TRZMIELE MAZOWSZA
tekst: Stanisława Sowa, Andrzej Ruszkowski, Mirosława Dylewska, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Maria Zadura
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIII, 1989 — Stanisława Sowa, Andrzej Ruszkowski, Mirosława Dylewska, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Maria Zadura
strona 19PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIII 1989
Stanisława Sowa, Andrzej Ruszkowski, Mirosława Dylewska, Andrzej Kosior, Mieczysław Biliński, Maria Zadura
Katedra Entomologii ART Olsztyn, Oddział Pszczelnictwa ISK, Zakład Zoologii Systematycznej PAN Kraków, Zakład Ochrony Przyrody PAN Kraków
Streszczenie
Na Mazowszu stwierdzono występowanie 18 gatunków trzmieli, przy czym w 59,5% miejscowości dominowały Bombus terrestris L. i B. lucorum L., w 9,5% — B. lapidarius L., w pozostałych — B. muscorum F., B. pascuorum Scop. lub B. ruderatus F. Zagęszczenie trzmieli było w latach 1972—1975 wystarczające dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej tylko w połowie woj. ciechanowskiego oraz w kilku miejscowościach woj. siedleckiego i skierniewickiego.
WSTĘP I METODYKA
Opracowując trzmiele Mazowsza zaliczyliśmy do tego rejonu tereny województw: ciechanowskiego, płockiego, łódzkiego, skierniewickiego, warszawskiego i siedleckiego oraz część radomskiego (na północ od Pilicy), ostrołęckiego (na południe od Bugu), lubelskiego (na północ i zachód od Wieprza i Tyśmienicy) i sieradzkiego (na wschód od Neru).
Fauna trzmieli tego rejonu była wcześniej stosunkowo mało badana (Nasonow 1894, Drogoszewