru w okresie kwitnienia lucerny uzyskano z pobliskiej (odległość około 2 km) Stacji Meteorologicznej I.U.N.G. w Puławach. Z tejże Stacji otrzymano też dane do ogólnej charakterystyki pogody w latach 1966—1969. Średnie wieloletnie temperatury i opadów wzięto z pracy Mitoska (1961 i 1964).
Dysponując danymi meteorologicznymi oraz szczegółowymi wynikami obserwacji kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady, otwierania kwiatów i zawiązywania strąków i nasion w poszczególnych dniach okresu kwitnienia lucerny, można było szukać zależności tych zjawisk od czynników pogody. Średnią dzienną temperaturę i wilgotność powietrza do tych zestawień obliczono ze wskazań termohygrografu o godzinie 8, 10, 12, 14, 16 i 18.
Sposób opracowywania wyników. Ze względu na swą specyfikę, zebrany materiał obserwacyjny nie wymagał w zasadzie opracowania statystycznego. Dla niektórych średnich policzono tylko błędy standardowe. Najważniejsze wyniki zilustrowano w tej pracy przy pomocy tabel i wykresów.
WYNIKI
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA POGODY W LATACH PROWADZENIA BADAŃ
Warunki pogody w czasie kwitnienia i dojrzewania lucerny w latach 1966—1969 scharakteryzowano na podstawie opadów, średniej temperatury powietrza i usłonecznienia (tab. 3).
Roczne sumy opadów wynosiły w 1966 r. — 761 mm, w 1967 — 571 mm, w 1968 — 615 mm i w 1969 — 430 mm. W porównaniu ze średnią wieloletnią, wynoszącą dla Puław 602 mm, były one w roku 1966 znacznie wyższe, w 1969 — znacznie niższe, a w latach 1967 i 1968 — dość zbliżone do średniej. Sumy opadów w okresie kwitnienia i dojrzewania lucerny (czerwiec, lipiec, sierpień i wrzesień) wynosiły w kolejnych latach badań 257 mm, 199 mm, 291 mm i 178 mm, podczas gdy średnia wieloletnia dla tego okresu wynosi 279 mm. Średnie miesięczne temperatury powietrza w omawianym okresie były w latach 1966 i 1969 podobne do przeciętnych wieloletnich, w 1967 r. w lipcu i wrześniu wyższe, a w roku 1968 średnia temperatura czerwca była wyższa, lipca zaś niższa od przeciętnej z wielu lat. Pod względem usłonecznienia miesiąc lipiec w latach
strona 12Tabela 3 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia lucerny i dojrzewania jej nasion w latach 1966—1969 Some meteorological data from the period of blooming and ripening seeds of alfalfa in the years of 1966—1969
| Czynniki pogody / Factors of weather | Rok / Year | Czerwiec / June | Lipiec / July | Sierpień / August | Wrzesień / September |
|---|---|---|---|---|---|
| Temperatura powietrza w °C (średnie dobowe) / Temperature of air in °C (average of day) | 1966 | 17,3 | 18,6 | 17,2 | 12,3 |
| 1967 | 16,8 | 19,9 | 17,2 | 16,6 | |
| 1968 | 18,6 | 17,0 | 17,7 | 13,6 | |
| 1969 | 17,2 | 18,6 | 17,0 | 13,5 | |
| x̄ | 17,1 | 18,7 | 17,4 | 13,5 | |
| Opady w mm (sumy miesięczne) / Rainfall in mm (sums of months) | 1966 | 86,0 | 88,5 | 46,8 | 35,3 |
| 1967 | 89,8 | 56,7 | 33,4 | 19,1 | |
| 1968 | 115,5 | 101,3 | 19,9 | 54,4 | |
| 1969 | 42,1 | 54,4 | 71,4 | 10,1 | |
| x̄ | 71,4 | 87,6 | 73,7 | 51,0 | |
| Usłonecznienie (ilość godzin słonecznych w miesiącu) / Light intensity (number of hours of sun shining in months) | 1966 | 261 | 197 | 220 | 132 |
| 1967 | 217 | 286 | 217 | 159 | |
| 1968 | 251 | 181 | 224 | 127 | |
| 1969 | 240 | 286 | 216 | 199 | |
| x̄ | 247 | 242 | 212 | 168 |
x̄ — średnie wieloletnie average of many years
1967 i 1969 odznaczał się dużo większą liczbą godzin słonecznych niż przeciętnie, zaś w latach 1966 i 1968 — dużo niższą.
Lato w 1966 r. można określić ogólnie jako średnio ciepłe, średnio wilgotne, niezbyt słoneczne i raczej krótkie, w 1967 — ciepłe, słoneczne, dość suche i długie, w 1968 — średnio ciepłe, mało słoneczne, dość wilgotne i średnio długie, a w 1969 — średnio ciepłe, słoneczne, suche i średnio długie.
KWITNIENIE LUCERNY
Charakterystyka porostu lucerny. Średnia liczba roślin na 1 m² pola wahała się w poszczególnych latach badań od 12,5 do 86 (tab. 4). Najrzadsza była stara czteroletnia plantacja, na której w roku 1966 rozpoczynano obserwacje. Rozbieżności w liczbie roślin na 1 m², występujące w latach 1967—1969 (pomimo jednakowego wieku lucerny i jednakowej gęstości siewu — zawsze drugi rok po zasiewie), wynikają z odmiennych
strona 13Tabela 4 Wyniki analizy porostu lucerny (dane ogólne) Results of botanical analysis of alfalfa plant (general data)
| Rok badań / Year of investigation | Pokos / Cut | Wysokość roślin w cm / High of plants in cm | Liczba na powierzchni 1 m² / Number on the surface of 1 m²: roślin / plants | …: pędów / buds: płodnych / fertile | …: pędów / buds: płonych / unfertile | …: kwiatostanów w tys. szt. / florets in thousands | …: kwiatów w tys. szt. / flowers in thousands |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1966 | II | 68,5 | 12,5 | 109 ± 13 | 17 ± 4 | 2,8 ± 0,6 | 42,9 ± 7,0 |
| 1967 | I | 85,5 | 31,3 | 136 ± 25 | 67 ± 14 | 3,2 ± 0,5 | 54,4 ± 11,2 |
| II | 74,1 | 30,0 | 208 ± 23 | 34 ± 8 | 2,7 ± 0,6 | 40,5 ± 9,1 | |
| 1968 | I | 127,1 | 28,9 | 107 ± 20 | 24 ± 6 | 3,2 ± 0,5 | 60,3 ± 8,4 |
| II | 105,4 | 29,3 | 141 ± 29 | 70 ± 11 | 1,8 ± 0,3 | 36,5 ± 8,5 | |
| 1969 | I | 96,2 | 86,0 | 95 ± 19 | 40 ± 10 | 2,7 ± 0,4 | 53,0 ± 5,7 |
| II | 65,3 | 83,5 | 114 ± 12 | 58 ± 9 | 1,7 ± 0,3 | 27,2 ± 3,6 |
warunków pogody w okresie wschodów i zaraz potem. Rozpiętość w zagęszczeniu roślin nie wywierała jednak wpływu zarówno na wysokość lucerny, jak też na liczbę pędów płodnych i płonych oraz liczbę kwiatostanów i kwiatów na jednostce powierzchni. O tym decydowały w największym stopniu czynniki pogody. Przy większej ilości opadów w roku 1968 lucerna wyrosła wyższa niż w suchszych latach 1967 i 1969. W tym ostatnim roku, najsuchszym, wytwarzała ona najmniej pędów kwiatonośnych na 1 m². Rośliny z pierwszego pokosu wytwarzały na ogół mniej pędów płodnych niż z pokosu drugiego, ale pędy te były zawsze lepiej rozgałęzione. Liczba pędów płonych, czyli pędów odbijających z szyjki korzeniowej pod koniec kwitnienia lucerny, nie wykazywała takiej zależności. Trudno też dopatrzeć się wyraźniejszego związku tej cechy z warunkami pogody. Lucerna drugiego pokosu, w porównaniu z pierwszym, wytwarzała zawsze mniej kwiatostanów i kwiatów na jednostce powierzchni.
Długość okresu kwitnienia lucerny. Pierwsze kwiaty lucerny pierwszego pokosu ukazywały się już na początku czerwca, a pokosu drugiego w pierwszej dekadzie lipca. Całkowity okres kwitnienia dla pierwszej przedłużał się do początku sierpnia, dla drugiej zaś do końca tego miesiąca. Okres masowego kwitnienia, który miał znaczenie dla produkcji nasiennej, trwał dla lucerny pierwszego pokosu 40 dni (od 15—20 VI do 25—30 VII), a lucerny pokosu drugiego do 35 dni (od około 10 VII do około 15 VIII).
strona 14Długość życia kwiatów lucerny. Niezapylone kwiaty lucerny pierwszego pokosu jak i drugiego żyły od 1 do 6 dni, średnio około 4 dni (tab. 5). Główna masa kwiatów (około 90%) żyła od 3 do 5 dni. Część spośród kwiatów żyjących najkrócej więdła przedwcześnie, prawdopodobnie na skutek uszkodzeń przez owady. Obserwowano również pewną niewielką ilość pąków kwiatowych, które w różnym stopniu rozwoju (część tuż przed rozchyleniem płatków korony) więdły i opadały.
Tabela 5 Długość życia kwiatów lucerny z pierwszego i drugiego pokosu (średnie z lat 1967—1968) Lenght of life of alfalfa flowers from the first and second cut (average from the years 1967—1968)
| Pokos / Cut | % kwiatów kwitnących (żyjących) / % of flowering flowers: 1 dzień / day | …: 2 dni / days | …: 3 dni / days | …: 4 dni / days | …: 5 dni / days | …: 6 dni / days | Średnia długość kwitnienia kwiatow w dobach / Average length of flowering flower in the days |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 2,1 | 3,2 | 27,1 | 46,8 | 19,4 | 1,4 | 3,8 |
| II | 1,4 | 5,6 | 21,5 | 40,7 | 24,3 | 6,5 | 4,0 |
Na długość życia kwiatów lucerny pewien wpływ wywierały czynniki pogody. W okresach chłodniejszych, bezdeszczowych, kwiaty żyły nieco dłużej niż podczas upałów. Tym też można prawdopodobnie wytłumaczyć tendencję do nieco dłuższego życia kwiatów u lucerny drugiego pokosu, dla której to większość obserwacji (możliwe, że tylko przypadkowo), wypadła w okresach chłodniejszych. O wpływie opadów na długość życia kwiatów trudno wnioskować na podstawie przeprowadzonych obserwacji. Nie zaobserwowano jednak skrócenia, lecz raczej przedłużenie życia kwiatów w czasie deszczów, o czym mogła zadecydować niższa temperatura.
Dobowy rytm rozkwitania lucerny. W ciągu całego czasu obserwacji kwiaty lucerny rozkwitały tylko w dzień, a nigdy w nocy. W dniach pogodnych pierwsze z nich rozchylały swe płatki między godziną 5—6 rano, a ostatnie między 17—18 po południu, natomiast w dniach chłodniejszych i deszczowych rozkwitanie zaczynało się nieco później, a kończyło około 2 godziny wcześniej.
Dzienną dynamikę rozkwitania lucerny w dniach pogodnych, mierzoną liczbą kwiatów rozkwitających w jednogodzinnych odstępach czasu od rana do wieczora, można przedstawić za pomocą dość regularnej krzywej jednowierzchołkowej, której szczyt wypada około godziny 11 (ryc. 1). Dla procesu rozkwitania w dniach chłodnych i deszczowych krzywa ta
strona 15
Ryc. 1 Fig. 1
Dynamika rozkwitania lucerny w ciągu dnia (średnie z lat 1967—1968). Dynamics of starting to bloom alfalfa during a day (average from the years of 1967—1968).
——— dni ciepłe i pogodne, koniec VI, początek VII (I pokos) nice and warm days, end of June and beginning of July (I cut)
— — — dni ciepłe i pogodne, koniec VII, początek VIII (II pokos) nice and warm days, end of July and beginning of August (II cut).
…….. dni chłodne i deszczowe (I i II pokos) cold and rainy days (I and II cust)
okazała się niesymetryczna, ponieważ główna masa kwiatów rozkwitała rano, w godzinach od 8 do 10.
Zaznaczyła się też pewna niewielka różnica w dynamice rozkwitania lucerny z różnych pokosów. Najintensywniejsze rozkwitanie lucerny pokosu drugiego trwało trochę krócej w ciągu dnia i wypadało w nieco wcześniejszych godzinach niż lucerny pokosu pierwszego. Zadecydował o tym prawdopodobnie zarówno krótszy dzień w sierpniu, w porównaniu do dnia czerwcowego, jak i niższa temperatura.
Przebieg kwitnienia łanu lucerny. Z potocznych obserwacji wiadomo, że rozkwitający łan lucerny pokrywa się kwiatami stopniowo z dnia na dzień coraz obficiej a po osiągnięciu pewnego stanu, który utrzymuje się 3—4 tygodnie, liczba kwiatów na roślinach zaczyna maleć, osiągając
strona 16
Ryc. 2 Fig. 2
Przebieg kwitnienia łanu lucerny na tle przebiegu niektórych czynników pogody. Blooming of alfalfa field in connection to some weather factors.
■ opady deszczu — sumy dobowe rainfall — daily sum
——— temperatura powietrza maksymalna, średnia i minimalna air temperature, maximum, average and minimum
…….. wilgotność względna powietrza w % — średnia dzienna relative humidity of air in % — daily average
w końcu minimum, świadczące o przekwitaniu plantacji. Taki przebieg kwitnienia lucerny potwierdzają też wyniki szczegółowych obserwacji, podane na ryc. 2, gdzie słupki przedstawiają liczbę rozkwitających kwiatów na 1 m² w poszczególnych dniach, a linia ciągła i przerywana liczbę kwiatów jednocześnie kwitnących.
strona 17
□ liczba kwiatów rozkwitających na 1 m² number of starting to bloom flowers on 1 m²
——— liczba kwiatów jednocześnie kwitnących na 1 m² number of flowers blooming on the same time on 1 m²
— — — liczba kwiatów na 1 m², jaka byłaby przy 4 dniach ich życia number of flowers on 1 m², which should be if flowers were alive for 4 days
Proces rozkwitania lucerny wykazuje dużą zależność od czynników pogody. Nie można wprawdzie dopatrzeć się wyraźnej zależności liczby rozkwitających kwiatów na 1 m² w ciągu dnia od poszczególnych temperatur oddzielnie (średnia dzienna, maksymalna i minimalna); w przypadkach wzrostu jednej z nich, a spadku drugiej liczba kwiatów wzrastała
strona 18albo malała (5 VII 1967 r. i 1 VII 1969 r.). Ogólnie biorąc natomiast, ocieplenie wpływało zawsze na wzrost intensywności rozkwitania kwiatów, a ochłodzenie zawsze hamowało ten proces. Liczba rozkwitających w ciągu dnia kwiatów na 1 m² plantacji osiągała w okresie masowego kwitnienia lucerny liczbę 2000 i więcej przy ciepłej słonecznej pogodzie, a przy chłodnej i deszczowej spadała do kilkuset (6 VIII 1967 r., 22 VI i 30 VI 1968 r., 29 i 30 VI 1969 r.). O wpływie ocieplenia czy ochłodzenia na proces rozkwitania lucerny można stosunkowo łatwo wnioskować, ponieważ we wszystkich latach podczas masowego kwitnienia występowały w okresach bezdeszczowych dni chłodniejsze i cieplejsze. Trudno natomiast interpretować wpływ opadów i wilgotności powietrza na rozkwitanie kwiatów, gdyż opadom towarzyszy zawsze wzrost wilgotności i najczęściej spadek temperatury. Z niektórych danych (17 VI 1967, 22 VII 1967, 23 VI 1969) wynika jednak, że deszcz krótkotrwały i zmiana wilgotności powietrza, przy mało zmienionej temperaturze, nie wywierała większego wpływu na proces rozkwitania lucerny.
Liczba kwiatów rozkwitających w ciągu dnia na jednostce powierzchni jest miarą intensywności procesu rozkwitania, natomiast stan pokrycia łanu kwiatami, wyrażony liczbą jednocześnie kwitnących kwiatów na jedn. pow., zależy z jednej strony od intensywności rozkwitania kwiatów w kilku dniach poprzednich (kwiat lucerny żyje około 4 dni) oraz od intensywności ich zapylania (kwiat zapylony bardzo szybko więdnie). Na ryc. 2 linią ciągłą przedstawiona jest rzeczywista liczba jednocześnie kwitnących kwiatów na 1 m² w poszczególnych dniach okresu kwitnienia lucerny, a linią przerywaną liczba kwiatów jaka by była na 1 m², gdyby każdy kwiat żył 4 dni. Rzeczywiste pokrycie łanu kwiatami miało więc nieco inny przebieg w ciągu okresu kwitnienia niż intensywność procesu rozkwitania. Było ono, stosunkowo biorąc, nieco mniej zróżnicowane w swym przebiegu, a spadki liczby kwiatów na jednostce powierzchni miały miejsce o kilka dni później niż zahamowania procesu rozkwitania. Podobne, tylko jeszcze mniej z dnia na dzień zróżnicowane, byłoby pokrycie łanu lucerny kwiatami w przypadku, gdyby każdy z nich żył 4 dni. Przy braku zapylenia lub słabym zapyleniu, liczba jednocześnie kwitnących kwiatów na 1 m² łanu w okresie masowego kwitnienia lucerny z pierwszego pokosu sięgałaby zatem często 6—8 tysięcy, a pokosu drugiego 4—6 tysięcy.
Wpływ temperatury i wilgotności powietrza na pokrycie łanu lucerny kwiatami. Liczba kwiatów jednocześnie kwitnących na 1 m² łanu lucerny zwiększała się na ogół w miarę wzrostu średniej dziennej temperatury i spadku wilgotności względnej powietrza (tab. 6). Bardzo wyraźnie wynika to z wartości średnich ogólnych Natomiast średnie dla dni o określonej temperaturze i wilgotności względnej powietrza wykazują znaczne wahania. Bardzo interesująca jest tendencja do słabszego pokrycia łanu lucerny
strona 19Tabela 6 Pokrycie łanu lucerny kwiatami (w tys. szt. na 1 m² w ciągu dnia) w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza Number of flowering flowers on 1 m² in a day in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air (in thousands)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | 1,4 | 1,6 | 1,8 | 1,6 | 1,6 |
| 16,1—18 | — | — | 2,4 | 1,9 | 1,5 | 1,3 | 1,7 |
| 18,1—20 | 3,8 | 3,3 | 2,6 | 1,7 | 1,6 | 3,8 | 2,5 |
| 20,1—22 | 3,9 | 3,5 | 3,6 | 2,2 | 2,5 | 2,8 | 2,7 |
| 22,1—24 | 2,8 | 3,2 | 2,3 | 2,9 | 3,0 | — | 2,8 |
| 24,1—26 | 1,1 | 2,7 | 3,3 | 2,8 | — | — | 2,8 |
| 26,1< | 1,9 | 1,8 | 2,8 | 3,7 | — | — | 3,0 |
| Średnie ważone / Average weigh | 3,0 | 3,0 | 2,7 | 2,6 | 2,2 | 2,0 | x |
kwiatami w dniach suchych i upalnych, podobnie jak w dniach chłodnych i wilgotnych.
Rozkwitanie kwiatostanów lucerny. Kwiatostan lucerny rozpoczyna kwitnienie od kwiatu najniżej położonego na szypułce kwiatostanowej, a kończy na kwiecie znajdującym się na jej szczycie. Pierwszy kwiat rozchyla swe płatki w różnych porach dnia. Do obserwacji brano tylko takie kwiatostany, na których pierwsze kwiaty rozkwitały w godzinach rannych. Zależnie od wielkości (liczby osadzonych na szypułce kwiatów), kwiatostany rozkwitały w ciągu 3—6 dni (tab. 7). W ostatnim dniu, a w większych kwiatostanach także w przedostatnim, rozkwitało mniej kwiatów niż w pierwszych dniach. W większych kwiatostanach rozkwitało dziennie więcej kwiatów niż w mniejszych Średnio w ciągu dnia na jednym kwiatostanie rozkwitało około 4 kwiatów; w dniach upalnych obserwowano ich jednak często powyżej 8, a podczas chłodów i słoty tylko około jednego.
Obserwowana zmienność wielkości kwiatostanów lucerny. Średnia liczba kwiatów w kwiatostanie lucerny, obliczona jako przeciętna z lat 1967—1969, wynosiła dla pierwszego pokosu 15,2, a dla drugiego — 13,7 (tab. 8). Główną masę stanowiły kwiatostany o liczbie kwiatów 6—20. We wszystkich latach lucerna pierwszego pokosu wytwarzała większe kwiatostany niż lucerna pokosu drugiego.
Najmniejsze różnice w średniej liczbie kwiatów na jednej szypułce kwiatostanowej, pomiędzy pierwszym a drugim pokosem, były w roku 1968 (nie przekraczały 2 kwiatów), a największe w roku 1969 (przekraczały 4 kwiaty). W stosunkowo bogatym w opady roku 1968 lucerna wytworzyła znacznie większe kwiatostany niż w suchym roku 1967. Pod
strona 20Tabela 7 Liczba kwiatów rozkwitających w kwiatostanie lucerny w kolejnych dniach jego kwitnienia Number of flowers starting to bloom in the floret of afalfa in the following days of flowering
| Wielkość kwiatostanu / Size of floret | Kolejne dni kwitnienia kwiatostanu / Following days of flowering floret: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 | …: 5 | …: 6 | Średnia liczba kwiatów rozkwitających w kwiatostanie w ciągu dnia / Average number of flowers starting to bloom on the floret during day |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <10 kwiatów / flowers | 4,0 | 4,2 | 0,8 | — | — | — | 3,0 |
| 11—15 „ | 4,0 | 4,3 | 3,7 | — | — | — | 4,0 |
| 16—20 „ | 5,8 | 6,7 | 4,4 | 0,8 | — | — | 4,4 |
| 21—25 „ | 6,2 | 7,4 | 6,8 | 3,4 | 0,2 | — | 4,8 |
| 26< | 6,1 | 7,1 | 6,4 | 4,0 | 2,9 | 0,1 | 4,4 |
Tabela 8 Wielkość kwiatostanów lucerny pierwszego i drugiego pokosu (średnie z lat 1967—1969) Size of florets alfalfa from the first and second cut (average from the years 1967—1969)
| Pokos / Cut | Procent kwiatostanów o liczbie kwiatów / % of florets with number of flowers: <5 | …: 6—10 | …: 11—15 | …: 16—20 | …: 21—25 | …: 26—30 | …: 31< | Średnia liczba kwiatów w kwiatostanie / Average number of flowers in floret |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | 0,3 | 17,8 | 33,3 | 29,9 | 12,4 | 3,8 | 1,8 | 15,2 |
| II | 2,7 | 20,7 | 41,3 | 23,7 | 9,3 | 2,3 | — | 13,7 |
koniec masowego kwitnienia roślin obserwowano zawsze nieco mniejszą liczbę kwiatów w kwiatostanach niż na początku i w środku tego okresu.
Obserwowana zmienność budowy kwiatów lucerny. Poza łatwo dostrzegalną zmiennością w barwie i wielkości kwiatów, zaobserwowano u badanej odmiany lucerny różnice w szerokości szpary między żagielkiem a skrzydełkami (ryc. 3a) oraz różnice w stopniu zgięcia kolumienki po eksplozji kwiatu (ryc. 3b). Różnice w stopniu zginania się kolumienek kwiatów tego samego wieku, wziętych z różnych roślin, spotykano stosunkowo często. Na dość szczegółowo przejrzanym polu lucerny o powierzchni 0,2 ha, znaleziono natomiast tylko 2 rośliny o kwiatach z bardzo szeroką szparą i jedną roślinę o kwiatach ze szparą bardzo wąską. Spotkano
strona 21ponadto jeden okaz rośliny, której kwiaty otwierały się same. Przy dłuższym oglądaniu jej w czasie słonecznej pogody zaobserwowano jak wkrótce po rozwinięciu płatków łódeczka rozdzielała się na szczycie coraz wyraźniej, aż w pewnym momencie zwalniała kolumienkę, która niezbyt

Ryc. 3 Fig. 3
Niektóre różnice w budowie kwiatów lucerny Some differences in the structure of alfalfa flower a — kwiat z dużą, średnią i małą szparą (s) pomiędzy żagielkiem a skrzydełkami a — flower with large, average and small crack (s) between banner petal and wing petal b — kwiaty z silnie, średnio i słabo zginającą się kolumienką (żagielek i dwie działki kielicha zostały usunięte). b — flowers with strong, average and little bended staminal column (banner petal and two parts of calyx are remove).
gwałtownie zginała się i przyciskała do żagielka. Na żagielku wokół szczytu kolumienki tak otwartego kwiatu zgrupowana była cała masa osypanego z pylników pyłku.
NEKTAROWANIE LUCERNY
Nektarowanie pierwszego i drugiego pokosu lucerny w różnych latach. Średnie ilości wydzielonego nektaru przez 10 kwiatów w ciągu doby były dla pierwszego i drugiego pokosu lucerny w poszczególnych latach różne (tab. 9). Przyjmując niższe wartości za 100, różnica w 1967 r. wynosiła około 40% na korzyść pokosu drugiego, a w latach 1968 i 1969 około 100% i 150% na korzyść pokosu pierwszego. Biorąc pod uwagę pokos pierwszy i drugi razem, najwięcej nektaru wydzielały kwiaty lucerny w najbogatszym w opady roku 1968, a najmniej w suchym roku 1969.
Odwrotnie do ilości nektaru kształtowała się koncentracja cukrów w nim zawartych, wykazując w 1968 r. wartości najniższe, w 1969 — najwyższe, a w 1967 — pośrednie. Dla tej cechy zaznaczyła się pewna prawidłowość, a mianowicie lucerna z drugiego pokosu miała w każdym z trzech lat badań wyższy procent cukrów w nektarze. Możliwe że decydowała o tym niższa, zwykle w tym czasie wilgotność gleby. Bezwzględna ilość cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów lucerny w ciągu doby była w latach 1967 i 1968 również wyższa dla pokosu drugiego
strona 22Tabela 9 Nektarowanie lucerny pierwszego i drugiego pokosu w różnych latach Secretion of nectar from the first and second cut of alfalfa in different years
| Rok / Year | Pokos / Cut | Ilość mg nektaru z 10 kwiatów na 1 dobę / Quantity of nectar in mg from 10 flowers in the day | % cukrów w nektarze / % of sugar in nectar | Ilość mg cukrów z 10 kwiatów na 1 dobę / Quantity of sugar in mg from 10 flowers in the day |
|---|---|---|---|---|
| 1967 | I | 1,22 ± 0,20 | 46,7 ± 0,05 | 0,57 ± 0,09 |
| II | 1,71 ± 0,24 | 58,9 ± 0,04 | 1,01 ± 0,14 | |
| 1968 | I | 2,72 ± 0,25 | 37,2 ± 0,18 | 0,55 ± 0,17 |
| II | 1,34 ± 0,17 | 57,5 ± 0,14 | 0,77 ± 0,10 | |
| 1969 | I | 1,72 ± 0,15 | 62,1 ± 0,07 | 1,07 ± 0,15 |
| II | 0,70 ± 0,15 | 74,7 ± 0,13 | 0,52 ± 0,10 |
w porównaniu z pierwszym. Można się spodziewać, że podobnie ułożyłyby się wyniki w roku 1969, gdyby nie było tak sucho. Ogólnie biorąc, w wilgotnym roku 1968 10 kwiatów lucerny wydzielało nieco mniej cukrów niż w dwu pozostałych latach badań, pomimo nieco większych ilości wydzielanego nektaru. Interesujące, że więcej cukrów wydzielały kwiaty lucerny wówczas, gdy koncentracja tych cukrów w nektarze wynosiła średnio około 60% (drugi pokos w latach 1967 i 1968 oraz pierwszy w roku 1969), a mniej, gdy procent cukrów w nektarze był niższy (pierwszy pokos w latach 1967 i 1968) lub wyższy (drugi pokos w 1969 r.).
Nektarowanie kwiatów lucerny w zależności od ich wieku. Ilość nektaru pobierana w 24-godzinnych odstępach czasu z kwiatów izolowanych 1—6 dni wzrastała aż do czwartego dnia ich życia a od piątego dnia do chwili zwiędnięcia korony coraz silniej malała (tab. 10). Podobnie układały się ilości wydzielanych cukrów. Proces wydzielania nektaru nasilał się stopniowo do trzeciego dnia życia kwiatu, w czwartym dniu już znacznie słabł, a piątego dnia, to jest po czterech pełnych dobach izolowania kwiatu ustawał zupełnie. Koncentracja cukrów w nektarze utrzymywała się natomiast prawie na tym samym poziomie przez cały czas życia kwiatów. Jedynie kwiaty najstarsze, o częściowo zwiędniętych już koronach, wykazywały nieco wyższą procentową zawartość cukrów w nektarze niż młodsze.
Wydajność cukrów pierwszego i drugiego pokosu lucerny przy różnej długości życia kwiatów. Wydajność cukrów z powierzchni 1 ha zależy nie tylko od wydzielanej ich ilości przez poszczególne kwiaty w ciągu doby, ale i od długości życia kwiatów oraz liczby tych kwiatów na jednostce powierzchni. Dane w tab. 11 wykazują duże wahania w wydajności cukrowej lucerny obu pokosów w różnych latach. Najwyższą wydajność cukrową wyliczono dla lucerny pierwszego pokosu w roku 1969 (33,6 kg
strona 23Tabela 10 Nektarowanie kwiatów lucerny przy różnej długości ich kwitnienia (średnie z lat 1967—1968) Nectar secretion of alfalfa flowers during different length of flovering (average from the years of 1967—1968)
| Cecha badana / Investigated feature | Kolejne dni kwitnienia kwiatu / Following days of flowering flower: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 | …: 5 | …: 6 | …: 7 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ilość nektaru z 10 kwiatów / Quantity of nectar from 10 flowers | 0,56 | 1,22 | 1,97 | 2,41 | 2,21 | 1,65 | 0,86 |
| % cukrów w nektarze | 66,1 | 65,6 | 68,5 | 64,7 | 67,4 | 67,9 | 72,1 |
| Ilość cukrów z 10 kwiatów / Quantity of sugars from 10 flowers | 0,37 | 0,80 | 1,35 | 1,56 | 1,49 | 1,12 | 0,62 |
| Przybytek lub ubytek mg cukrów w 10 kwiatach na 1 dobę / Increase or decrease of sugars in mg in 10 flowers per day | +0,37 | +0,43 | +0,55 | +0,21 | —0,07 | —0,37 | —0,50 |
Tabela 11 Wydajność cukrów w kg z 1 ha przy różnej długości kwitnienia kwiatów lucerny Productiveness of sugar in kg from 1 ha according to the length of flowering of alfalfa flowers
| Rok / Year | Pokos / Cut | Długość kwitnienia kwiatów w dobach / Length of flowering flowers in the days: <1 | …: 1 | …: 2 | …: 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1967 | I | 18,3 | 39,6 | 66,8 | 77,3 |
| II | 24,3 | 52,4 | 88,4 | 102,2 | |
| 1963 | I | 19,4 | 42,4 | 71,5 | 82,6 |
| II | 16,6 | 35,9 | 60,6 | 70,0 | |
| 1969 | I | 33,6 | 72,6 | 123,4 | 141,5 |
| II | 8,4 | 18,2 | 30,6 | 35,4 |
z 1 ha przy niepełnym dniu życia kwiatu i 141,5 kg z 1 ha przy 3 dniach życia kwiatu), a najniższą dla lucerny drugiego pokosu w tymże roku (8,4 kg i 35,4 kg z 1 ha odpowiednio przy 1 i 3 dniach życia kwiatów),
strona 24kiedy to rośliny z powodu suszy, poza słabszym nektarowaniem, wytworzyły też stosunkowo mało kwiatów. W ciepłym lecz niezbyt suchym roku 1967, dla odmiany drugi pokos lucerny odznaczał się wyższą wydajnością cukrów, a w dość wilgotnym roku 1968 różnice pomiędzy pokosami były nieduże.
Wpływ temperatury i wilgotności powietrza na nektarowanie lucerny. Wyniki z trzech lat badań zestawione w tabele korelacyjne, wykazują dużą zależność nektarowania lucerny od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza panującej w dniu pobierania nektaru.
Ilość wydzielonego nektaru przez 10 kwiatów w ciągu doby była średnio tym wyższa, im wyższa w danym dniu panowała wilgotność względna powietrza (tab. 12). Wynika to wyraźnie ze średnich ogólnych,
Tabela 12 Ilość mg nektaru wydzielana przez 10 kwiatów lucerny w ciągu doby w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza (średnie z lat 1967—1969) Quantity of nectar secretion in mg per 10 flowers of alfalfa in the day in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air (average from the years 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C | Wilgotność powietrza w % / Humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <18 * | — | — | 0,63 | 1,14 | 1,41 | 1,80 | 1,16 |
| 18,1—20 | — | 0,66 | — | 1,28 | 1,54 | — | 1,16 |
| 20,1—22 | 0,90 | 1,06 | 1,08 | 1,72 | 1,92 | 1,86 | 1,53 |
| 22,1—24 | 0,56 | — | 1,43 | 1,72 | 1,98 | — | 1,33 |
| 21,1 *< | 0,79 | 0,92 | 1,45 | 1,18 | — | — | 1,11 |
| Średnie ważone / Average weigh | 0,79 | 0,88 | 1,21 | 1,53 | 1,64 | 1,83 | × |
- Najniższa średnia temperatura w dniu pobierania nektaru wynosiła 14°C, a najwyższa 28°C. The lowest everage temperature in the day of collecting nectar was 14°C and the highest 28°C.
jak i ze średnich dla dni o określonej temperaturze. Nie można stwierdzić natomiast wyraźnej prostoliniowej zależności w ilości wydzielanego nektaru od temperatury powietrza. Nieco wyższe wartości (średnie ogólne) okazały się przy temperaturze 20—24°C, a trochę niższe przy temperaturze niższej niż 20°C, i wyższej niż 24°C. Można jednak przypuszczać, że gdyby pobierano nektar w dniach chłodnych i bardzo suchych oraz w ciepłych i bardzo wilgotnych, zaznaczyłaby się wyraźna prostoliniowa dodatnia zależność w ilości wydzielanego nektaru przez kwiaty lucerny od temperatury powietrza. Należy zwrócić uwagę, że dni o wspomnianym układzie temperatury i wilgotności powietrza występuje w naszych warunkach bardzo mało.
strona 25Koncentracja cukrów w nektarze zależała przede wszystkim od wilgotności względnej powietrza, z której wzrostem była coraz niższa, natomiast temperatura powietrza nie wywierała wpływu na procentową zawartość cukrów w nektarze (tab. 13).
Tabela 13 Procentowa zawartość cukrów w nektarze lucerny w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza (średnie z lat 1967—1969) % of sugar in nectar of alfalfa in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air (average from the years 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność powietrza w % / Air humidity in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <18 | — | — | 60,1 | 53,9 | 40,8 | 27,3 | 43,6 |
| 18,1—20 | — | 50,9 | — | 57,6 | 47,5 | — | 53,1 |
| 20,1—22 | 65,0 | 67,2 | 59,6 | 53,3 | 51,9 | 35,5 | 56,0 |
| 22,1—24 | 66,7 | — | 62,0 | 57,3 | 43,9 | — | 57,3 |
| 24,1< | 65,5 | 67,8 | 50,1 | 46,6 | — | — | 60,3 |
| Średnie ważone / Average weigh | 65,5 | 61,8 | 58,9 | 54,0 | 48,4 | 31,5 | × |
Ilość cukrów wydzielanych przez kwiaty lucerny w ciągu doby wykazywała podobną zależność od temperatury i wilgotności względnej powietrza jak i ilości nektaru (tab. 14). Tu także zaznaczyłaby się prawdopodobnie wyraźna prostoliniowa zależność, gdyby były dane dla dni bar-
Tabela 14 Ilość mg cukrów wydzielanych przez 10 kwiatów lucerny w ciągu doby w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza (średnie z lat 1967—1969) Quantity of sugar in mg secreted by 10 flowers of alfalfa during a day in dependence from the average day temperature and relative humidity of air (average from the years 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność powietrza w % / Air humidity in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <18 | — | — | 0,38 | 0,61 | 0,58 | 0,49 | 0,51 |
| 18,1—20 | — | 0,34 | — | 0,74 | 0,73 | — | 0,62 |
| 20,1—22 | 0,59 | 0,71 | 0,78 | 0,92 | 1,00 | 0,66 | 0,86 |
| 22,1—24 | 0,38 | — | 0,89 | 0,99 | 0,87 | — | 0,76 |
| 24,1< | 0,52 | 0,62 | 0,73 | 0,55 | — | — | 0,67 |
| Średnie ważone / Average weigh | 0,52 | 0,54 | 0,71 | 0,83 | 0,80 | 0,58 | × |
dzo wilgotnych i ciepłych oraz dni chłodnych i bardzo suchych. Najwięcej cukrów wydzielały kwiaty lucerny na ogół w dniach o średniej temperaturze powietrza wyższej od 20°C i przy wilgotności względnej powietrza 50—80%. Interesujące, że słabiej nektarowała lucerna w dniach ciepłych, lecz bardzo suchych, podobnie jak w dniach chłodnych i bardzo wilgotnych.
Wpływ temperatury i wilgotności powietrza na wydajność cukrową lucerny. Wydajność cukrową lucerny w ciągu jednego dnia (którą można by nazwać dzienną wydajnością) obliczano na podstawie średniej liczby kwiatów kwitnących w danym dniu na 1 m² oraz średniej ilości cukrów wydzielanych przez 1 kwiat w tym dniu, lub innym o podobnej temperaturze i wilgotności względnej powietrza. Zestawione w tab. 15 wyniki
Tabela 15 Wydajność cukrowa lucerny (w kg suchej masy nektaru z 1 ha w ciągu dnia) w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza Sugar productivenes of alfalfa (in kg of dry mass in nectar from 1 ha during a day) in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: <40 | …: 40—50 | …: 50—60 | …: 60—70 | …: 70—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | 0,55 | 0,58 | 0,57 | 0,43 | 0,54 |
| 16,1—18 | — | — | 0,92 | 1,16 | 0,78 | 0,63 | 0,88 |
| 18,1—20 | 1,80 | 1,13 | 1,60 | 1,29 | 1,14 | 1,97 | 1,56 |
| 20,1—22 | 2,30 | 2,50 | 2,37 | 1,98 | 2,46 | 1,82 | 2,36 |
| 22,1—24 | 1,11 | 2,06 | 2,06 | 2,87 | 2,56 | — | 2,14 |
| 24,1—26 | 0,53 | 1,68 | 2,40 | 1,52 | — | — | 1,80 |
| 26,1< | 0,96 | 1,00 | 2,00 | 3,01 | — | — | 1,98 |
| Średnie ważone / Average weigh | 1,55 | 1,63 | 1,93 | 2,14 | 1,69 | 1,19 | × |
nie wykazują bardziej wyraźnych zależności tej cechy od wilgotności względnej powietrza. Wyraźnie natomiast zaznaczył się wpływ panującej w ciągu dnia temperatury. W miarę wyższej średniej dziennej temperatury, aż do 22°C, wydajność cukrowa lucerny była coraz większa, niezależnie od wilgotności powietrza. Przy dalszym wzroście średniej dziennej temperatury wydajność cukrowa już się nie zwiększała, lecz w dniach bardzo suchych wykazywała nawet niewielką tendencję do spadku, co jest zrozumiałe wobec słabszego nieco nektarowania i mniejszego pokrycia łanu kwiatami w tych warunkach.
OBLOT LUCERNY PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE
Intensywność oblotu lucerny przez owady zapylające. Kwiaty lucerny odwiedzane były przez pszczoły miodne (Apis mellifica L.), pszczoły
strona 27samotnice, głównie Melitta leporina Panz., Rhophitoides canus (Ev.), Taeniandrena Hed., Eucera longicornis (L.) i Megachile Latr. oraz przez trzmiele, przede wszystkim Bombus terrestris (L.), B. agrorum (F.) i B. ruderarius Mill. Samice pszczół samotnic oraz matki i robotnice trzmieli zbierały z lucerny pyłek, a więc otwierały i zapylały jej kwiaty, pszczoły miodne natomiast zbierały głównie nektar przez szpary z boków korony i otwierały tylko nieliczne kwiaty.
Średnia liczba pszczół miodnych na 1 ha lucerny obserwowana w okresie masowego kwitnienia roślin w godzinach południowych, była dla pierwszego i drugiego pokosu w roku 1968 oraz pierwszego pokosu w roku 1969 podobna, wahała się bowiem od 5,7 do 7,1 tys. (tab. 16). Natomiast
Tabela 16 Oblot lucerny przez owady zapylające podczas 40 dni kwitnienia pierwszego pokosu i 35 dni kwitnienia pokosu drugiego Visiting of alfalfa by pollinating insects during 40 days of flowering of the first cut and 35 days of flowering of the second cut
| Rok / Year | Pokos / Cut | Średnia liczba na 1 ha w godzinach południowych / Average number per 1 ha in middle day hours: pszczół miodnych / honey bees | …: trzmieli / bumble bees | …: pszczół samotnic / solitary bees |
|---|---|---|---|---|
| 1968 | I | 6.343 | 118 | 522 |
| II | 7.101 | 20 | 250 | |
| 1969 | I | 5.723 | 67 | 1.124 |
| II | 413 | 76 | 649 |
drugi pokos lucerny w roku 1969, kiedy na polu zaznaczyła się susza, był bardzo słabo odwiedzany przez pszczoły miodne — średnio obserwowano ich zaledwie 413 na 1 ha.
Przeciętna liczba trzmieli na 1 ha lucerny w roku 1968 wynosiła dla pierwszego pokosu 118, a dla drugiego, przy panującej wówczas niższej temperaturze i częstych opadach, tylko 20. W roku 1969 zagęszczenie trzmieli na lucernie obu pokosów było podobne, stanowiąc średnio 67 osobników na 1 ha wcześniej kwitnącej, a 76 osobników na 1 ha później kwitnącej.
Pszczoły samotnice odwiedzały lucernę przeszło dwukrotnie liczniej w suchym roku 1969 niż w wilgotnym roku 1968. W obydwu latach drugi pokos lucerny był średnio w okresie 35 dni kwitnienia o około 100% słabiej odwiedzany przez pszczoły samotnice niż pokos pierwszy w okresie 40 dni swego kwitnienia.
W okresie wykonywania badań zaobserwowano z roku na rok (od 1966 do 1969) wyraźny wzrost liczebności dzikich zapylaczy lucerny na plantacji.
strona 28Dodać należy, że w promieniu co najmniej 2 km od pola doświadczalnego nie było uprawy lucerny nasiennej od wielu lat. Rosła ona najwyżej na niewielkich skrawkach pola i była koszona przed kwitnieniem na paszę. Na skrajach pobliskiego lasu występwały natomiast gdzieniegdzie kępki dziko rosnącej lucerny sierpowatej (Medicago falcata L.).
Dzienna dynamika oblotu lucerny przez owady zapylające. W dniach pogodnych czerwca i lipca oblot lucerny przez pszczoły miodne, trzmiele i niektóre pszczoły samotnice zaczynał się rano około godziny 7, a kończył około 18 (ryc. 4). Krzywe intensywności oblotu lucerny przez poszczególne grupy owadów w ciągu dnia są w zasadzie jednowierzchołkowe. Największe nasilenie lotu pszczół miodnych i pszczół samotnic na plantacji wypadało od około godziny 9 do 16. Niewielka obserwowana liczba trzmieli na lucernie utrzymywała się mniej więcej na jednakowym poziomie od rana do wieczora. Poza poletkami obserwacyjnymi można było często spotkać trzmiele na lucernie nawet po zachodzie słońca.
Dzienna dynamika oblotu lucerny przez owady zapylające była w swym przebiegu podobna do intensywności rozkwitania kwiatów w ciągu dnia. Owady jednak, w porównaniu z rozkwitaniem kwiatów,

Ryc. 4 Fig. 4
Dzienna dynamika oblotu lucerny przez owady zapylające w zestawieniu z dynamiką rozkwitania kwiatów (średnie z lat 1967—1968) Daily dynamics of foraging and pollinating insects on alfalfa in the comparison with dynamics of starting to bloom flowers.
——— liczba pszczół miodnych na 100 m² number of honeybees on 100 m²
— — — liczba pszczół samotnic na 100 m² number of solitary bees on 100 m²
…….. liczba trzmieli na 100 m² number of bumblebees on 100 m²
⎍ liczba rozkwitających kwiatów na 1 m² number of starting to bloom flowers on 1 m²
strona 29pojawiły się na plantacji o blisko 2 godziny później, o tyle też później osiągały maksimum zagęszczenia na jednostce powierzchni i nieco później kończyły swe loty.
Przebieg oblotu lucerny przez owady zapylające w okresie jej kwitnienia. W roku 1967 notowano tylko obecność lub brak owadów na lucernie, a nie obserwowano ich liczby na określonej powierzchni, wobec czego nie można było przeprowadzić szczegółowej analizy intensywności oblotu plantacji w okresie jej kwitnienia. Można natomiast tylko ogólnie stwierdzić, że nie było w tym roku ani jednego dnia, w którym nie występowałyby wcale owady zapylające na lucernie. W roku 1968 dni o całkowitym lub prawie całkowitym braku tych owadów na kwiatach lucerny było 5 podczas kwitnienia pierwszego pokosu i 7 podczas kwitnienia pokosu drugiego, zaś w roku 1969 — odpowiednio 4 i 4. W stosunku do 40-dniowego okresu kwitnienia pierwszego pokosu stanowi to 12% w roku 1968 i 10% w roku 1969, a w odniesieniu do 35-dniowego okresu kwitnienia pokosu drugiego — odpowiednio 20% i blisko 11%. Podczas kwitnienia drugiego pokosu lucerny, w porównaniu z pierwszym, było więc procentowo więcej dni tak zwanych nielotnych.
Obok dni nielotnych występowały dni słabego oraz średniego i silnego oblotu lucerny (ryc. 5). Zaznaczały się na ogół okresy wzrostu i spadku intensywności oblotu lucerny przez owady zapylające, ściśle związane z przebiegiem pogody. Podczas chłodów i słoty liczba owadów odwiedzających kwiaty lucerny spadała do minimum, a z chwilą poprawy pogody stopniowo wzrastała. Zwykle z przyjściem ocieplenia szybciej wzrastała liczebność pszczół miodnych na plantacji niż dziko żyjących Apoidea. Najwyraźniej było to widoczne po chłodach i ulewnych deszczach w końcu lipca 1968 r. Interesujące, że maksyma i minima oblotu owadów pokrywały się z maksymami i minimami rozkwitania kwiatów lucerny.
Biorąc pod uwagę cały okres kwitnienia lucerny, masowy pojaw pszczół samotnic na plantacji następował o około 10 dni później w stosunku do początku masowego kwitnienia pierwszego pokosu i utrzymywał się nieco poza połowę masowego kwitnienia pokosu drugiego. Podczas suchego okresu, od około 10 VII do początków sierpnia 1969 roku, liczba dzikich zapylaczy na plantacji była wysoka, natomiast liczba pszczół miodnych utrzymywała się do końca kwitnienia lucerny na bardzo niskim poziomie.
Wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza na oblot lucerny przez owady zapylające. Pszczoły miodne oblatywały lucernę dopiero przy temperaturze powyżej 16°C (tab. 17). Poniżej tej temperatury pewną niewielką liczbę pszczół obserwowano, ale przy niższej (poniżej 60%) wilgotności względnej powietrza. W czasie dwu dni bezdeszczowych (we wszystkich zestawieniach tabel korelacyjnych, dotyczących oblotu owadów, dni deszczowych nie brano pod uwagę) przy wilgotności powietrza powyżej 80% i temperaturze niewiele niższej od 16°C nie było pszczół na kwiatach lucerny. W miarę wzrostu temperatury powietrza sil-
strona 30
Ryc. 5 Fig. 5
Oblot lucerny przez owady zapylające w zestawieniu z przebiegiem jej kwitnienia, na tle przebiegu niektórych czynników pogody.
Pollinating insects on alfalfa comparision to blooming and in connection to some weather factors.
■ opady deszczu — sumy dobowe
rainfall — daily sum
niejszy był na ogół oblot lucerny przez pszczoły miodne. Taką zależność wykazują średnie ogólne, a także średnie dla różnych stopni wilgotności powietrza, pomimo znacznych ich wahań. Trudno natomiast na podstawie wyników zestawionych w tab. 17 mówić o jakiejś wyraźniejszej zależności oblotu lucerny przez pszczoły miodne od wilgotności względnej powietrza. Można raczej przyjąć, że przy określonej temperaturze, wahania w wilgotności powietrza do 80% nie mają większego wpływu na intensywność oblotu lucerny przez pszczoły miodne. Dopiero bardzo duża wilgotność, przy której następuje silne rozrzedzenie nektaru oraz prawdo-
strona 31
——— temperatura powietrza maksymalna, średnia i minimalna air temperature, maximum, average and minimum
…….. wilgotność względna powietrza w % — średnia dzienna relative humidity of air in % — daily average
□ liczba kwiatów rozkwitających na 1 m² number of starting to bloom flowers on 1 m²
— — — liczba pszczół miodnych na 1000 m² number of honeybees on 1000 m²
——— liczba pszczół samotnic i trzmieli na 1 ha number of solitary bees and bumblebees on 1 ha
podobnie wilgotność bardzo niska, zwłaszcza w okresach dłużej trwającej suszy, odbijającej się niekorzystnie na nektarowaniu kwiatów, może mieć ujemny wpływ na liczbę pszczół miodnych odwiedzających lucernę.
Liczba pszczół samotnic i trzmieli, odwiedzających kwiaty lucerny, wykazywała dużą zależność nie tylko od temperatury, ale i od wilgotności względnej powietrza (tab. 18). Im dzień był bardziej upalny i suchy, tym więcej występowało na lucernie dziko żyjących Apoidea. Pewnego rodzaju próg dla lotu tych owadów na kwiaty lucerny stanowiła tempe-
strona 32Tabela 17 Liczba pszczół miodnych na 100 m² lucerny w zależności od temperatury i wilgotności względnej powietrza w czasie obserwacji (średnie z 1968 r. i roku 1969 do 10 lipca) Number of honey bees per 100 m² of alfalfa in dependence from temperature relative humidity of air during observation (average from the 1968 and 1969 until 10 of July)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | 16 | — | — | 0 | 8 |
| 16,1—18 | — | — | 31 | 54 | 30 | 38 | 37 |
| 18,1—20 | 78 | 55 | 58 | 67 | — | — | 58 |
| 20,1—22 | 140 | 78 | 70 | 136 | 126 | — | 103 |
| 22,1—24 | 114 | 138 | 77 | 130 | 51 | — | 111 |
| 24,1—26 | — | — | 140 | 93 | — | — | 131 |
| 26,1—28 | 230 | 140 | 43 | — | — | — | 139 |
| 28,1< | — | 92 | 126 | — | — | — | 109 |
| Średnie ważone / Average weigh | 136 | 93 | 74 | 92 | 92 | 26 | — |
Tabela 18 Liczba pszczół samotnic i trzmieli na 100 m² lucerny w zależności od temperatury i wilgotności względnej powietrza w czasie obserwacji (średnie z lat 1968—1969) Number of solitary bees and bumble bees per 100 m² of alfalfa in dependence from temperature relative humidity of air during observation (average from the years of 1968—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Temperature of air in °C | Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | 0,2 | — | 0,0 | 0,0 | 0,1 |
| 16,1—18 | — | — | 1,5 | 1,8 | 2,5 | 0,8 | 1,6 |
| 18,1—20 | 8,0 | 6,9 | 4,6 | 5,7 | 3,4 | 0,5 | 6,0 |
| 20,1—22 | 11,5 | 9,2 | 8,8 | 7,7 | 8,3 | — | 9,5 |
| 22,1—24 | 9,3 | 11,7 | 7,3 | 8,3 | 4,5 | — | 9,0 |
| 24,1—26 | 8,3 | 17,5 | 15,3 | 12,4 | — | — | 12,4 |
| 26,1—28 | 13,2 | 13,9 | — | — | — | — | 13,5 |
| 28,1< | 17,8 | 16,5 | 18,7 | — | — | — | 17,6 |
| Średnie ważone / Average weigh | 11,7 | 10,4 | 7,5 | 6,8 | 5,7 | 0,5 | — |
ratura 18°C, poniżej której liczba osobników na 100 m² była znikoma. Mało owadów (mniej niż jeden osobnik na 100 m²) było również na lucernie przy wysokiej (powyżej 80%) wilgotności względnej powietrza i temperaturze 16—20°C. Nie wiadomo, jak kształtowałby się oblot lucerny w dniach bardzo ciepłych i wilgotnych, ponieważ taki układ czynników
strona 33meteorologicznych, nietypowy zresztą dla naszych warunków, nie wystąpił w czasie badań ani razu. Nie było też dni chłodnych i jednocześnie bardzo suchych. Przy temperaturze 18—20°C (niezależnie od stopnia wilgotności powietrza) i przy wilgotności względnej powietrza 70—80% (niezależnie od panującej temperatury), liczba pszczół samotnic i trzmieli na lucernie stanowiła mniej więcej 1/3 tej ilości, jaką obserwowano przy bardzo ciepłej i suchej pogodzie.
Wpływ usłonecznienia na oblot lucerny przez owady zapylające.
Liczba pszczół miodnych, obserwowana na lucernie w godzinach od 10 do 15, nie wykazywała większej zależności od ilości godzin słonecznych w ciągu dnia (tab. 19). Zaznaczyła się tylko pewna tendencja do liczniej-
Tabela 19 Liczba pszczół miodnych na 100 m² lucerny w zależności od temperatury w czasie obserwacji i ilości godzin słonecznych w ciągu dnia (średnie z 1968 r. i z roku 1969 do 10 lipca) Number of honey bees per 100 m² of alfalfa in dependence from temperature during observation and number of hours of sun shining during day (average from the year of 1968 and 1969 until 10 of July)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Ilość godzin słonecznych w ciągu dnia / Number of sun shining hours during day: <2 | …: 2—4 | …: 4—6 | …: 6—8 | …: 8—10 | …: 10—12 | …: 12< |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | 0 | 14 | 17 | — | — | — | — |
| 16,1—18 | 37 | — | 42 | 54 | 38 | — | — |
| 18,1—20 | 69 | — | 9 | 32 | 100 | 86 | 106 |
| 20,1—22 | 96 | 91 | 78 | 117 | 90 | 68 | 111 |
| 22,1—24 | — | 130 | 94 | 78 | 139 | 104 | 95 |
| 24,1—26 | — | — | 93 | 155 | — | — | 188 |
| 26,1—28 | — | — | — | 99 | 189 | — | 128 |
| 28,1< | — | — | — | — | — | 92 | 126 |
| Średnie ważone / Average weigh | 63 | 83 | 68 | 80 | 116 | 79 | 121 |
szego oblotu w miarę lepszego usłonecznienia. W dniach nawet pochmurnych zagęszczenie pszczół na lucernie było niewiele mniejsze niż w dniach bardzo słonecznych. Jedynie przy niskiej temperaturze (poniżej 16°C) niewielkie ilości pszczół miodnych obserwowano dopiero wówczas, gdy słońce świeciło kilka godzin, a przy niebie zakrytym chmurami nie odwiedzały one kwiatów lucerny w ogóle.
Oblot lucerny przez zapylaczki dziko żyjące (pszczoły samotnice i trzmiele) zależał również w niewielkim stopniu od ilości godzin słonecznych w ciągu dnia (tab. 20). Tylko w dniach, w których słońce świeciło krócej niż 2 godziny, przy panującej jednocześnie niższej temperaturze
strona 34Tabela 20 Liczba pszczół samotnic i trzmieli na 100 m² lucerny w zależności od temperatury w czasie obserwacji i ilości godzin słonecznych w ciągu dnia (średnie z lat 1968—1969) Number of solitary bees and bumble bees per 100 m² of alfalfa in dependence from temperature during observation and number of sun shining hours during a day (average from the years 1968—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Ilość godzin słonecznych w ciągu dnia / Number of sun shining hours during a day: <2 | …: 2—4 | …: 4—6 | …: 6—8 | …: 8—10 | …: 10—12 | …: 12< |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | 0,2 | — | 0,0 | — | — | — | — |
| 16,1—18 | 1,3 | 1,5 | 1,6 | 2,4 | — | 2,1 | — |
| 18,1—20 | 1,1 | — | 4,6 | 4,7 | 5,3 | 11,3 | 4,2 |
| 20,1—22 | 7,4 | 10,6 | 13,0 | 11,2 | 10,1 | 16,0 | 8,3 |
| 22,1—24 | — | 7,0 | 11,2 | 7,6 | 6,0 | 15,2 | 7,7 |
| 24,1—26 | — | — | 12,4 | 10,4 | 7,0 | 12,2 | 11,6 |
| 26,1—28 | — | — | — | 20,5 | 15,2 | — | 16,9 |
| 28,1< | — | — | — | — | 22,5 | 15,0 | 17,2 |
| Średnie ważone / Average weigh | 2,1 | 6,5 | 8,1 | 9,1 | 8,6 | 9,4 | 11,2 |
(poniżej 20°), liczba tych owadów na 100 m² była zdecydowanie mniejsza niż przy lepszym usłonecznieniu.
Wpływ szybkości wiatru na oblot lucerny przez owady zapylające.
Lot pszczół miodnych na lucernę był całkowicie ograniczony dopiero przez wiatr o szybkości powyżej 10 m/sek przy temperaturze 20—22°C (tab. 21). W miarę wzrostu szybkości wiatru od zera do 10 m/sek, średnia liczba pszczół na 100 m² wykazywała pewien niewielki spadek. Trzeba pamiętać jednak, że wiatr utrudniał w dużym stopniu obserwacje owadów na kwiatach, wobec czego zachodziła też możliwość przeoczenia pewnej liczby osobników.
Dzikie zapylaczki wykazywały w zasadzie podobną zależność w intensywności oblotu lucerny od szybkości wiatru, jak pszczoły miodne (tab. 22). Tylko przy temperaturze poniżej 16°C wiatr o szybkości zaledwie 2 m/sek ograniczał już lot tych owadów na lucernę.
Niektóre spostrzeżenia dotyczące sposobu odwiedzania i zapylania kwiatów lucerny przez owady. Kwiaty lucerny odwiedzane przez pszczoły samotnice i przez trzmiele, które prawie zawsze wykazywały zainteresowanie zbiorem pyłku, były otwierane w ten sposób, że szczyt zginającej się kolumienki, a więc znamię słupka i pylniki ocierały o ciało owada, dzięki czemu łatwo mogło dochodzić do obcozapylenia. Bardzo dużą szansę zapylenia obcym pyłkiem miały też kwiaty otwierane przez nieliczne osobniki pszczół miodnych zbierające pyłek z lucerny. Pszczoły takie szczególnie skrupulatnie zbierały pyłek z otwartych przez siebie kwiatów.
strona 35Tabela 21 Liczba pszczół miodnych na 100 m² lucerny w zależności od temperatury i szybkości wiatru w czasie obserwacji (średnie z 1968 r. i z 1969 r. do 10 lipca) Number of honey bees on 100 m² of alfalfa in dependence from temperature and wind velocity during observation (average from 1968 to 10 of July)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Szybkość wiatru w m/sek / Wind velocity in m/sec: <2 | …: 2—4 | …: 4—6 | …: 6—8 | …: 8—10 | …: 10< |
|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | 14 | — | 9 | 0 | — | — |
| 16,1—18 | 31 | 46 | 5 | — | — | — |
| 18,1—20 | 97 | 45 | 50 | 84 | — | — |
| 20,1—22 | 122 | 99 | 117 | — | 55 | 0 |
| 22,1—24 | 114 | 109 | 85 | 108 | — | — |
| 24,1—26 | 119 | 147 | — | — | — | — |
| 26,1—28 | 166 | 149 | — | — | — | — |
| 28,1< | — | 126 | 92 | — | — | — |
| Średnie ważone / Average weigh | 112 | 86 | 59 | 69 | 55 | 0 |
Tabela 22 Liczba pszczół samotnic i trzmieli na 100 m² lucerny w zależności od temperatury i szybkości wiatru w czasie obserwacji (średnie z lat 1968—1969) Number of solitary bees and bumble bees per 100 m² of alfalfa in dependence from temperature and wind velocity during observation (average from the years 1968—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Szybkość wiatru w m/sek / Wind velocity in m/sec: <2 | …: 2—4 | …: 4—6 | …: 6—8 | …: 8—10 | …: 10< |
|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | 0,5 | 0,0 | 0,0 | 0,0 | — | — |
| 16,1—18 | 1,0 | 1,4 | 2,4 | — | — | — |
| 18,1—20 | 4,4 | 6,1 | 5,3 | 6,5 | — | — |
| 20,1—22 | 11,5 | 10,8 | 7,3 | — | 5,5 | 0,0 |
| 22,1—24 | 11,8 | 9,7 | 6,7 | 7,3 | 6,2 | — |
| 24,1—26 | 12,4 | 7,0 | — | — | — | — |
| 26,1—28 | 16,7 | 14,4 | — | 10,5 | — | — |
| 28,1< | 17,2 | 16,7 | 23,0 | — | — | — |
| Średnie ważone / Average weigh | 11,0 | 8,4 | 7,4 | 6,3 | 5,8 | 0,0 |
Obserwowano poza tym na lucernie osobniki pszczół miodnych zbierające pyłek z kwiatów już otwartych. Interesowały się one zwłaszcza kwiatami, na których pozostawało więcej nie zebranego pyłku, a więc i kwiatami z samootwarcia, przenosząc zapewne na ich znamiona obcy pyłek. Pszczoły takie miały zawsze zaczątki obnóży z pyłku lucernowego,
strona 36jednak nigdy nie obserwowano u nich obnóży większych. Zaczątki obnóży miały często także pszczoły zbierające nektar, co świadczy, że interesowały się one również pyłkiem.
Na początku okresu kwitnienia lucerny, a także po kilkudniowych ochłodzeniach lub opadach deszczu w czasie masowego kwitnienia, obserwowano na plantacji więcej pszczół miodnych, które sięgając po nektar wprost przez gardziel kwiatów, powodowały ich otwieranie. Wyzwolona z łódeczki kolumienka uderzała taką pszczołę w głowę z frontu, lub od spodu w miękkie miejsce między głową a tułowiem, a otwierany kwiat mógł mieć kontakt z obcym pyłkiem.
Główną masę pszczół miodnych obserwowaną na lucernie stanowiły zbieraczki nektaru, które sięgały po niego przez szparę z boku korony. Osobniki te otwierały również pewną liczbę kwiatów, lecz w sposób całkowicie przypadkowy. Znamiona otwieranych przez nie kwiatów nie miały przeważnie kontaktu z ciałem owada, wobec czego małą też miały szansę na zapylenie obcym pyłkiem. Do ich obcozapylenia mogły przyczynić się jednak owady interesujące się zbiorem łatwo dostępnego pyłku, do których poza wspomnianymi osobnikami pszczół miodnych należały również nieliczne obserwowane drobne owady z rodzaju Halictus. Czas, w którym mógł być zebrany pyłek z otwartego kwiatu lucerny był jednak ograniczony, ponieważ przy ciepłej słonecznej pogodzie więdnący żagielek już po około 2 godzinach owijał przylegającą do niego kolumienkę i zamykał dostęp do niej owadom.
Zbieraczki nektaru zarówno pszczół miodnych jak i dzikich Apoidea nie interesowały się prawie kwiatami już otwartymi. Bardzo nieliczne osobniki, które usiłowały wsunąć języczek do wnętrza kwiatu, nie mogły przeważnie tego uczynić, ponieważ gardziel otwartego kwiatu była szczelnie zamknięta przez zgiętą kolumienkę, a boczne szpary przez błoniaste wyrostki skrzydełek.
Bardzo interesujące, że wytwarzane przez wspomnianą już roślinę kwiaty o bardzo wąskich szparach z boków korony były prawie w 100% otwierane przez pszczoły miodne, które musiały sięgać po nektar wprost przez gardziel kwiatu. Przy uderzeniu kolumienki pszczoły denerwowały się nieco, ale nie rezygnowały z odwiedzania dalszych kwiatów. Narzucający się im pyłek podczas otwierania kwiatów wyraźnie gromadziły w koszyczkach.
OTWIERANIE KWIATÓW LUCERNY
Liczba otwieranych kwiatów lucerny w latach badań. Ustalona liczba otwieranych kwiatów na 1 m² dla pierwszego pokosu lucerny wynosiła w roku 1967 — 27 385, w 1968 r. — 36 094 i w 1969 r. — 29 366, zaś dla pokosu drugiego w kolejnych latach — 17 027, 18 557 i 16 390. W stosunku
strona 37do wszystkich wytwarzanych przez rośliny kwiatów na 1 m², stanowiło to w kolejnych latach dla pokosu pierwszego 47,3%, 66,7% i 57,1%, a dla drugiego — 40,3%, 48,4% i 80,5%. Znacznie więcej otwieranych kwiatów, zarówno w liczbach bezwzględnych jak i procentowo, było zatem na lucernie pierwszego pokosu. Wyjątek stanowił pokos drugi w roku 1969, kiedy to z powodu suszy oraz wystąpienia paciornicy lucernianki mniejsza była liczba wszystkich kwiatów na 1 m², wobec czego procent kwiatów otwartych wypadł stosunkowo wysoki.
Wiek otwieranych kwiatów lucerny. Najwięcej kwiatów lucerny było otwieranych w pierwszym dniu ich życia (30—50%), a w drugim i w dalszych dniach — coraz mniej (tab. 23). Nieliczne 6-dniowe kwiaty nie były otwierane w ogóle i wszystkie kończyły swój żywot więdnięciem i opa-
Tabela 23 Liczba otwieranych kwiatów lucerny w różnym wieku ich życia (w %) Number of tripped alfalfa flowers in different stage of development (in %)
| Rok / Year | Pokos / Cut | Kolejne dni kwitnienia kwiatu / Following days of flowering flower: 1 | …: 2 | …: 3 | …: 4 | …: 5 | Całość % / Whole % | Średni wiek otwieranych kwiatów w dobach / Average age of tripped flowers in days |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1967 | I | 34 | 30 | 20 | 13 | 3 | 100 | 2,3 |
| II | 31 | 28 | 22 | 17 | 2 | 100 | 2,3 | |
| 1968 | I | 45 | 33 | 15 | 7 | 0 | 100 | 1,8 |
| II | 35 | 31 | 20 | 12 | 2 | 100 | 2,1 | |
| 1969 | I | 36 | 29 | 21 | 13 | 1 | 100 | 2,2 |
| II | 61 | 32 | 5 | 2 | 0 | 100 | 1,7 |
daniem. Na drugim pokosie lucerny w roku 1969 oraz na pierwszym w roku 1968, kiedy to procent otwartych kwiatów był ogólnie wysoki, średni wiek otwieranych kwiatów okazał się krótszy niż wówczas, gdy procentowo otwarciu ulegało mniej kwiatów.
Nie stwierdzono, aby położenie kwiatów w kwiatostanie (część dolna, środkowa i wierzchołkowa) miało jakiś zdecydowanie wyraźny wpływ na ich otwieranie. Zaznaczyła się tylko pewna tendencja do nieco częstszego otwierania kwiatów młodszych w dolnych partiach kwiatostanów, a starszych — w partiach szczytowych.
Pora otwierania kwiatów lucerny w ciągu doby. Otwieranie kwiatów lucerny odbywało się normalnie tylko za dnia. W pogodnych dniach czerwca i lipca pierwsze otwarte kwiaty obserwowano na poletkach około godziny 7 rano, a ostatnie między godziną 17 a 18 (tab. 24). W sierpniu otwieranie kwiatów zaczynało się coraz później, a kończyło prawie tak samo przed godziną 18, jak we wcześniejszej porze lata. Przebieg otwierania
strona 38Tabela 24 Przebieg otwierania kwiatów lucerny w ciągu dnia (średnie z 3—5 dni obserwacji wykonywanych w latach 1967—1968) Tripping of alfalfa flowers during the day (average from 3—5 days of observation performed in the years of 1967—1968)
| Godziny obserwacji / Hours of observation | Liczba kwiatów otwieranych na jednostce powierzchni w % / Number of tripped flowers in %: Koniec czerwca pokos I / End of June I cut | …: Połowa lipca / Middle of July: Pokos I / I cut | …: Połowa lipca / Middle of July: Pokos II / II cut | …: Początek sierpnia pokos II / Beginning of August II cut | …: Druga połowa sierpnia pokos II / Second part of August II cut |
|---|---|---|---|---|---|
| 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 7 | 1,6 | 0,6 | 1,2 | 0 | 0 |
| 8 | 3,9 | 7,4 | 4,8 | 1,6 | 0 |
| 9 | 7,3 | 10,1 | 9,0 | 5,5 | 5,0 |
| 10 | 9,6 | 10,6 | 13,4 | 11,3 | 6,1 |
| 11 | 11,6 | 12,0 | 14,4 | 12,6 | 9,6 |
| 12 | 11,8 | 12,0 | 13,2 | 13,7 | 14,9 |
| 13 | 11,4 | 10,1 | 10,5 | 13,8 | 15,3 |
| 14 | 11,1 | 10,2 | 10,5 | 11,8 | 15,8 |
| 15 | 13,2 | 11,5 | 9,9 | 11,0 | 15,9 |
| 16 | 10,0 | 8,4 | 7,2 | 8,5 | 9,9 |
| 17 | 6,4 | 4,8 | 5,3 | 6,9 | 6,3 |
| 18 | 2,1 | 2,3 | 0,6 | 3,3 | 1,2 |
| Razem / Sum | 100 | 100 | 100 | 100 | 100 |
kwiatów lucerny w ciągu dnia można przedstawić graficznie przy pomocy krzywej jednowierzchołkowej, która odpowiada w zasadzie krzywej obrazującej dzienną dynamikę oblotu lucerny przez owady zapylające. Główna masa otwieranych kwiatów wypadała od około godziny 10 do 15—16.
Przebieg otwierania kwiatów lucerny w okresie jej kwitnienia.
Najogólniej rozpatrując, liczba otwieranych kwiatów lucerny na 1 m² była w miarę rozkwitania łanu coraz większa, a z przekwitaniem roślin stopniowo malała (ryc. 6). W poszczególnych dniach wykazywała ona jednak znaczne wahania, ściśle związane z istniejącym stanem pogody. Przy wyższej średniej dziennej temperaturze, kiedy to liczniej występowały też owady zapylające na plantacji, liczba otwieranych kwiatów była wyższa, a w miarę jak dzień stawał się chłodniejszy, a zwłaszcza deszczowy i przez to mniej sprzyjający lotom owadów zapylających, stwierdzano mniej otwieranych kwiatów na 1 m².
Przebieg intensywności otwierania kwiatów lucerny był we wszystkich trzech latach badań na ogół zgodny z przebiegiem rozkwitania. Jedynie
strona 39w dniach o wyjątkowo nie sprzyjających warunkach pogody (niska temperatura i opady uniemożliwiające loty owadom zapylającym) liczba otwieranych kwiatów spadała do zera, podczas gdy proces rozkwitania nie był nigdy tak dalece hamowany. Liczba kwiatów otwieranych w porównaniu do rozkwitających utrzymywała się przeważnie na niższym poziomie, a tylko czasem po ochłodzeniach więcej obserwowano kwiatów otwartych od rozkwitłych w danym dniu na 1 m². Było to możliwe, ponieważ nieotwarte kwiaty lucerny żyją średnio 4 dni i liczba oczekujących na zapylenie w danym dniu (linia przerywana na ryc. 7) jest zawsze wyższa od liczby rozkwitających, o wielkość różnicy pomiędzy rozkwitającymi a otwartymi w trzech dniach poprzednich.
Należy zwrócić uwagę, że dla lucerny pierwszego pokosu stosunek kwiatów otwieranych do rozkwitających był w czasie 3 lat badań zawsze wyższy pod koniec kwietnia niż na początku, co nie daje się stwierdzić w przypadku pokosu drugiego. Odpowiednio do tego liczba kwiatów oczekujących na zapylenie była w pierwszej połowie okresu kwitnienia pierwszego pokosu wyższa niż w drugiej. Szczególnie wyraźnie uwidoczniło się to w roku 1968.
Wyniki obserwacji nad otwieraniem się kwiatów bez udziału owadów. Podczas odpędzania owadów zapylających od wyznaczonych poletek kwitnącej lucerny, stwierdzano zawsze przy dobrej pogodzie po kilkadziesiąt kwiatów otwartych na 1 m² w ciągu dnia (tab. 25). W stosunku do wszystkich otwieranych kwiatów na takich samych sąsiednich poletkach, od których owadów nie odpędzano, stanowiło to w przybliżeniu 6—11%, w stosunku do kwiatów rozkwitających — do 5%, a w stosunku do wszystkich aktualnie kwitnących — około 1%. Możliwe, że wartości te są nieco wyższe od rzeczywistych, ponieważ przy bardzo nawet skrupulatnych obserwacjach w warunkach otwartego pola trudno jest absolutnie wykluczyć przelotne dostanie się owada na poletko.
Samootwieranie się kwiatów lucerny miało miejsce tylko w dzień. Zaczynało się ono, podobnie jak otwieranie w ogóle, przed godziną 7 a kończyło przed 18. Największe nasilenie procesu samootwierania wypadało w godzinach południowych (ryc. 7). Przebieg samootwierania kwiatów lucerny w ciągu dnia wykazywał prosty związek z przebiegiem temperatury, a odwrotny z przebiegiem wilgotności względnej powietrza.
W dniach chłodnych i deszczowych (28 i 29 VII 1968 r. oraz 8 VII 1969 r.), przy całkowitym braku lotu owadów zapylających, nie znaleziono na poletkach obserwacyjnych ani jednego otwartego kwiatu, co wskazuje, że przy takiej pogodzie zjawisko samootwierania nie zachodziło. Nie zaobserwowano też otwierania się kwiatów lucerny pod wpływem silnego wiatru. W ciągu trzech lat badań udało się natomiast czterokrotnie zaobserwować otwieranie kwiatów lucerny w czasie opadów pochodzenia burzowego (tab. 26). Otwieranie kwiatów zachodziło wówczas raczej pod wpływem uderzeń dużych kropli deszczu, ponieważ w przypadku
strona 40
Ryc. 6 Fig. 6
Liczba kwiatów otwieranych w ciągu dnia na 1 m² lucerny w zestawieniu z liczbą rozkwitających oraz oczekujących na zapylenie, na tle przebiegu niektórych czynników pogody.
Number of tripped flowers during a day on 1 m² of alfalfa in comparision to number of starting to bloom flowers and ready for pollination in connection to some weather factors.
■ opady deszczu — sumy dobowe rainfall — daily sum
strona 41
——— temperatura powietrza maksymalna, średnia i minimalna air temperature, maximum, average and minimum
…….. wilgotność względna powietrza w % — średnia dzienna relative humidity of air in % — daily average
□ liczba kwiatów otwieranych na 1 m² number of tripped flowers on 1 m²
——— liczba kwiatów rozkwitających na 1 m² number of starting to bloom flowers on 1 m²
— — — liczba kwiatów oczekujących na zapylenie na 1 m² number of ready for pollination flowers on 1 m²
strona 42
Ryc. 7 Fig. 7
Przebieg samootwierania się kwiatów lucerny w ciągu dnia w porównaniu z przebiegiem temperatury i wilgotności względnej powietrza. Selftripping of alfalfa flowers during a day in comparison to temperature and relative humidity of air.
□ liczba kwiatów z samootwarcia na 1 m² number of flowers from selftripping on 1 m²
——— temperatura powietrza air temperature
— — — wilgotność względna powietrza relative humidity of air
Tabela 25 Wyniki obserwacji nad samootwieraniem się kwiatów lucerny Results of observation on self tripping flowers of alfalfa
| Rok / Year | Pokos / Cut | Liczba dni obserwacji / Number days of observation | Liczba kwiatów ulegających samootwarciu w ciągu dnia na 1 m² / Number of self tripping flowers during a day on 1 m² | Liczba kwiatów ulegających samootwarciu na 1 m² w procentach liczby kwiatów: / Number of self tripping flowers on 1 m² in % of number of flowers: a. wszystkich otwieranych w danym dniu na 1 m² / all tripped in a given day on 1 m² | …: b. wszystkich rozkwitających w ciągu dnia na 1 m² / to all starting bloom during a day on 1 m² | …: c. wszystkich kwitnących w danym dniu na 1 m² / all blooming in a given day on 1 m² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1967 | II | 2 | 26 | 5,8 | 3,6 | 0,9 |
| 1968 | I | 3 | 56 | 11,3 | 5,2 | 1,3 |
| II | 4 | 49 | 6,9 | 4,2 | 1,0 | |
| 1969 | I | 3 | 64 | 9,4 | 5,4 | 1,3 |
| II | 2 | 44 | 7,1 | 3,9 | 1,0 |
Tabela 26 Wyniki obserwacji otwartych kwiatów lucerny w czasie burzy Results of observation of self tripped flowers of alfalfa during a storm
| Data wystąpienia burzy / Date of storm | Przybliżony czas trwania burzy w godzinach / Approximative time of the storm in hours | Obfitość opadu w mm / Rain fall in mm | Temperatura powietrza tuż przed burzą w °C / Temperature of the air before the storm in °C | Liczba kwiatów otwartych na 1 m² / Number of tripped flowers on 1 m² | Procent kwiatów otwartych w stosunku do kwitnących na 1 m² / % of tripped flowers in comparison to flowering on 1 m² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1967 r. 3.VII godz. 13 hour | 1/4 | 1—2 * | 20 | 194 | 0,15 |
| 1968 r. 24.VI godz. 20 | 3 | 33,0 | 18 | 115 | 0,04 |
| 1968 r. 21.VII godz. 7 | 1/2 | 7,5 | 17 | 248 | 0,28 |
| 1969 r. 20.VI godz. 23 | 1 | 3,5 | 19 | 30 | 0,01 |
- Dane określono w przybliżeniu — obserwację wykonano poza Puławami. Date described aproximately — observation performed outside Pulawy.
obserwacji w latach 1968 i 1969 termohygrograf nie wykazywał żadnych większych skoków temperatury i wilgotności powietrza z chwilą wystąpienia opadu. Nieco inaczej mogło się dziać w ciepłym dniu 3 VII 1967 r., kiedy to przed i po krótkotrwałym grubokroplistym deszczu świeciło słońce.
Zależność liczby otwieranych kwiatów lucerny od liczby owadów zapylających na plantacji. Liczba otwieranych kwiatów lucerny w ciągu dnia była zależna bezpośrednio od ilości pszczół samotnic i trzmieli obserwowanych na plantacji w danym dniu (tab. 27). Przy mniejszych liczebnościach tych owadów na plantacji, na jednego osobnika przypadało więcej otwartych kwiatów niż przy liczebnościach większych. Należy jednak zwrócić uwagę, że w dniach, kiedy na lucernie było więcej dzikich Apoidea, a działo się to przy wyższej temperaturze, inny był ich skład gatunkowy; wzrastał wówczas udział owadów pracujących wolniej i krócej w ciągu dnia, do jakich należy na przykład Rhophitoides canus (Ev.).
ZAWIĄZYWANIE STRĄKÓW I NASION PRZEZ LUCERNĘ
Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę pierwszego i drugiego pokosu. Spośród otwieranych kwiatów lucerny pierwszego pokosu strąki zawiązywało średnio około 50%, a lucerny pokosu drugiego — około 40%
strona 44Tabela 27 Zależność liczby otwieranych kwiatów lucerny od liczby pszczół samotnic i trzmieli na plantacji (średnie z lat 1968—1969) Number of tripped flowers in dependence from the number of solitary bees and bumblebees on the field (average from the years 1968—1969)
| Wyszczególnienie / Specification | Liczba owadów na 1 ha / Number of insects on 1 ha: <500 | …: 501—1000 | …: 1001—1500 | …: 1501—2000 | …: 2001—2500 | …: 2500< |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Liczba kwiatów otwartych w ciągu dnia na powierzchni 1 m² lucerny / Number of flowers tripped during a day on the area of 1 m² | 267 | 789 | 1.192 | 1.487 | 1 489 | 1.554 |
| Liczba kwiatów otwieranych w ciągu dnia przypadająca na jednego przeciętnego osobnika dzikich Apoidea / Number of flowers tripped during a day by one specimen of wild Apoidea | 10.680 | 10.520 | 9.535 | 8.497 | 6.617 | 5.651 |
Tabela 28 Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę pierwszego i drugiego pokosu Set up of pods and seeds of the first and second cut of alfalfa
| Rok / Year | Pokos / Gut | Liczba zbadanych otwartych kwiatów / Number of investigated tripped flowers | Procent zawiązywanych strąków / % of set up pods | Liczba nasion w strąku / Number of seeds in pod: wszystkich / all | …: dobrze wykształconych / well developed | Liczba nasion z 1-go otwartego kwiatu / Number of seeds from 1 tripped flower: wszystkich / all | …: dobrze wykształconych / well developed |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1967 | I | 3 210 | 54,9 | 3,80 | 2,78 | 2,09 | 1,53 |
| II | 2 665 | 58,4 | 2,75 | 1,37 | 1,61 | 0,80 | |
| 1968 | I | 3 720 | 50,4 | 3,52 | 1,84 | 1,77 | 0,93 |
| II | 2 935 | 30,0 | 3,49 | 1,41 | 1,05 | 0,42 | |
| 1969 | I | 2 852 | 37,1 | 3,76 | 3,07 | 0,70 | 0,57 |
| II | 1 982 | 29,5 | 4,03 | 1,97 | 0,59 | 0,29 | |
| Średnio / Average | I | 9 812 | 48,0 | 3,69 | 2,56 | 1,52 | 1,01 |
| II | 7 582 | 39,9 | 3,36 | 1,58 | 1,08 | 0,50 |
(tab. 28). Średnia liczba wszystkich nasion w strąku była dla lucerny drugiego pokosu niewiele mniejsza niż lucerny pokosu pierwszego, natomiast nasion dobrze wykształconych — niższa o ponad 60%. Jeszcze większe różnice, sięgające 100% na niekorzyść lucerny drugiego pokosu w porównaniu z pierwszym, występowały w liczbie nasion przypadających na jeden otwarty kwiat.
Pomiędzy poszczególnymi latami zaznaczyły się także różnice w procencie zawiązywanych strąków z otwartych kwiatów, a w konsekwencji i w liczbie nasion przypadających na jeden otwarty kwiat. Najwyższy procent strąków z otwartych kwiatów stwierdzono w roku 1967 zarówno u lucerny pierwszego jak i drugiego pokosu, a najmniej w roku 1969. Pierwszy pokos lucerny w roku 1968 zawiązywał strąki stosunkowo dobrze (50% otwartych kwiatów), drugi natomiast słabo (30% otwartych kwiatów). Wydaje się, że o znacznie słabszym zawiązywaniu strąków przez lucernę drugiego pokosu w roku 1968 zadecydowały gorsze warunki pogody, natomiast w roku 1969 nieco wyższy niż w innych latach stopień występowania owadów szkodliwych na lucernie obydwu pokosów.
Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę w zależności od czynnika powodującego otwarcie kwiatu. Najlepiej zawiązywały się strąki (w 58,3%) z kwiatów lucerny otwieranych przez pszczoły samotnice i przez trzmiele (tab. 29). Niewiele gorzej, bo blisko w 50%, zawiązywały się one z kwiatów otwieranych przez pszczoły miodne, a także z kwiatów otwieranych ręcznie przy pomocy kartonowej rynienki, na której znajdował się obcy pyłek. Kwiaty otwierane przez lekkie zgniatanie ich palcami, bez specjalnego dostarczania obcego pyłku oraz kwiaty pochodzące z samootwarcia, zawiązywały strąki w około 15%. Dodać należy, że spośród 4 obserwowanych przypadków otwierania kwiatów lucerny przez krople deszczu, tylko jeden raz doszło do zawiązania strąków w około 15%, kiedy to krótkotrwały opad miał miejsce w dniu ciepłym. W trzech innych przypadkach, przy opadach trwających powyżej pół godziny i w temperaturze poniżej 20°C, ani jeden otwarty w czasie deszczu kwiat nie zawiązał strąka.
W podobny sposób jak procent zawiązywanych strąków, kształtowała się liczba nasion przypadających na jeden kwiat otwarty przez poszczególne badane czynniki. Liczba nasion w strąku nie wykazała natomiast dużych różnic w zależności od tego, co spowodowało otwarcie kwiatu, jakkolwiek wyraźnie więcej nasion zawierały strąki, które zawiązały się z kwiatów otwartych przez owady oraz z kwiatów otwartych ręcznie przy zapyleniu pyłkiem obcym.
Spośród 100 dowolnie wybranych roślin, na których zaizolowano w sumie 5 849 pąków kwiatowych, na 27 z nich zawiązały się strąki. Strąków tych było razem 51, co w stosunku do zaizolowanych pąków wynosi 0,87%. Trudno jednak mieć pewność, czy strąki te powstały z kwiatów nieotwartych, ponieważ nie kontrolowano zjawiska samootwierania się kwiatów.
strona 46Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę w zależności od wieku otwieranych kwiatów, wieku kwiatów dostarczających pyłek do zapylania i pory dnia, w której kwiat został otwarty. Wiek otwieranych kwiatów, do czwartego dnia ich życia, nie wywierał większego wpływu zarówno na procent zawiązujących się strąków, jak również na liczbę nasion w strąkach (tab. 30). Dopiero kwiaty otwierane w wieku 5 dni, których normal-
Tabela 29 Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę w zależności od czynnika powodującego otwarcie kwiatu (wyniki zebrane w latach 1967—1968) Set up of pods and seeds of alfalfa in dependence from the factor of tripping flower (results obtained in the years of 1967—1968)
| Czynnik powodujący otwarcie kwiatu / Factor of tripping flower | Liczba zbadanych otwartych kwiatów / Number of tripped flowers | Procent zawiązanych strąków / % of set up pods | Liczba nasion w strąku / Number of seeds in pod: ogółem / all | …: dobrze wykształconych / well developed | Liczba nasion przypadających na 1 otwarty kwiat / Number of seed per 1 tripped flover: ogółem / all | …: dobrze wykształconych / well developed |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Apis mellifica L. | 946 | 47,9 | 2,08 | 1,02 | 0,75 | 0,34 |
| Dzikie gatunki Apoidea / Wild species of Apoidea | 3 306 | 58,3 | 3,00 | 1,46 | 1,74 | 0,85 |
| Otwieranie mechaniczne (pyłek obcy) / Mechanical tripping cross pollination | 1 181 | 49,1 | 2,81 | 1,19 | 0,90 | 0,38 |
| Otwieranie mechaniczne (pyłek własny) / Mechanical tripping self pollination | 3 326 | 17,0 | 1,96 | 0,96 | 0,33 | 0,10 |
| Samootwieranie / Self tripping | 211 | 14,1 | 1,70 | 0,92 | 0,24 | 0,13 |
| Krople deszczu / Drops of rain | 116 | 14,0 | 1,81 | 1,01 | 0,26 | 0,14 |
nie było mało na plantacji, zawiązywały trochę słabiej strąki i nasiona niż kwiaty młodsze. Nie stwierdzono też różnic w zawiązywaniu się strąków i nasion u lucerny w zależności od wieku kwiatów, z których pochodził pyłek do zapylenia. Zarówno kwiaty młode, zapylone pyłkiem z kwiatów młodych, jak i starsze, zapylone pyłkiem z kwiatów starszych, w jedna-
strona 47Tabela 30 Zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę w zależności od wieku otwieranych kwiatów (wyniki zebrane w latach 1967—1968) Set up of pods and seeds of alfalfa in dependence from the age of tripped flowers (results from the year 1967—1968)
| Wiek kwiatu w dobach / Age of flower in days | Liczba zbadanych otwartych kwiatów / Number of tripped flowers | Procent zawiązanych strąków / % of set up pods | Liczba nasion w strąku / Number of seeds: ogółem / all | …: dobrze wykształconych / well developed | Liczba nasion przypadająca na 1 otwarty kwiat / Number of seeds per 1 tripped flower: ogółem / all | …: dobrze wykształconych / well developed |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 1 500 | 36,4 | 3,50 | 1,96 | 1,20 | 0,71 |
| 1 | 1 691 | 38,9 | 3,36 | 1,82 | 1,31 | 0,71 |
| 2 | 1 499 | 38,6 | 3,28 | 1,71 | 1,27 | 0,66 |
| 3 | 1 461 | 39,0 | 3,41 | 1,77 | 1,56 | 0,81 |
| 4 | 950 | 41,9 | 3,35 | 1,62 | 1,40 | 0,68 |
| 5 | 303 | 31,4 | 2,60 | 1,80 | 0,82 | 0,56 |
kowym stopniu zawiązywały strąki i nasiona, jak kwiaty z wolnego zapylenia. Pora dnia, w której kwiaty ulegały otwieraniu, wcześnie rano czy przed wieczorem, nie miała wpływu na zawiązywanie przez nie strąków i nasion. Należy jednak dodać, że obserwacje dla uzyskania omawianych wyników były prowadzone w dniach pogodnych.
Wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza na zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę. W miarę jak średnia dzienna temperatura była wyższa i powietrze suchsze wzrastała na ogół szansa na zawiązanie się strąka z otwartego kwiatu lucerny (tab. 31). Przy spadku średniej dziennej temperatury poniżej 18°C, następowało już gwałtowne zmniejszenie się procentu zawiązywanych strąków z otwartych kwiatów. Nieco mniej wyraźniej zaznaczał się wpływ wilgotności powietrza na procent zawiązywanych strąków z kwiatów lucerny otwartych w dniach o określonej temperaturze. Wartości średnie ważone wykazują jednak wyraźny spadek zawiązywania się strąków u lucerny wraz ze wzrostem wilgotności powietrza.
Liczba zawiązanych nasion w strąku lucerny wykazywała w zasadzie podobną zależność od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza, panującej w dniu zapylania kwiatu, jak omówiony wyżej procent osadzanych strąków (tab. 32). Tutaj jednak, przeciętnie biorąc, wyraźnie mniej nasion w strąku było nie tylko w dniach o średniej temperaturze poniżej 18°C, ale i w dniach, w których średnia wilgotność względna powietrza przekraczała 80%.
strona 48Tabela 31 Procent zawiązanych strąków z otwartych kwiatów lucerny w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu zapylenia kwiatu (średnie z lat 1967—1969) % of set up pods from tripped flowers of alfalfa in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air in the day of flower pollination (average from the years 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność powietrza w % / Humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnia ważona / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | — | 27,5 | 19,6 | 20,4 | 20,5 |
| 16,1—18 | — | — | 33,1 | 26,8 | 33,5 | 30,9 | 31,6 |
| 18,1—20 | 50,1 | 41,1 | 42,6 | 33,2 | 44,9 | 37,8 | 42,9 |
| 20,1—22 | 22,8 | 44,7 | 45,2 | 43,6 | 50,3 | 31,8 | 42,1 |
| 22,1—24 | 28,7 | 46,2 | 42,4 | 57,5 | — | — | 42,1 |
| 24,1—26 | 43,1 | 49,2 | 48,7 | — | — | — | 47,1 |
| 26,1< | 55,1 | 44,2 | 46,7 | — | — | — | 47,5 |
| Średnia ważona / Average weigh | 39,9 | 44,4 | 42,6 | 35,6 | 35,7 | 30,4 | — |
Tabela 32 Liczba nasion w strąku lucerny w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu zapylania kwiatu (średnia z lat 1967—1969) Number of seeds in pod of alfalfa in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air in the day of pollination (average from the years of 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność powietrza w % / Humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | — | 3,40 | 2,60 | 2,16 | 2,46 |
| 16,1—18 | — | — | 2,58 | 3,29 | 3,51 | 2,05 | 3,15 |
| 18,1—20 | 3,80 | 4,00 | 3,68 | 3,90 | 3,19 | 3,20 | 3,59 |
| 20,1—22 | 5,45 | 4,17 | 3,13 | 3,93 | 3,30 | 2,77 | 3,52 |
| 22,1—24 | 3,23 | 4,65 | 3,13 | 3,63 | — | — | 3,48 |
| 24,1—26 | 4,87 | 4,25 | 3,84 | — | — | — | 4,23 |
| 26,1< | 3,80 | 4,25 | 3,67 | — | — | — | 3,88 |
| Średnie ważone / Average weigh | 4,16 | 4,25 | 3,48 | 3,41 | 3,19 | 2,50 | — |
Wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza na liczbę nasion powstających z jednego otwartego kwiatu. Liczba nasion przypadających na jeden otwarty kwiat zależy od procentu zawiązanych strąków z otwartych kwiatów i od liczby nasion w strąku. W związku z tym, że obydwie
strona 49te cechy wykazały podobną zależność od temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu zapylania kwiatu, liczba nasion przeliczona na jeden otwarty kwiat potwierdziła tylko ową zależność, ze zdwojoną niejako wyrazistością (tab. 33). Z jednego kwiatu lucerny otwartego w dniach ciepłych (o średniej temperaturze powyżej 18°C) i niezbyt wilgotnych (o wilgotności względnej powietrza poniżej 80%) powstało 1,5 do 2 nasion, podczas gdy w dniach bardziej chłodnych i bardziej wilgotnych tylko niecałe jedno nasiono.
Tabela 33 Liczba nasion z 1-go otwartego kwiatu lucerny w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu zapylenia kwiatu (średnie z lat 1967—1969) Number of seeds from one tripped flower of alfalfa in dependence from average daily temperature and relative humidity of air in the day of pollination (average from the years 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność powietrza w % / Humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | — | 0,93 | 0,51 | 0,44 | 0,50 |
| 16,1—18 | — | — | 0,85 | 0,88 | 1,17 | 0,81 | 0,96 |
| 18,1—20 | 1,80 | 1,65 | 1,57 | 1,30 | 1,43 | 1,33 | 1,44 |
| 20,1—22 | 1,24 | 1,86 | 1,42 | 1,29 | 1,66 | 0,88 | 1,48 |
| 22,1—24 | 0,93 | 2,15 | 1,33 | 2,09 | — | — | 1,56 |
| 24,1—26 | 2,10 | 2,09 | 1,87 | — | — | — | 2,00 |
| 26,1< | 2,10 | 1,88 | 1,71 | — | — | — | 1,84 |
| średnie ważone / Average weight | 1,75 | 1,89 | 1,48 | 1,21 | 1,14 | 0,76 | — |
Wpływ izolowania kwiatów lucerny na zawiązywanie przez nie strąków i nasion. Izolowane kwiaty lucerny zawiązywały znacznie lepiej strąki i nasiona niż kwiaty nieizolowane (tab. 34). Efekt na korzyść izolowania wynosił: w procencie zawiązanych strąków z otwartych kwiatów lucerny pierwszego pokosu średnio 33%, a pokosu drugiego 46%, w liczbie nasion w strąku — odpowiednio 21% i 24%, a w liczbie nasion dobrze wykształconych w strąku — 40% i 125%. Liczba nasion przypadających na jeden otwarty kwiat była przy stosowaniu izolowania, w porównaniu z wariantem kontrolnym, o 64% większa dla lucerny pokosu pierwszego i o 95% większa dla lucerny pokosu drugiego, zaś dla nasion dobrze wykształconych — odpowiednio o 93% i o 261% większa.
Z powyższych danych wynika jednocześnie, że nieizolowane kwiaty drugiego pokosu lucerny w porównaniu z izolowanymi zawiązywały strąki słabiej niż kwiaty nieizolowane w porównaniu z izolowanymi pokosu pierwszego. W ogólnej liczbie nasion w strąkach nie było tak dużych różnic,
strona 50Tabela 34 Wpływ izolowania otwartych kwiatów lucerny przed dostępem szkodników na zawiązywanie przez nie strąków i nasion (średnie z lat 1968—1969) Influence of isolation tripped flowers of alfalfa from injurious insects on the set up of seeds (average from the years 1968—1969)
| Obiekt badany / Plants of alfalfa | Pokos / Cut | Liczba zbadanych kwiatów / Number of flowers | Procent zawiązanych strąków / % of set up pods | Liczba nasion w strąku / Number of seeds in pod: wszystkich / all | …: dobrze wykształconych / well developed | Liczba nasion z 1 otwartego kwiatu / Number of seeds from one tripped flower: wszystkich / all | …: dobrze wykształconych / well developed |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kwiaty izolowane / Isolated flowers | I | 6 922 | 58,3 | 4,42 | 3,42 | 2,02 | 1,45 |
| II | 4 751 | 43,5 | 4,67 | 3,80 | 1,60 | 1,30 | |
| Kwiaty nieizolowane / Unisolated flowers | I | 6 572 | 43,7 | 3,64 | 2,45 | 1,23 | 0,75 |
| II | 5 917 | 29,7 | 3,76 | 1,69 | 0,82 | 0,36 |
natomiast w liczbie nasion dobrze wykształconych okazały się one znaczne na niekorzyść pokosu drugiego. Można przypuszczać, że szkodniki z grupy pluskwiaków (zmienniki i ozdobnik lucernowy) niszczyły nie tylko więcej zawiązków strąków, ale także znacznie więcej wyrośniętych już nasion w strąkach lucerny pokosu drugiego niż pierwszego. Należy jednak zwrócić uwagę, że około 20% nasion zaschniętych było również w strąkach izolowanych od chwili otwarcia kwiatu aż do zbioru lucerny obydwu pokosów. A zatem oprócz szkodników przyczyną zasychania nasion musiały być jakieś inne czynniki. O działaniu takich czynników świadczy również fakt słabszego zawiązywania strąków przez lucernę drugiego pokosu w porównaniu z pierwszym, niezależnie od tego, czy kwiaty po otwarciu były izolowane przed szkodnikami czy też nie.
Stopień zawiązywania strąków przez lucernę w zależności od liczby otwieranych kwiatów w ciągu dnia. Przy liczbie otwieranych kwiatów
strona 51
Ryc. 8 Fig. 8
Zawiązywanie strąków przez lucernę w zależności od liczby otwieranych kwiatów na 1 m² w ciągu dnia. Setting of pods alfalfa in dependence from number of tripping flowers on 1 m² during a day.
powyżej 300 na 1 m² w ciągu dnia nie było zasadniczych różnic w procencie zawiązywanych przez nie strąków (ryc. 8). Natomiast w dniach, w których liczba otwartych kwiatów na 1 m² wynosiła poniżej 200, procent zawiązanych strąków z tych kwiatów był średnio o połowę niższy niż kiedy indziej. Należy jednak pamiętać, że były to nieliczne dni przeważnie chłodne lub częściowo deszczowe, a więc nie sprzyjające zawiązywaniu się strąków u lucerny.
PLONOWANIE LUCERNY
Wysokość zbieranych plonów nasion lucerny. Pierwszy pokos lucerny wydawał zawsze kilkakrotnie wyższe plony nasion (średnio ponad 3 — krotnie wyższe) i bardziej wyrównane niż pokos drugi (tab. 35). W porów-
Tabela 35 Zbiory nasion z pierwszego i drugiego pokosu lucerny w latach prowadzenia badań Crop of seeds from the first and second cut of alfalfa in the years of experiments
| Rok / Year | Plon nasion w kg z 1 ha / Crop of seeds in kg from 1 ha: Pokos I / I cut | …: Pokos II / II cut | Waga 1000 nasion w gramach / Weight of 1000 seeds in g: Pokos I / I cut | …: Pokos II / II cut |
|---|---|---|---|---|
| 1967 | 410 ± 25 | 207 ± 26 | 1,882 ± 0,098 | 1,846 ± 0,070 |
| 1968 | 535 ± 45 | 65 ± 17 | 1,944 ± 0,069 | 1,944 ± 0,076 |
| 1969 | 556 ± 71 | 162 ± 22 | 1,998 ± 0,105 | 1,754 ± 0,071 |
| Średnio / Average | 500 ± 51 | 145 ± 26 | 1,975 ± 0,091 | 1,865 ± 0,072 |

Ryc. 9 Fig. 9
Ilość kg nasion powstająca z kwiatów zapylonych na 1 ha w poszczególnych dniach okresu kwitnienia lucerny w zestawieniu z liczbą otwieranych kwiatów, na tle przebiegu niektórych czynników pogody. Crop of seeds in kg from pollinated flowers on 1 ha during following days of blooming of alfalfa in comparison to number of tripped flowers in dependence to some weather factors.
…….. wilgotność względna powietrza w % — średnia dzienna relative humidity of air in % — daily average
strona 53
■ opady deszczu — sumy dobowe rainfall — daily sum
——— temperatura powietrza maksymalna, średnia i minimalna air temperature, maximum, average and minimum
□ „dzienny plon” nasion w kg z 1 ha „daily crop” of seeds in kg from 1 ha
——— liczba kwiatów otwieranych na 1 m² number of tripped flowers on 1 m²
strona 54naniu ze średnią z 3 lat, różnica między najwyższym a najniższym plonem dla pierwszego pokosu stanowiła niecałe 30%, a dla pokosu drugiego blisko 100%. Najmniej nasion, zaledwie 65 kg z 1 ha wydała lucerna drugiego pokosu w roku 1968, kiedy to w czasie pierwszej połowy okresu kwitnienia było chłodno i wilgotno.
Waga 100 nasion wykazywała również pewną tendencję zniżkową dla drugiego pokosu lucerny, w porównaniu z pierwszym, zwłaszcza w roku 1969, kiedy to w odróżnieniu od roku 1968 było sucho.
Ilościowy przebieg produkcji nasion lucerny w sezonie wegetacyjnym. Dzienne plony nasion lucerny (ilość kg nasion powstająca z kwiatów zapylanych na 1 ha w poszczególnych dniach okresu kwitnienia plantacji) wykazywały bardzo duże wahania (ryc. 9). Czasami jednego dnia ów dzienny plon nasion wynosił kilkadziesiąt kg z 1 ha, a na drugi lub trzeci dzień stanowił tylko kilka kg, lub spadał nawet do zera. Tak działo się na przykład w dniach 18 i 19 VII 1967 r., 28 i 29 VI 1968 r., oraz 30 VI i 1 VII 1969 r. Najwyższe dzienne plony nasion lucerny sięgały 30—70 kg z 1 ha dla lucerny pierwszego pokosu i 20—30 kg z 1 ha dla lucerny pokosu drugiego. Wypadały one na ogół w środkowej części okresu kwitnienia plantacji, co jest zrozumiałe, ponieważ w tym właśnie czasie lucerna dysponuje największą ilością kwiatów do zapylania.
Występujące z dnia na dzień duże wahania w ilości produkowanych nasion na jednostce powierzchni plantacji wykazują duży związek z przebiegiem pogody. Najwyższe dzienne plony nasion wypadały zawsze w dniach ciepłych i raczej suchych, a najniższe w dniach chłodnych i wilgotnych. Szczególnie wyraźnie zaznaczyło się to w pierwszej połowie kwitnienia drugiego pokosu lucerny w roku 1968. Decydującą rolę odegrała tu raczej średnia (i maksymalna) temperatura dnia, a mniejsza temperatura minimalna w nocy. Na przykład w dniach 18—20 VI 1967 r., 22—24 VI i 11—13 VII 1968 r. oraz 30 VI—1 VII i 15—16 VII 1969 r. spadek temperatury minimalnej nie przeszkadzał zwiększeniu się dziennych plonów nasion, gdy temperatura średnia dzienna wykazywała wzrost. Odwrotnie natomiast, spadek temperatury średniej dziennej w dniach 2—4 VII 1967 r., 5—7 VII 1968 r. oraz 20—21 VI i 8—10 VIII 1969 r. pociągnął za sobą zmniejszenie się ilości produkowanych nasion, pomimo wzrostu temperatury minimalnej. Spadek temperatury minimalnej nawet poniżej 10°C nie powodował obniżki dziennych plonów nasion, gdy tylko średnia temperatura dnia nie spadała poniżej 18—20°C. (24 VI 1968 r. i 27 VI, 1 VII, 6 VII 1969 r.).
Wysokość dziennych plonów nasion lucerny zależała bezpośrednio od liczby otwieranych kwiatów (linia ciągła nad słupkami na ryc. 9), jakkolwiek nie zawsze taka sama liczba otwartych kwiatów zapewniała podobną ilość nasion. Wpływały na to różne czynniki, przede wszystkim stan pogody i ilości szkodników na plantacji, które decydowały o procencie
strona 55zawiązujących się strąków z otwartych kwiatów oraz o liczbie nasion w strąkach, co zostało omówione w rozdziale poprzednim.
Wpływ temperatury i wilgotności względnej powietrza na produkcję nasion lucerny. Zestawione w tabelę korelacyjną dane wykazują dużą zależność dziennych plonów nasion lucerny od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza (tab. 36). W miarę jak temperatura w ciągu dnia była wyższa, a wilgotność względna powietrza niższa, wzrastała na ogół dzienna produkcja nasion lucerny. Pewien próg, poni-
Tabela 36 Ilość kg nasion lucerny powstająca z kwiatów zapylonych na 1 ha w ciągu dnia w zależności od średniej dziennej temperatury i wilgotności względnej powietrza (średnie z lat 1967—1969) Crop of alfalfa seeds in kg from flowers pollinated on 1 ha during a day in dependence from the average daily temperature and relative humidity of air (average from the years of 1967—1969)
| Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C | Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: <40 | …: 40,1—50 | …: 50,1—60 | …: 60,1—70 | …: 70,1—80 | …: 80,1< | Średnie ważone / Average weigh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| <16 | — | — | — | 1,0 | 1,2 | 0,9 | 0,9 |
| 16,1—18 | — | — | 7,2 | 8,3 | 3,4 | 1,8 | 6,0 |
| 18,1—20 | 39,6 | 20,5 | 16,1 | 4,8 | 11,8 | 3,1 | 15,6 |
| 20,1—22 | 39,5 | 21,0 | 13,3 | 13,1 | 32,9 | 14,5 | 19,4 |
| 22,1—24 | 33,3 | 23,7 | 29,8 | — | — | — | 27,5 |
| 24,1—26 | 15,4 | 21,1 | — | — | — | — | 28,8 |
| 26,1< | 26,0 | 31,9 | 24,6 | — | — | — | 25,9 |
| Średnie ważone / Average weigh | 33,3 | 23,8 | 18,2 | 12,5 | 10,4 | 6,5 | × |
żej którego dzienne plony nasion były już bardzo niskie (poniżej 4 kg z 1 ha), stanowiła średnia temperatura dnia około 16°C przy wilgotności względnej powietrza powyżej 60%, temperatura 18°C przy wilgotności powietrza powyżej 70% i temperatura 20°C przy wilgotności względnej powietrza powyżej 80%. Zatem dni chłodniejsze, lecz suche były pod względem ilości nasion powstających z kwiatów w ciągu nich zapylonych podobne do dni bardziej wilgotnych, lecz cieplejszych. Wypada tu podać, że owych dni nie sprzyjających dla produkcji nasion lucerny było średnio w latach 1967—1969 dla okresu kwitnienia lucerny (od 16 VI do 20 VIII) około 12, czyli blisko 20%.
Zależność produkcji nasion lucerny od intensywności oblotu plantacji przez owady zapylające. Wysokość dziennych plonów nasion lucerny wykazywała ścisły związek z liczbą pracujących na plantacji pszczół samotnic i trzmieli, które decydowały głównie o liczbie otwartych (zapylonych) kwiatów (tab. 37). W miarę wzrostu liczby tych owadów na lucernie dzien-
strona 56Tabela 37 Dzienna produkcja nasion lucerny w zależności od liczby pszczół samotnic i trzmieli obserwowanych na plantacji w godzinach południowych (średnie z lat 1968—1969) Daily production of alfalfa seeds in dependence from the number of solitary bees and bumble bees observed on the field in the middle of day (average from the years 1968—1969)
| Wyszczególnienie / Specification | Liczba owadów na 1 ha / Number of specimens on 1 ha: <500 | …: 501—1000 | …: 1001—1500 | …: 1501—2000 | …: 2001—2500 | …: 2501< |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Dzienny plon nasion lucerny w 1 kg z 1 ha / Daily crop of alfalfa seeds in kg from 1 ha | 5,69 | 16,03 | 22,69 | 34,55 | 31,67 | 28,03 |
| Ilość kg nasion powstająca z kwiatów zapylonych na 1 ha przez 100 owadów w ciągu dnia / Crop of seeds in kg developed from pollinated flowers per 1 ha by 100 specimens in a day | 2,28 | 2,14 | 1,82 | 1,97 | 1,41 | 1,02 |
ne plony jej nasion wzrastały, jednak w coraz mniejszym stopniu, co oznacza, że w przeliczeniu na 100 pracujących osobników były one coraz niższe. Zjawisko to należy tłumaczyć w ten sposób, że ze wzrostem intensywności oblotu lucerny przez owady zapylające, co miało miejsce zwykle przy coraz lepszej pogodzie, zwiększał się udział gatunków Apoidea pracujących mniej wydajnie (otwierających mniej kwiatów w jednostce czasu i krócej latających w ciągu dnia), jak na przykład Rhophitoides canus (Ev.).
Przy rozpatrywaniu zależności produkcji nasion lucerny od intensywności oblotu plantacji przez owady zapylające, pszczół miodnych nie brano pod uwagę, ze względu na dużą ich liczebność, a stosunkowo niski udział w zapylaniu w porównaniu z innymi owadami. Nie wzięto też pod uwagę ilości nasion powstałej dzięki samootwieraniu się kwiatów, którą obliczono na 3—9 kg z 1 ha.
Możliwe maksymalne plony nasion lucerny. Z danych zestawionych w tabeli 38 widać, jak duże możliwości produkcji nasion posiadała badana lucerna, ze względu na liczbę kwiatów, których wytwarzała 30—60 tysięcy na 1 m². Przyjmując, że tylko połowa z tych kwiatów mogłaby wykształcić strąki, a w każdym strąku byłyby tylko 2 dorodne nasiona, plon nasion z 1 ha mógłby wynosić 6—12 q.
Przy sposobności należy też podać, że pojedyncze rośliny lucerny, wysadzone na oddzielnym poletku w rozstawie 70 cm × 50 cm i przywiązane
strona 57Tabela 38 Wyliczone plony nasion lucerny (w kg z 1 ha) przy różnej liczbie strąków na 1 m² i różnej liczbie nasion w strąku (w obliczeniach przyjęto przeciętną wagę 1000 nasion = 2 g) Calculated crop of alfalfa seeds (in kg from 1 ha) in dependence from different number of pods on 1 m² and different number of seeds in the pod (in calculation accepted that average weigh of 1000 seeds equals 2 g)
| Liczba strąków na 1 m² / Number of pods per 1 m² | Liczba nasion w strąku / Number of seeds in the pod: 1 | …: 2 | …: 4 |
|---|---|---|---|
| 1 000 | 20 | 40 | 80 |
| 2 000 | 40 | 80 | 160 |
| 4 000 | 80 | 160 | 320 |
| 8 000 | 160 | 320 | 640 |
| 16 000 | 320 | 640 | 1 280 |
| 32 000 | 640 | 1 280 | 2 560 |
do palików, wytwarzały z pierwszego odrostu do 0,1 kg nasion, co w przeliczeniu na 1 ha wynosi około 28 q. Rośliny te były jednak wyjątkowo dobrze odwiedzane przez owady zapylające, jako że poletko o powierzchni 36 m² znajdowało się w pewnym oddaleniu od dużego pola lucerny.
DYSKUSJA
Kwitnienie. Zgodnie z licznymi obserwacjami (między innymi Modzelewskiej-Jelinowskiej 1959, Akerberga 1960, Čumakova i Husárovej 1964, Smietannikowej 1967) liczba kwiatów wytwarzanych przez lucernę na jednostce powierzchni nie była czynnikiem ograniczającym wysokość plonów nasion. Nawet podczas suszy w okresie kwitnienia drugiego pokosu w roku 1969 i znacznego porażenia pąków kwiatowych przez paciornicę lucerniankę, plon nasion (przy niezmienionym stopniu zawiązywania się strąków i nasion) mógłby być prawdopodobnie znacznie wyższy, gdyby wszystkie kwiaty zostały zapylone (tab. 4).
Potwierdzono także wyniki Modzelewskiej-Jelinowskiej (1959) o silniejszym wyrastaniu oraz obfitszym i dłuższym kwitnieniu lucerny pierwszego pokosu niż drugiego. Mniejsza liczba wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni przez lucernę drugiego pokosu, w porównaniu z pierwszym, wiązała się jednak nie tylko z mniejszymi rozmiarami roślin i mniejszą liczbą kwiatostanów na 1 m², ale i mniejszą liczbą kwiatów w kwiatostanie (tab. 4 i 8).
Długość życia kwiatów lucerny do 6 dni (średnio około 4 dni — tab. 5) była podobna jak na przykład w Czechosłowacji (Šedivý i Zakusová
strona 581967), a dzienny rytm ich rozkwitania (ryc. 1) nie różnił się też zasadniczo w swym przebiegu od rozkwitania lucerny w warunkach Bułgarii (Maslinkow 1959). Tak samo jak gdzie indziej, również u nas wyższa temperatura powietrza i niższa wilgotność wzmagały proces kwitnienia lucerny.
Wzrost pokrycia łanu lucerny kwiatami w miarę cieplejszych dni (tab. 6) należy tłumaczyć raczej szybszym procesem rozkwitania w porównaniu ze zwiększającą się intensywnością oblotu plantacji przez owady zapylające, które swą działalnością zmniejszają przecież liczbę kwitnących kwiatów na jednostce powierzchni. Spadek pokrycia łanu lucerny kwiatami w dniach upalnych nie oznacza zmniejszenia się liczby rozkwitających kwiatów na jednostce powierzchni (ryc. 2), lecz silniejszy wzrost liczby kwiatów otwieranych niż rozkwitających, dzięki lepszemu oblotowi lucerny przez owady zapylające, czego dowodzą wyniki zestawione w korelacyjnej tabeli 18.
Słuszne są obserwacje rolników praktyków, o których wspominają między innymi Ponomariew (1954) Čumakov i Husárová (1964), że obfite pokrycie łanu lucerny kwiatami świadczy o słabym jej zapyleniu. W czasie niniejszych badań szczególnie dużo kwiatów na jednostce powierzchni obserwowano w dniach chłodnych, następujących bezpośrednio po okresach ciepłych, kiedy miało miejsce gwałtowne zahamowanie lotu owadów, podczas gdy proces rozkwitania, niejako siłą rozpędu, był nadal jeszcze dość intensywny.
Obserwowana zmienność budowy kwiatów lucerny (ryc. 3a i 3b) może być uważana za potwierdzenie poglądów wielu autorów (między innymi Popowa — 1956, Kulijewa i Asłanowa — 1959 i Pankiva — 1967), że istnieje możliwość wyselekcjonowania lucerny o kwiatach przystosowanych do zapylania przez pszczołę miodną. Według Tellhelma (1967) na przykład, siła potrzebna do otwarcia kwiatu ma duże znaczenie przy zapylaniu lucerny przez pszczoły miodne.
W związku z tym, że rozkwitanie przeciętnego kwiatostanu lucerny trwa niewiele dłużej niż życie niezapylonego kwiatu (tab. 7 i 8), łatwo jest obserwować na plantacji kwiatostany o wszystkich kwiatach kwitnących jednocześnie. Zjawisko to występuje zwłaszcza przy słabym zapylaniu lucerny. Można się spodziewać, że w takiej sytuacji owady zapylające mogą wykazywać skłonności do otwierania kolejno większej liczby kwiatów w obrębie kwiatostanu, co zmniejszałoby prawdopodobnie stopień obcozapylenia lucerny.
Nektarowanie. W naszych warunkach lucerna nektarowała znacznie słabiej niż na przykład w Związku Radzieckim (Ponomariew — 1954, Ostaszczenko-Kudriawcewa — cyt za Głuchowem 1955), w Czechosłowacji (Kropáčová 1963), czy w Bułgarii (Pietkow i Simidczijew 1967). Koncentracja cukrów w nektarze była wprawdzie nieco wyższa od podawanej przez wyżej wymienionych autorów, ale
strona 59ilość nektaru wydzielana przez 1 kwiat w ciągu doby wynosiła kilkakrotnie mniej, wobec czego mniejsza była również ilość cukrów dostarczanych przez poszczególne kwiaty. Poza odmiennymi warunkami przyrodniczo-rolniczymi, przyczyny tego zjawiska mogły tkwić w samej metodzie badań. Niektóre kwiaty lucerny (nie w tak dużej ilości wprawdzie, jaką obserwowała Ostaszczenko-Kudriawcewa — cyt. za Głuchowem 1955) prawie nie zawierały nektaru, a w naszych badaniach brano je pod uwagę tak, jak kwiaty z nektarem. Do braku nektaru w kwiatach przyczyniały się prawdopodobnie przylżeńce (Thysanoptera), przed którymi trudno jest zabezpieczyć kwiatostany izolatorami, ze względu na małe rozmiary tych owadów.
Pomimo słabszego nektarowania poszczególnych kwiatów, wydajność cukrowa lucerny (przy dwóch dniach życia kwiatu — tab. 11) była u nas zbliżona do wyliczonej przez Pietkowa i Simidczijewa w Bułgarii, dzięki większej liczbie kwiatów na jednostce powierzchni. W porównaniu z danymi Kropáčovéj dla południowych Moraw wydajność cukrowa lucerny w naszych warunkach okazała się kilkakrotnie niższa.
Zwiększanie się ilości nektaru w izolowanych (nie otwartych) kwiatach lucerny aż do czwartego dnia ich życia, a następnie stopniowe zmniejszanie się go (tab. 10) świadczy, że w kwiatach pięciodniowych i starszych przeważało zjawisko resorbcji nektaru nad jego wydzielaniem. Wyniki te są w zasadzie zgodne z danymi Pankiwa i Boltona (1964), którzy stwierdzili poza tym, że odbieranie nektaru z kwiatów lucerny nie ma wpływu na zawiązywanie przez nie strąków i nasion. Wobec tego, że kwiat lucerny nektaruje obficiej tylko do czwartego dnia życia, przestaje on prawdopodobnie w wieku późniejszym być atrakcyjny dla zbieraczek nektaru. Dla zbieraczek pyłku przedstawia on jednak jeszcze wartość, o czym świadczy fakt, że może być otwarty (tab. 23).
Zależność ilości wydzielanego przez kwiaty lucerny nektaru i koncentracji cukrów w nim zawartych od temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu pobierania nektaru okazała się podobna do tej, jaką stwierdzili między innymi Pedersen (1953) i Kropáčová (1963b).
Czynnikiem ograniczającym ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów lucerny w ciągu doby w dniach upalnych i suchych (tab. 13) była raczej niska wilgotność powietrza, (a może i gleby, której nie badano niestety) co zgadzałoby się również z obserwacjami Ilijewa (1942) o dodatnim wpływie rosy na nektarowanie lucerny oraz Ostaszczenko-Kudriawcewej (cyt. za Głuchowem 1950) o dobrym nektarowaniu tej rośliny przy wysokiej temperaturze i dostatku wilgoci w glebie.
Oblot. Lucernę w Puławach oblatywały te same trzy zasadnicze grupy owadów (pszczoły miodne, pszczoły samotnice i trzmiele) co i w innych rejonach Polski (Romankow 1952, Honczarenko 1964, Ruszkowski 1968, Dylewska i współautorzy 1970 oraz inni), a także w większości przypadków w Związku Radzieckim (Ostaszczenko-
strona 60Kudriawceva — cyt. za Głuchowem 1955, Popow 1956, Ancifierowa 1957, Rasułow 1959, i inni), na Węgrzech (Móczár i Bőjtős 1957) w Czechosłowacji (Čúmakov i Husárová 1964, Obertel i Šedivý 1965) i w Danii (Petersen 1954). Tylko w Bułgarii nie notowano trzmieli na lucernie (Ilijew 1942). W Puławach, podobnie jak i gdzie indziej, najliczniejszą grupę owadów odwiedzających kwiaty lucerny stanowiły pszczoły miodne, a następnie pszczoły samotnice i na końcu trzmiele.
Średnie zagęszczenie pracujących pszczół miodnych na jednostce powierzchni było w Puławach około 2-krotnie niższe od podawanego na Węgrzech i w Bułgarii, a zbliżone do obserwowanego w Czechosłowacji i w Danii. Pszczół samotnic stwierdzono natomiast kilkakrotnie więcej niż w Danii, ale mniej niż w Czechosłowacji i na Węgrzech, trzmieli zaś tyle mniej więcej co w Danii.
Wahania liczby pszczół miodnych odwiedzających kwiaty lucerny różnych pokosów w poszczególnych latach zależały bezpośrednio od obfitości kwitnienia i od ilości dostarczanego pożytku nektarowego (tab. 16 i 11, ryc. 2), podobnie jak to podają między innymi Ostaszczenko-Kudriawcewa (cyt. za Głuchowem 1955), Ponomariew (1954) oraz Čumakov i Husárová (1964). W naszych badaniach słabo oblatywany przez pszczoły miodne drugi pokos lucerny w roku 1969 odznaczał się nie tylko słabszym nektarowaniem poszczególnych kwiatów, ale i bardzo słabym pokryciem łanu kwitnącymi kwiatami, które było następstwem ogólnie słabszego kwitnienia roślin na skutek suszy, wystąpienia paciornicy lucernianki i dość licznego otwierania kwiatów przez dzikie owady zapylające (ryc. 5). Obserwacja ta wskazuje, że pszczoła miodna nie przeszkadza w pracy dzikim owadom zapylającym lucernę, ponieważ zainteresowana jest głównie zbiorem nektaru. Dzikim zbieraczkom pyłku wystarcza prawdopodobnie ta minimalna ilość nektaru, jaką mogą zbierać podczas otwierania kwiatów; rzadko na ogół spotyka się wśród nich osobniki pobierające tylko nektar. Można raczej zaryzykować twierdzenie, że to pszczoły miodne są wypierane z lucerny przez dzikie gatunki Apoidea, które w wyniku zapylania kwiatów zmniejszają ilość pożytku nektarowego na jednostce powierzchni.
Zaobserwowany wzrost liczebności owadów zapylających na lucernie w okresie badań (od roku 1966 do roku 1969) nie jest prawdopodobnie przypadkowy, ponieważ wiąże się z rozpoczęciem uprawy i pozostawianiem lucernika na nasiona. Jest to zgodne również z poglądami Ruszkowskiego (1961), według którego populacje dzikich Apoidea w terenie powinny się zwiększać przy stałym zapewnieniu im odpowiednich roślin pożytkowych.
Podobnie jak na glebach rędzinowych, położonych o około 150 km na południowy wschód od Puław (Dylewska i inni 1970), najliczniejszy oblot lucerny przez owady zapylające w Puławach był w godzinach
strona 61południowych (ryc. 4). Wyniki te nie potwierdzają danych Obertela i Šedivego (1965) dla warunków Czechosłowacji, gdzie autorzy ci obserwowali załamanie się krzywej intensywności oblotu lucerny przez owady w godzinach południowych. Możliwe, że zadecydowały o tym warunki klimatyczne lub odmienny skład gatunkowy owadów zapylających.
Masowe występowanie dzikich Apoidea na lucernie w stosunku do masowego jej kwitnienia (ryc. 5) było w Puławach podobne do obserwowanego przez Dylewską i współautorów (1970) we wschodnich rejonach województwa lubelskiego, a długość czasu pracy tych owadów w ciągu dnia wynosiła prawie tyle godzin (około 11 — ryc. 4) co w Bułgarii (Pietkow i Simidczijew 1967).
Zgodnie z wynikami Kropáčovéj (1963b) liczba pszczół miodnych odwiedzających kwiaty lucerny wykazywała prostą zależność od temperatury powietrza, a tylko słabo zaznaczała się tendencja do korelacji ujemnej między liczbą pszczół a wilgotnością względną powietrza (tab. 17). Nie potwierdzono natomiast danych Kropáčovéj (1963a) o wysokiej zależności liczby pszczół miodnych od koncentracji cukrów w nektarze lucerny. W naszych warunkach liczba pszczół pracujących na jednostce powierzchni wykazywała największą zbieżność z ilością aktualnie dostarczanego pożytku nektarowego przez kwiaty lucerny na określonej powierzchni (tab. 17 i 15), co zgadza się też z obserwacjami autora wykonanymi na innych roślinach.
Liczba pszczół samotnic i trzmieli, których ze względu na podobną wartość jako zapylaczy lucerny nie rozgraniczano w tej pracy, wykazała taką samą zależność od temperatury powietrza, jaką obserwowała Dylewska i współautorzy (1970) dla Melitta leporina Panz. i Rhophitoides canus Ev. (tab. 18).
Nie badano szczegółowo obecności pyłku lucernowego na ciele pszczół miodnych tak, jak to robili Vansell (1955), Grinfeld (1956), Kropáčová (1964), Pietkow i Simidczijew (1967) oraz inni, ale obserwowane zaczątki obnóży z tego pyłku u pewnej liczby zbieraczek nektaru świadczą również, że osobniki te brały raczej udział w krzyżowym zapylaniu kwiatów. Potwierdzono też obserwacje licznych autorów (między innymi Bőjtősa — 1962 i Kropáčovéj — 1965), że młoda pszczoła, zanim się nauczy pobierać nektar przez boczne szczeliny pomiędzy płatkami korony, sięga po niego wprost przez gardziel kwiatu, powodując przy tym eksplozję.
Otwieranie kwiatów. Zgodnie z wynikami badań większości cytowanych w tej pracy autorów (wśród nich Koperżinskij i Szczibria — 1953, Petersen — 1954, Böjtös — 1966, Pech i Bolton — cyt za Tomaszewskim 1966, Dylewska i inni 1970), otwierania kwiatów lucerny w Puławach dokonywały głównie pszczoły samotnice i trzmiele, a częściowo także pszczoły miodne, przy czym liczba otwartych
strona 62kwiatów zależała wprost od liczby tych owadów na plantacji (tab. 27). Stwierdzenie minimalnego stopnia samootwierania się kwiatów lucerny (tab. 25) okazało się sprzeczne z obserwacjami wykonanymi w Szwecji (Lesins — cyt. za Petersenem 1954), Australii (Doull 1961), Bułgarii (Szczerewa 1962), na Węgrzech (Böjtös — cyt. za Čumakovem i Husárową 1964) oraz w Czechosłowacji (Čumakov i Husárová 1964, Šedivy i Zakusová — 1967), według których liczba kwiatów otwieranych bez udziału owadów wynosi do 40% i więcej. O samootwieraniu się kwiatów lucerny decydują przede wszystkim czynniki pogody, a w pewnym stopniu także odmiana (Armstrong i White — cyt. za Tomaszewskim 1966).
Nie jest wykluczone, że poza stwierdzonym minimalnym, ale systematycznym samootwieraniem się kwiatów lucerny może u nas czasem zaistnieć układ czynników meteorologicznych, sprzyjających bardziej masowemu otwieraniu się kwiatów lucerny bez udziału owadów. Przemawia za tym zwłaszcza jedna z 4 podanych w tej pracy obserwacji otwierania kwiatów na skutek przelotnego deszczu w dniu ciepłym oraz zawiązywania się strąków i nasion z tych kwiatów (tab. 26 i 29). Są to jednak wypadki sporadyczne i nie mogą być brane pod uwagę jako stały i ważny czynnik zapylania lucerny, pomijając nawet już niekorzystne w skutkach występujące tu zjawisko samozapylania.
Obserwacje pory otwierania kwiatów lucerny i ilościowego przebiegu otwierania ich w ciągu dnia (ryc. 4) oraz wieku, w jakim mogą być otwierane przez owady (tab. 23), są w zasadzie zgodne z danymi innych autorów (Maslinkow 1959, Szczerewa 1962).
Niższy stosunek kwiatów otwieranych do rozkwitających w ciągu dnia na początku okresu kwitnienia lucerny (ryc. 6) świadczy o pewnym opóźnieniu masowego występowania owadów zapylających w porównaniu z przebiegiem kwitnienia lucerny (ryc. 5), na co uwagę zwróciła Dylewska i współautorzy (1970).
Zawiązywanie strąków i nasion. Określony w tej pracy stopień zawiązywania się strąków z otwartych kwiatów lucerny na 30—60% (tab. 28), nie odbiega w zasadzie od podawanego przez innych autorów (Maslinkow 1959, Meyer — cyt. za Tomaszewskim 1966, Szczibria — cyt. za Šedivým i Zakusovą 1967, Jelinowska 1969). Pozostałe 40—70% otwartych kwiatów nie wykształcało strąków, częściowo prawdopodobnie z powodu niedopylenia obcym pyłkiem, ponieważ zgodnie z tym co pisze Głuchow (1950) między innymi, kwiat lucerny w odróżnieniu od kwiatów innych roślin ma przeważnie tylko raz kontakt z obcym pyłkiem, w momencie otwarcia. Po otwarciu owady się nim prawie nie interesują, a bardzo nieliczne pszczoły miodne i niektóre dzikie Apoidea zbierające pyłek mają czas na to stosunkowo ograniczony, ze względu na szybkie owijanie się więdnącego żagielka wokół kolumienki, co już stwierdzili
strona 63Čumakov i Husárová (1964), Šedivý i Zakusová (1967) oraz inni.
Część spośród otwartych kwiatów lucerny, pomimo nawet dobrego ich zapylenia, nie zawiązywała strąków i nasion z powodu zaburzeń embrionalnych (Cebrat 1967, 1969). Wiele zapylonych kwiatów i zawiązków strąków niszczyły na pewno szkodniki (tab. 34), głównie ozdobnik lucernowiec (Adelphocoris lineolatus Goez.) i zmienniki (Lygus sp.), których, zgodnie z badaniami Jelinowskiej (1959) i Romankowa (1960), więcej było zawsze na drugim pokosie niż na pierwszym. Niezależnie jednak od szkodników musiała istnieć jakaś inna przyczyna opadania zapylonych kwiatów, której działanie silniej zaznaczyło się na drugim pokosie niż na pierwszym. Była nią zapewne niższa temperatura, co zgadzałoby się z wynikami Julena (cyt. za Jelinowską 1969) oraz z zestawieniem w tabeli 31. Na podstawie średnich miesięcznych (tab. 3) nie widać wprawdzie, aby temperatura w dzień była niższa w czasie kwitnienia drugiego pokosu niż pierwszego, ale główną rolę odgrywały tu prawdopodobnie nieco dłuższe i chłodniejsze noce. Za tym przemawia też fakt, że w roku 1967, kiedy w czasie kwitnienia drugiego pokosu lucerny było cieplej niż w inne lata (ryc. 2), procent zawiązanych strąków z otwartych kwiatów był dla niej nawet nieco wyższy niż dla lucerny pokosu pierwszego (tab. 28).
Zastanawiające jest to, że lucerna drugiego pokosu w porównaniu z pierwszym słabiej zawiązywała tylko strąki z otwartych kwiatów, natomiast liczba nasion w wykształconych strąkach nie była u niej wcale mniejsza. Zachodzi więc pewna sprzeczność z ogólnym zestawieniem w tabeli 32, gdzie wyraźnie zaznacza się ujemny wpływ niższej temperatury i wyższej wilgotności powietrza na liczbę nasion w strąku. Możliwe jednak, że u lucerny drugiego pokosu strąki, które zawierałyby mniej nasion akurat się nie wykształciły. Jest zresztą bardzo prawdopodobne, że w ogóle w gorszych warunkach większą szansę na zawiązanie strąków mają kwiaty skuteczniej zapylane.
Mniejszą liczbę dobrze wykształconych (a tym samym większą liczbę nasion zaschniętych) w strąku lucerny drugiego pokosu, w porównaniu z pierwszym, należy częściowo (zgodnie z Jelinowską 1959 i Romankowem 1960) przypisać szkodliwym owadom o kłująco-ssącym aparacie gębowym, a częściowo jakimś innym przyczynom, prawdopodobnie natury fizjologicznej. Na wysoki procent nasion zaschniętych u lucerny uwagę zwracają między innymi Koperżinskij (1953), Smietannikowa (1967), Bednarz (1967), lecz nie tłumaczą tego zjawiska. Możliwe, że właściwości zasychania nasion można by ograniczyć w drodze selekcji, ponieważ istnieje duża zmienność wśród roślin lucerny pod tym względem.
Najlepsze zawiązywanie strąków i nasion z kwiatów otwartych przez dzikie Apoidea, słabsze — z otwartych przez pszczoły miodne, a najsłabsze
strona 64z kwiatów, które otwierały się same lub zostały otwarte mechanicznie, bez wprowadzenia obcego pyłku (tab. 29), tłumaczy się różnym stopniem ich obcozapylenia (Petersen 1954, Pankiw i Bolton 1956, Pietkow i Simidczijew 1967, Jelinowska 1969 i inni). Brak większych różnic w zawiązaniu strąków i nasion lucerny z kwiatów otwieranych w różnym wieku oraz zapylanych pyłkiem z kwiatów różnego wieku, nie przeczy też danym z literatury (Pankiw i Bolton 1965).
Plonowanie. Różnice w plonie nasion między pierwszym a drugim pokosem lucerny (tab. 35) były na korzyść tej wcześniej kwitnącej znacznie większe od stwierdzanych przez Jelinowską (1959, 1970) w licznych doświadczeniach na terenie Polski. W porównaniu z danymi Bednarza (1967), który prowadził badania w południowo-wschodniej części Polski i stwierdził wyższe plony nasion dla lucerny drugiego pokosu niż pierwszego, uzyskane wyniki w Puławach na glebie bielicowej są całkowicie sprzeczne. Możliwe, że przy wcześniejszym koszeniu pierwszego odrostu lucerny plony nasion z drugiego pokosu byłyby wyższe od uzyskanych przy koszeniu w początkach czerwca. Niższe plony nasion drugiego pokosu, w porównaniu z pierwszym, wiązały się, podobnie jak w doświadczeniach Jelinowskiej (1959), z krótszym okresem kwitnienia, mniejszą liczbą wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni, a poza tym ze słabszym oblotem plantacji przez owady zapylające, niższym procentem związanych strąków z otwartych kwiatów i mniejszą liczbą nasion dobrze wykształconych w strąku.
Stwierdzona prosta zależność wysokości tak zwanych dziennych plonów nasion lucerny od temperatury powietrza w dniu zapylania kwiatów i od liczby owadów zapylających na plantacji, a odwrotna od wilgotności względnej powietrza (tab. 35 i 36 oraz ryc. 9), potwierdza w zupełności, zarówno wyniki innych autorów prowadzących badania w tej dziedzinie, jak i wieloletnie obserwacje praktyki rolniczej.
Uzyskane plony nasion lucerny, przekraczające dla pierwszego pokosu 5 q z ha, należy uznać za bardzo dobre wobec przeciętnych dla Polski dziesięciokrotnie niższych (Jelinowska i Chłopecki 1966, Bednarz 1967). Najczęściej osiągane plony nasion tej rośliny w Związku Radzieckim wynoszą według Smietannikowej (1967) 2—3 q z 1 ha, a zbiory rekordowe sięgają 8—12 q z 1 ha. Wydaje się, że przy lepszym zapylaniu lucerny w omawianych doświadczeniach w Puławach, gdzie z wyjątkiem drugiego pokosu w roku 1969 było otwieranych tylko 40—60% wszystkich wytwarzanych przez roślinę kwiatów, plony nasion mogłyby również sięgać 8 q z 1 ha, a może i więcej (tab. 38).
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
W pracy tej podjęto próbę kompleksowego ujęcia szeregu zjawisk z zakresu kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady, otwierania
strona 65kwiatów, zawiązywania strąków i nasion oraz plonowania lucerny nasiennej. Wszystkie badania przeprowadzono na jednym materiale roślinnym, w latach 1966—1969 na glebie lekkiej w Puławach. Dzięki wykonywaniu obserwacji systematycznie z dnia na dzień, przez cały okres kwitnienia lucerny pierwszego i drugiego pokosu, a w wielu przypadkach obserwacji całodziennych co godzinę, można było ustalić szereg zależności pomiędzy badanymi zjawiskami oraz zależności przebiegu tych zjawisk od niektórych czynników pogody. Wyniki badań okazały się w ogólnych zasadach zgodne z danymi autorów różnych krajów, potwierdziły ponadto szereg nieudokumentowanych dotychczas obserwacji praktyki rolniczej i dostarczyły pewnych nowych danych z zakresu kwitnienia i zapylania lucerny.
- Ważny dla produkcji nasion okres kwitnienia lucerny rozpoczynał się w drugiej dekadzie czerwca, a kończył w połowie sierpnia, przy czym dla pierwszego pokosu trwał on blisko 40 dni, a dla drugiego 35 dni. Z punktu widzenia produkcji nasion, kwitnienie lucerny po 10—15 sierpnia nie miało już gospodarczego znaczenia.
Liczba wytwarzanych kwiatów przez lucernę, w naszych (przeciętnych) warunkach uprawy, była wystarczająca do wydania bardzo wysokich plonów nasion.
Obficiej kwitła zawsze lucerna pierwszego pokosu, która też wyrastała wyższa i wytwarzała większe nieco kwiatostany. Obfitsze jej kwitnienie, w porównaniu z lucerną pokosu drugiego, wyrażało się przede wszystkim znacznie większą liczbą wytwarzanych kwiatów na jednostce powierzchni, a więc i większą liczbą kwiatów rozkwitających w poszczególnych dniach.
Kwiaty lucerny rozkwitały tylko w ciągu dnia, od godziny 5—6 rano do godziny 17—18 po południu, przy czym w dniach chłodniejszych okres ten się nieco skracał.
Intensywność rozkwitania zależała od warunków pogody; wyższa temperatura i niższa wilgotność względna powietrza przyśpieszały proces rozkwitania. Przy sprzyjającej pogodzie w czasie masowego kwitnienia plantacji na 1 m² rozkwitało w ciągu dnia ponad 2 tys. kwiatów, a przy pogodzie nie sprzyjającej (zimno, dżdżysto) tylko kilkaset.
Przeciętna długość życia niezapylonego kwiatu lucerny wynosiła około 4 dni, przy wahaniach od 1 do 7 dni, po czym kwiat zmieniał nieco barwę, wiądł i opadał wraz z szypułką. Przy niższej temperaturze kwiaty lucerny żyły nieco dłużej niż przy wyższej. Przyczyną bardzo krótkiego życia pewnej liczby niezapylonych kwiatów było prawdopodobnie uszkodzenie ich przez szkodniki.
Kwiatostan lucerny składający się z kilku do kilkudziesięciu (średnio z kilkunastu) kwiatów rozkwitał przez 3—6 dni. Zależnie od pogody w jednym kwiatostanie rozkwitało dziennie 1—8 kwiatów (średnio 4),
strona 66przy czym często ostatni wierzchołkowy kwiat zdążył rozkwitnąć przed zwiędnięciem pierwszego położonego w dolnej części szypułki.
Zaobserwowano, że kwiaty lucerny wykazują pewną zmienność, nie tylko w budowie, ale pod względem stopnia trudności ich otwarcia, co warto by może wykorzystać w pracach selekcyjnych.
- Nektarowanie niezapylonych kwiatów lucerny odbywało się najintensywniej do czwartego dnia ich życia, a następnie bardzo szybko słabło. Ilość wydzielanego nektaru przez 10 kwiatów lucerny w ciągu doby sięgała do 5 mg, procent cukrów w nektarze — do 70%, ilość cukrów — do 2 mg, wydajność cukrowa — do około 140 kg z 1 ha.
Na nektarowanie lucerny duży wpływ wywierały czynniki pogody; przy średniej dziennej temperaturze około 18°C i niższej nektarowanie kwiatów lucerny zachodziło coraz słabiej, a od około 20°C wzwyż nie ulegało już większym wahaniom; koncentracja cukrów w nektarze wzrastała ze spadkiem wilgotności względnej powietrza; ilość wydzielanych cukrów przez 10 kwiatów w ciągu doby była najwyższa w dniach o średniej temperaturze 20—24°C i wilgotności względnej powietrza 50—80%. W dniach o wyższej temperaturze czynnikiem nieco ograniczającym nektarowanie lucerny była raczej niska wilgotność, nie tyle może powietrza co gleby.
Wyższą wydajnością cukrową w kg z 1 ha odznaczał się na ogół pierwszy pokos lucerny, w porównaniu z drugim, głównie dzięki obfitszemu kwitnieniu, chociaż w ciepłym roku 1967 lepsze nektarowanie poszczególnych kwiatów zadecydowało o wyższej wydajności cukrowej drugiego pokosu.
- Kwiaty lucerny odwiedzane były najliczniej przez pszczoły miodne (do 300 osobników na 100 m², średnio około 50) i mniej licznie przez pszczoły samotnice oraz trzmiele (do 30 osobników na 100 m², średnio około 7). Spośród pszczół samotnic występowały głównie Melitta leporina Panz., Rhophitoides canus (Ev.), Taeniandrena Hed., Eucera longicornis (L.) oraz Megachile Latr., a z trzmieli — przede wszystkim Bombus terrestris (L.) i B. agrorum (F.).
Masowe występowanie dzikich owadów zapylających na lucernie było w stosunku do masowego kwitnienia rośliny nieco opóźnione, a średnie zagęszczenie owadów na drugim pokosie utrzymywało się zawsze mniejsze niż na pierwszym. Przemawia to za przyśpieszeniem terminu kwitnienia drugiego pokosu lucerny.
Czas pracy owadów zapylających na lucernie wynosił około 11 godzin dziennie, przy czym najintensywniejszy oblot wypadał w godzinach od 9 do 15—16.
Liczebność owadów zapylających na lucernie wzrastała z roku na rok w czasie badań, co może oznaczać, że zwiększała się również ich bezwzględna liczba w pobliskim terenie, w związku z systematycznym pozostawianiem lucernika na nasiona.
strona 67Oblot lucerny przez owady zapylające ograniczany był zawsze przez opady deszczu, a poza tym przez temperaturę powietrza spadającą w dzień poniżej 18°C oraz przez wiatry o szybkości powyżej 10 m/sek. Zachmurzenie natomiast, nawet bardzo duże, nie ograniczało tak bardzo oblotu lucerny przez owady, gdy tylko inne czynniki były sprzyjające. Liczba tak zwanych dni nielotnych sięgała do 20%.
Obfitsze nektarowanie poszczególnych kwiatów lucerny, a zwłaszcza większa ogólna ilość oferowanego pożytku nektarowego na jednostce powierzchni w ciągu dnia sprzyjała liczniejszym oblotom plantacji przez pszczoły miodne.
Obecność pszczół miodnych na lucernie nie przeszkadzała w odwiedzaniu jej kwiatów przez dzikie owady zapylające, które interesowały się przede wszystkim zbiorem pyłku. Prawdopodobnie te ostatnie mogły raczej wypierać pszczołę miodną z lucerny, ponieważ przez zapylanie zmniejszały liczbę kwiatów wydzielających nektar.
Osobniki pszczół miodnych zanim się nauczyły pobierać nektar przez szparę z boku korony, dokonywały otwarcia pewnej liczby kwiatów, zapylając je krzyżowo, podobnie jak owady dziko żyjące. Kwiaty otwierane przypadkowo przez starsze zbieraczki nektaru były zapylane raczej własnym pyłkiem.
- Główną masę kwiatów lucerny otwierały przede wszystkim dziko żyjące pszczoły samotnice i trzmiele oraz częściowo także pszczoły miodne.
Samootwieranie się kwiatów lucerny występowało w bardzo minimalnym stopniu. W stosunku do wszystkich wytwarzanych przez lucernę kwiatów, ilość takich, które otwierały się same określono na 3—6%. Wzrost plonu nasion z tego tytułu mógł wynosić 3—9 kg/ha.
Liczba otwieranych kwiatów lucerny w poszczególnych dniach, jak również w poszczególnych godzinach dnia, wykazywała ścisły związek z intensywnością oblotu plantacji przez owady zapylające.
Ilościowy przebieg samootwierania się kwiatów lucerny w ciągu dnia miał podobny charakter jak przebieg otwierania ich przez owady. Zaobserwowane otwieranie kwiatów przez krople deszczu miało miejsce również w nocy.
Proces samootwierania się kwiatów u spotykanych czasem roślin szczególnie skłonnych w tym kierunku zachodził tylko w ciągu dnia (nigdy w nocy), przy czym silniejsza operacja słońca sprzyjała temu zjawisku.
Wiek kwiatów nie miał większego wpływu na otwieranie ich przez owady interesujące się zbiorem pyłku. Najwyżej kwiaty stare, które odznaczają się już słabszym nektarowaniem, mogły być w mniejszym stopniu niż młode otwierane przez zbieraczki nektaru, zarówno pszczół miodnych jak i dzikich Apoidea.
- Spośród otwartych kwiatów lucerny tylko część (do 60%) wykształcała strąki i wydawała nasiona. Pozostałe, częściowo prawdopodobnie z powodu niedopylenia obcym pyłkiem oraz z innych przyczyn opadały
wkrótce po otwarciu, a częściowo już jako zawiązki strąków uległy zniszczeniu przez szkodniki. Lucerna drugiego pokosu wydawała mniej strąków z otwartych kwiatów (przeciętnie tylko około 40%) niż lucerna pokosu pierwszego (przeciętnie około 50%).
Najwięcej stosunkowo strąków (około 60%) zawiązywały kwiaty lucerny otwierane przez dzikie Apoidea, mniej (około 50%) — kwiaty otwierane przez pszczoły miodne, a najmniej (poniżej 20%) — kwiaty z samootwarcia i z otwierania sztucznego (ręcznie), kiedy to miało miejsce głównie samozapylenie.
Wiek otwieranego kwiatu, jak również wiek kwiatu, z którego pochodził pyłek do zapylenia, a także pora dnia, w której kwiat został otwarty, nie miały na ogół większego wpływu na zawiązywanie strąków i nasion przez lucernę.
Duży wpływ na procent zawiązujących się strąków z otwartych kwiatów wywierała temperatura i wilgotność powietrza w dniu zapylenia kwiatu. Występujące w okresie kwitnienia lucerny dni o średniej temperaturze powietrza poniżej 18°C, a wilgotności względnej powietrza powyżej 80%, były wyraźnie mniej sprzyjające zawiązywaniu się strąków z otwartych kwiatów niż dni suchsze i cieplejsze.
Liczba otwieranych kwiatów w ciągu dnia na jednostce powierzchni nie miała wpływu na stopień zawiązywania się strąków, co świadczy, że lucerna zdolna jest dziennie zawiązywać ich dużo, jeżeli tylko owady zapylają jej kwiaty.
Wysokość temperatury i wilgotności względnej powietrza w dniu zapylenia kwiatu wywierała duży wpływ na liczbę nasion w strąkach, która przy pogodzie określanej u nas jako ciepła (o średniej temperaturze powyżej 20°C) i sucha (o wilgotności względnej powietrza poniżej 50%) była o połowę wyższa niż przy pogodzie chłodnej i wilgotnej.
Liczba nasion przypadająca na jeden otwarty kwiat w dniach suchych i ciepłych, była do 3-krotnie wyższa niż w dniach chłodnych i wilgotnych, ponieważ poza lepszym zawiązywaniem nasion przy dobrej pogodzie lepsze było również zawiązywanie strąków.
Ogólna liczba zawiązywanych nasion w strąku była podobna dla lucerny pokosu pierwszego i drugiego, natomiast liczba nasion dobrze wykształconych okazała się dla pokosu drugiego, w porównaniu z pierwszym, znacznie niższa. Przypisać to należy prawdopodobnie głównie szkodnikom o kłująco-ssącym aparacie gębowym. Niezależnie jednak od działalności szkodników istniały też inne, nieokreślone bliżej przyczyny zasychania nasion w strąkach.
Ilość niewykształconych (zaschniętych) nasion w strąku wynosiła średnio dla lucerny pierwszego pokosu około 30%, a dla pokosu drugiego około 50%. Usunięcie zatem przyczyn tego zjawiska pozwoliłoby zwiększyć pokaźnie produkcję nasion lucerny.
strona 69- Przy istniejących dość dobrych warunkach zapylania, lucerna drugiego pokosu (przy koszeniu pierwszego odrostu w początkach czerwca) wydawała kilkakrotnie niższe plony nasion niż lucerna pokosu pierwszego.
Wysokość plonów nasion lucerny wykazywała ścisły, prosty związek z liczbą otwieranych kwiatów i z liczbą owadów zapylających, zwłaszcza pszczół samotnic i trzmieli na plantacji.
Ilość nasion powstająca z kwiatów zapylonych w ciągu jednego dnia w okresie masowego kwitnienia lucerny wynosiła kilkadziesiąt kg z 1 ha. Dla uzyskania zadowalającego zbioru nasion w przeciętnie dobrych warunkach uprawy lucerny i przy obfitości owadów zapylających wystarczyłoby zatem kilkanaście dni dobrej pogody w okresie kwitnienia plantacji.
- W ogólnym końcowym wniosku z przeprowadzonej analizy wyników badań kwitnienia, nektarowania, oblotu przez owady, otwierania i zapylania kwiatów, osadzania strąków i nasion oraz wysokości ostatecznych plonów nasion lucerny, podkreślić należy ogromną wykazaną w tej pracy zależność wszystkich tych zjawisk od warunków pogody w okresie kwitnienia, a jednocześnie dużą wzajemną ich zgodność w oddziaływaniu na produkcję nasion przez tę roślinę. W czasie nie sprzyjającej pogody dla zawiązywania się strąków i nasion oraz dla lotu owadów zapylających słabnie rozkwitanie kwiatów i nektarowanie. Lucerna potrafi niejako przeczekiwać te niekorzystne dla siebie okresy. W miarę poprawy pogody zachodzi natomiast bardzo harmonijne wzmożenie się procesów wszystkich zjawisk związanych z powstaniem nasion.
Panujące u nas warunki pogody pozwalają, jak się wydaje, na uzyskiwanie dobrych plonów nasion lucerny nawet w latach bardziej chłodnych i wilgotnych, jeżeli poza korzystnymi warunkami glebowo-agrotechnicznymi i ochrony przed szkodnikami, dostateczne będzie również zapylanie jej kwiatów. Pewne jest bowiem, że przy najbardziej nawet sprzyjających wszelkich warunkach, z pogodą włącznie, a przy braku jedynie zapylenia kwiatów, nie można liczyć na jakiekolwiek opłacalne zbiory nasion lucerny.
Do poprawy zapylania (obcozapylania) lucerny prowadzą wytyczone już od dawna przez naukę światową drogi, a mianowicie: a) zwiększanie stanu dzikiej entomofauny, poprzez stworzenie jej warunków do wzrostu populacji w naturze oraz przez sztuczną hodowlę, b) wykorzystanie pszczoły miodnej do zapylania kwiatów lucerny, c) hodowla odmian lucerny o kwiatach przystosowanych do zapylania przez pszczołę miodną, d) podniesienie efektu pracy owadów zapylających, poprzez oddziaływanie na zwiększenie procentu zawiązanych strąków z otwartych kwiatów i na zwiększenie ilości dobrze wykształconych nasion w strąku.
strona 70Pragnę wyrazić bardzo serdeczne podziękowanie Panu Dr K. Szczepańskiemu za konsultację w zakresie statystycznego opracowania wyników, Pani Dr M. Dylewskiej za określenie gatunków pszczół samotnic i trzmieli, występujących na badanej lucernie, a Pani Dr S. Sowie za pomoc w oznaczeniu szkodników lucerny.
LITERATURA
Åkerberg E. (1960) — Pollination and seed setting in red clover, lucerne and rape under northern conditions. Official Reports of XVII. International Beekeeping Congress, 2: 185—201.
Anasiewicz A. and Warakomska Z. (1969) — Occurence of bumble-bees on alfalfa (Medicago media Pers.) in the province of Lublin and pollen analysis of their pollen loads. Ekologia Polska — Seria A, 17/34: 587—610.
Ancifierowa T. A. (1957) — Opylenije lucerny pczełami. Pczełowodstwo, 34(7): 28—32.
Bednarz A. (1967) — Badania nad produkcją nasion lucerny. Hod. Rośl., Aklimat. i Nas., 11(3): 315—346.
Beutler R. (1953) — Nectar. Bee World. 34(6, 7, 8): 106—116, 128—136, 156—162.
Błagowieszczenskaja N. N. (1955) — O prinużdienii miedonosnych pczeł k opyleniju lucerny. Pczełowodstwo. 32(9): 51—53..
Błagowieszczenskaja N. N. (1958) — Osnownyje widy pczelinych — opylitielej lucerny i ich rabota w srawnienii s rabotoj miedonosnych pczeł. Ucz. zap. Ulianowsk gos. pied. inst., 11(2): 31—56.
Bogojawlenskij S. G. (1960) — O jestestwiennoj niedopylennosti lucerny. „Opylenije sielskochoz. rast. pczełami”. Wyp. 3, Minist. sielsk. choz.: 331—338.
Bohart G. E. (1948) — Beneficial insects in relation to alfalfa-seed production in Utah. (Referat).
Bolton J. L. (1962) — Alfalfa botany, cultivation, and utilization. London Leonard Will (Books). Limited Interscience publishers, Inc. New Jork.
Böjtös Z. (1966) — Honey bee activity in alfalfa (Medicago sativa L.) pollination in Hungary. Acta Agron. Acad. Scient. Hung., 15(1—2): 215—221.
Bornus L. (1965) — Problemy zapylania roślin uprawnych (II Międzynarodowe Sympozjum Zapylania,. Londyn 6—7. VII. 1969 r.). Postępy Nauk Roln., 6(96): 127—134.
Burnaszewa M. A. (1954) — K woprosu ob opylenii lucerny. Izw. Akad. Nauk Uz. SSR, 3: 11—15.
Cebrat J. (1967) — Wstępne badania embriologiczne przyczyn obniżonej płodności lucerny (Medicago media Pers.) odmiany Kleszczewskiej. Acta Agrobot. 20: 71—86.
Cebrat J. (1969) — Development of polyploid pollen grains in alfalfa (Medicago media Pers.). Acta Soc. Bot. Pol., 38(3): 483—492.
Čumakov V., Husárová M. (1964) — Vyskum kvitnutia, opelovania a doopelovania dateliovin. Vyd. Slovenskej Akad. Vied., Bratislava, 133—246.
Demarly V. (1963) — Génétique des tétraploides et amélioration des plantes. Ann. Amelior. Plantes, 13(2): 307—400.
Demianowicz Z. i inni (1960) — Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach polskich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4(2): 87—104.
strona 71Doull K. M. (1961) — Studies on the efficiency of pollination of lucerne in South Australia. Aust. J. agric. Res., 12(4): 593—599.
Dylewska M. i inni (1970) — Próba określenia liczby pszczół (hym., Apoidea) potrzebnej do należytego zapylenia lucerny. Pol. Pismo Entom., 40(2): 371—398.
Franklin W. W. (1951) — Insects affecting alfalfa seed production in Kansas. Agr. Exp. Stat. Techn. Bul. 70: 1—64.
Gładkij M. T. (1954) — Wlijanije rozlicznych sposobow opylenija na siemiaobrazowanije u lucerny. Woprosy Proizwodstwa Kormow, 4: 133—137.
Głuchow M. M. (1930) — Ważniejszyje miedonosnyje rastienija i sposoby ich rozwiedienija. Gos. Izd. Sielskochoz. Lit., Moskwa, 234—241.
Grinfield E. K. (1956) — Robota opylitielej na lucernie. Wiestn. Leningr. Inst-ta, 15: 66—72.
Haas H., Holm N. (1960) — Humlebierne, deres betydning og mulighederne for ders domesticering. Staertyk af tolvmandsbladet, 8: 1—12.
Holm N. (1966) — The utilization and management of bumblebees for red clover and alfalfa seed production. Annual Review of Entomology, 11: 155—182.
Honczarenko J. (1964) — Badania nad owadami zapylającymi lucernę. Zesz. Nauk. WSR — Szczecin, 12: 83—86.
Ilijew A. — (1942) — Prouczwane biołogiata na cwtene pri obiknowenata lucerna w wrzka niejnoto podobrenie. Płowdiwska zemedelska kamara. Płowdiw, 1—74.
Jelinowska A. (1963) — Nowsze poglądy na kwitnienie i owocowanie lucerny oraz wartość odmian tej rośliny w różnych warunkach agrotechnicznych. Biul. Zjed. Hod. Rośl. i Nas. (5—6): 1—11.
Jelinowska A., Chłopecki K. (1966) — Problem nasiennictwa lucerny w Polsce. Nowe Roln. 15(10): 16—17.
Jelinowska A. (1969) — Ważniejsze zagadnienia agrotechniczne i hodowlane w nasiennictwie koniczyny czerwonej i lucerny. Biul. Hod. Rośl. i Nas.
Jelinowska A., Skrzyniarz H. (1970) — Wyniki doświadczeń odmianowych z lucerną wykonanych w latach 1957—1964. Wyniki Dośw. Odm., Seria B, T. LVII: 1—376.
Koperżinskij W. W., Szczibria A. A. (1953) — Biologia kwitnienia i wytwarzania nasion lucerny. „Lucerna” — praca zbior. tłum. z ros., PWRiL, Warszawa: 179—191.
Koperżinskij W. W. (1953) — Zapładnianie kwiatów i tworzenie się nasion. „Lucerna” — praca zbior. tłum. z ros., PWRiL, Warszawa: 194—208.
Kossowski M. (1958) — Wpływ dodatkowego zapylania na plony nasion lucerny. Biul. IHAR, 4: 40—44.
Kropáčová S. (1963a) — Nektarnost vojtěšky (Medicago sativa L.) a nálet včel medonosnych (Apis mellifera L.). Sb. Vysoke Školy Zemed., v Brne, A(1): 37—44.
Kropáčová S. (1963b) — Vstahy mezi klimatyckými faktory, nektarem vojtěški a náletem vcel na vojtěšku. Sb. Vysokě Školy Zemed. v Brne A(4): 603—612.
Kropáčová S. (1964) — Studie o činnosti vcely medonosne (Apis mellifera L.) jako opylovače vojtesky sete (Medicago sativa L.). Zool. Listy, 13(2): 143—154.
Kropáčová S. (1965) — Možnosti zlepšeni práce včely medonosné (Apis mellifera L. pri opylovani vojtěšky seté (Medicago sativa L.) Sb. Vysoké Školy Zeměd. v Brné, A(1): 111—122.
Kropáčová S. (1966) — Nekteré odrudy vojtěšky a opylovaci činnost včely medonosné. Sb. Vysoké Školy Zeméd. v Brně, A(3): 407—416.
Kulijew A. M., Asłanow G. D. (1969) — Nowyje pczełoopylajemyje sorta i gibridy lucerny. Pczełowodstwo, 36(6): 31—35.
Lampeter W. und Krusche M. (1966) — Arbeitsleistung der Honigbiene und der Hummelarten beim Beflug von Rotklee und Luzerne. Futterpflanzen — saatguterzeugung,
strona 72Vorträge und Diskussionsbeiträge gehalten auf dem 4. Leipziger Grünlandsymposium vom 17. bis 19 März 1966: 363—376.
Lecomte J. et Tirgari S. (1965) — Sur quelques pollinisateurs des legumineuses fourrageres. Ann. Abeille, 8(2): 83—93.
Łączyńska-Hulewicz T. (1962) — Uwagi o biologii kwitnienia niektórych roślin motylkowych drobnonasiennych, ze szczególnym uwzględnieniem sztucznych poliploidów. Post. Nauk. Roln., 9(14): 25—34.
Maslinkow M. (1959) — Rezultati ot prouczwane biołogiata na cwtienie na obiknowienata lucerna (Med. sativa L.). Nauczni Trudowie, 4: 269—284.
Mitosek H. (1961) — Klimat Puław w świetle spostrzeżeń meteorologicznych w latach 1872—1958. Część I. Temperatura powietrza. Roczn. Nauk Roln., T. 82-A-2: 391—444.
Mitosek H. (1964) — Klimat Puław w świetle spostrzeżeń meteorologicznych w latach 1872—1962. Część II. Opady atmosferyczne. Rocz. Nauk Roln. T.82-A-2: 273—303.
Móczár L., Böjtös Z. (1957) — A lucernát megperzó mehfeleh. Maggar tud. akad., Agrártud oszt. közel., 13 (1—2): 147—178.
Modzelewska — Jelinowska A. (1959) — Studia nad możliwością podniesienia plonów nasion lucerny w warunkach Polski. Roczn. Nauk Roln. T. 80-A-2: 281—348.
Nielsen H. M., Morstensen G., Petersen H. L. (1966) — The effect of selection for high seed setting in lucerne, Royal Vet. and Agric. Coll., Copenhagen: 171—190.
Nowak S. (1961) — Owady zapylające lucernę. Nowe Roln., (11): 48—49.
Nye W. P. and Mackensen O. (1967) — Preliminary raport on the fith generation selection and breeding honey bees for collecting alfalfa pollen. XXI. Internat. Apic. Congress, University of Maryland, College Park Maryland, USA; 66.
Oberlel R. i Šedivý J. (1965) — Opylovači vojtěšky setě (Medicago sativa L.) v Československu. Zoolog. listy, 14(4) 339—348.
Pankiw P. i inni (1956) — Alfalfa pollination by honey bess on the Regina Plains of Saskatchewan. Canad. J. of Agric. Science, 36: 114—119.
Pankiw P. and Bolton J. L. (1965) — Characteristics of alfalfa flowers and their effects on seed production. Can. J. Plant Science, 45: 333—342.
Pankiw P. (1967) — Floral mutants of alfalfa — honey bee preference and seed production. XXI. International Apicult. Congress, University of Maryland, USA: 67.
Pedersen M. W. (1953) — Enviromental factors afecting nectar secretion and seed production in alfalfa. Agronomy J., 45(8): 359—361.
Pedersen M. W. (1957) — Effects of thinning an established stand of nitrogen supply, and of temperature on nectar secretion in alfalfa. Botanical gazette, 119/2 119—122.
Petersen H. L. (1954) — Pollination and seed setting in lucerne. Royal Vet, and Agric. College. Copenhagen: 138—169.
Pietkow W., Simidczijew T. (1967) — Za rolata na pczelite pri opraszwaneto na lucernata. Rasteniewdni nauki. Sofia, 4(5): 81—92.
Plebański T. (1967) — Uprawa i użytkowanie lucerny. PWRiL. Warszawa: 1—155.
Ponomariew A. N. (1954) — Nektarnost i opylenije lucerny. Uczen. Zap. Mołotowskogo Gos. Inst. im. A. M. Gorkowo, 8(4): 3—17.
Popow W. W. (1956) — Pczelinyje, ich swiazi s cwetkowoj rastitielnostiu i wopros ob opyleniju lucerny. Entomoł. Obozrenije, 35(3): 582—598.
Pritsch G. (1957) — Über die Wechselbeziehungen zwischen der lucerne (Medicago sativa) und den Bienen. Leipzig. Bienenztg., 71(11): 355—356.
strona 73Rasułow M. (1959) — Opyt miedonosnych i odinocznych dikich pczeł w opylenii cwietow lucerny. Dokł. Akad. Nauk Uz SSR, 11: 57—59.
Romankow W. (1952) — Rola owadów w zapylaniu lucerny. Post. Nauk Roln., 3: 29—37.
Romankow W. (1960) — Przegląd szkodliwej fauny owadów występujących na roślinach motylkowych pastewnych w Polsce. Pol. Pismo Entom., 17—18 (1—2): 41—51.
Ruszkowski A. (1961) — Trzmiele a problem podniesienia plonów lucerny nasiennej. Pol. Pismo Entom. Seria B, 21—22 (1—2): 91—94.
Ruszkowski A. (1968) — Oblot lucerny przez trzmiele. Pam Puł., 31: 189—199
Ruszkowski A. (1969) — Skład gatunkowy trzmieli oblatujących rośliny uprawne. Pam. Puł., 36: 301—320.
Ruszkowski A. (1969) — Rośliny pokarmowe trzmiela rudego — Bombus agrorum F. i jego znaczenie gospodarcze. Pam Puł., 37: 395—410.
Schöntag A. (1953) — Über den Einfluss von Mineralsalzen auf den Zuckergehalt des Nektars. Zeitschr. f. vergleich. Phisiologie, 35: 519—526.
Šedivý I., Zakusová L. (1967a) — Poznamky k biologii kveteni wojtěšky seté. Vedecke Prace Ustředniho Vyzkumneho Ustavu Rost. Výroby, 12: 45—52.
Šedivý I., Zakusová L. (1967b) — Vliv pravidelného doopylováni květů vojtěšky sete (Medicago sativa L.) na nasazováni lusků a semen. Rostlinná Výroba, 13(7): 735—744.
Sinskaja E. I. (1950) — Mnogoletnije bobowyje trawy, Kulturnaja flora SSSR, Gos. Izdat. Sielskochoz. Lit. Moskwa—Leningrad.
Smietannikowa A. I. (1967) — Lucerna na siewiero-zapadie SSSR, Leningrad. Izd. „Nauka”: 1—224.
Sorensen E. L., Bukhardt C. C., Fovlen W. (1958) — Alfalfa seed production in Kansas. Agr. Exp. Stat. Circular 290: 1—22..
Szczerewa R. (1962) — Niakoj wprosy ot biołogijata na cwteza i opraszwaneto na lucernata. I Awtomaticzno razkriwane lucernowite cwietowe. Izwiestia na DSNII — Tołbuchin, T. III: 177—189.
Tellhelm E. (1967) — Kraftmessungen bei der Auslösung von Lucerneblüten im Hinblick auf die Steigerung des Samenertrages. Albrecht-Thaer-Archiv., 11(6): 583—589.
Tirgari S. (1968) — Le choi du site de nidification par Melitta leporina (Panz.), Hym. Mellittidae et Melitturga clavicornis (Latr.), Hym. Andrenidae. Ann. Abeille, 11(2): 79—103.
Todorowicz B. (1958) — Postignuti su rekordyi jugoslowienski prinosi semena lucerke pomoczu pczela. Napr. Pczelarstwo, 15(2): 39—41.
Tomaszewski Z. (1966) — Biologia kwitnienia i owocowania lucerny. Biul. IHAR, (1—2): 43—46.
Tomaszewski Z., Kuraczyk J. (1968) — Badania nad żywotnością i płodnością pyłku oraz cechami morfologicznymi niektórych biotypów lucerny mieszańcowej. Hod. Rośl. Aklim. i Nas., 12(3): 283—292.
Vansell G. H. (1955) — Alfalfa polen on nectar-collecting honey bees. J. Econ. Ent., 48/4: 477.
Veselý V., Haragsim O., i inni (1965) — Porovnani činnosti některých geografických ras včely medonosné (Apis mellifera L.) na vojtěšce seté., Živočišna Výrobam., 10(11): 861—872.
Wójtowski F., Wilkaniec Z. (1969a) — Próby hodowli pszczół miesierek i murarek (Hymenoptera, Apoidea, Meg[?]hilidae) w pułapkach gniazdowych. Roczn. WSR w Poznaniu, XIII: 153—165.
strona 74Wójtowski F., Wilkaniec Z. (1969b) — Wyniki badań eksperymentalnych nad udomowieniem trzmieli (Bombus Latr., Hymonoptera, Apoidea). Roczn. WSR w Poznaniu, XIII: 167—188.
Zapletal F. (1966) — Methode zur künstlichen Hummelzucht in Beuten und zur Überwinterung von Hummelköniginnen. Bee World., 47(1): 167—171.
ИССЛЕДОВАНИЕ БИОЛОГИИ ЦВЕТЕНИЯ И ОПЫЛЕНИЯ ЛЮЦЕРНЫ ГИБРИДНОЙ (MEDICAGO MEDIA PERS.)
Б. Яблонски
Резюме
В 1966—1969 проводились исследования цветения, нектаровыделения посещений насекомыми, отверания цветков, завязывания бобов и семян и плодоношения люцерны на лёгкой подзолистой почве в Пулавах.
Установлено большую зависимость вышеупомянутых явлений от условий погоды в периоде цветения люцерны. Кроме тего обнаружено взаимодействие всех этих явлений, которое в конечном результате оказывает решающее влияние на продукцию семян люцерны. Если погода неблагоприятствует посещениям опыляющих насекомых и завязыванию бобов и семян, темп развития цветков замедляется а нектарование снижается, люцерна как бы пережидает неблагоприятные для нее периоды. По нашему мнению климат Польши позволяет получать высокий урожай семян люцерны даже в сырие и холодные годы, если только при наличие благоприятных почвенно-агротехнических условий и соответствующей борьбе с вредителями — количество насекомых опылителей будет достаточно велик[?]
Нужно подчеркнуть, чтобы обратит внимание на повышение эффекта работы насекомых воздействовая неизвестным еще методом на завязывание бобов из открытых цветков даже на повышение числа хорошо развитых семян в этих бобах.
INVESTIGATIONS ON THE BIOLOGY OF BLOOMING AND POLLINATION OF ALFALFA (MEDICAGO MEDIA PERS.)
B. Jabłoński
Summary
In the years of 1966 to 1969, at Pulavy, on the light podsolic soil, investigations were conducted on blooming, nectar secretion, visiting of insects, tripping of flowers, setting of pods and seeds of alfalfa.
Above factors were very dependable from the weather condition during blooming of alfalfa and had favourable effect on production of seeds. During unfavourable condition for setting of pods and seeds also for insects activity, blooming and nectar secretion decrease; plants of alfalfa somehow waited with blooming during these unfavourable periods.
On the basis of these investigations seems that weather conditions in Poland is good for alfalfa seeds production even during cold and wety years if soil conditions are good, control of injurious insects and good pollination of flowers assured.
More attention should be undertaken for increasing efficiency of pollinating insects, by the way of higher percentage of setting pods from tripped flowers and well developed seeds in pods.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 1: „perspektywianego” → perspektywicznego
- s. 3: „kwietnia” → kwitnienia
- s. 4: „Doul” → Doull
- s. 4: „Koperżinski” → Koperżinskij
- s. 5: „K8O5″ → K2O
- s. 7, tab. 1: „1969″ → 1966
- s. 8, tab. 2: „droped” → dropped
- s. 14, tab. 5: „Lenght” → Length
- s. 14, tab. 5: „kwiatow” → kwiatów
- s. 15, ryc. 1: „bloming” → blooming
- s. 15, ryc. 1: „cust” → cut
- s. 20, tab. 7: „afalfa” → alfalfa
- s. 21, ryc. 3: „remove” → removed
- s. 23, tab. 10: „flovering” → flowering
- s. 23, tab. 11: „1963″ → 1968
- s. 24, tab. 12: „21,1″ → 24,1
- s. 24, tab. 12: „everage” → average
- s. 26, tab. 15: „productivenes” → productiveness
- s. 28: „występwały” → występowały
- s. 30, ryc. 5: „comparision” → comparison
- s. 39: „kwietnia” → kwitnienia
- s. 40, ryc. 6: „comparision” → comparison
- s. 43, tab. 26: „aproximately” → approximately
- s. 44, tab. 28: „Gut” → Cut
- s. 46, tab. 29: „flover” → flower
- s. 54: „Waga 100 nasion” → Waga 1000 nasion
- s. 56, tab. 37: „w 1 kg” → w kg
- s. 58: „Pankiva” → Pankiwa
- s. 60: „Kudriawceva” → Kudriawcewa
- s. 60: „Čúmakov” → Čumakov
- s. 61: „Grinfeld” → Grinfield
- s. 64: „związanych” → zawiązanych
- s. 70, piśmiennictwo: „Occurence” → Occurrence
- s. 72, piśmiennictwo: „Maggar” → Magyar
- s. 72, piśmiennictwo: „Oberlel” → Obertel
- s. 72, piśmiennictwo: „raport” → report
- s. 72, piśmiennictwo: „fith” → fifth
- s. 72, piśmiennictwo: „bess” → bees
- s. 72, piśmiennictwo: „Enviromental” → Environmental
- s. 72, piśmiennictwo: „afecting” → affecting
- s. 73, piśmiennictwo: „Phisiologie” → Physiologie
- s. 73, piśmiennictwo: „wojtěšky” → vojtěšky
- s. 73, piśmiennictwo: „choi” → choix
- s. 73, piśmiennictwo: „polen” → pollen
- s. 74, piśmiennictwo: „Hymonoptera” → Hymenoptera
- s. 74, streszczenie: „тего” → того
- s. 74, streszczenie: „сырие” → сырые
- s. 74, streszczenie: „обратит” → обратить
- s. 74, summary: „wety” → wet
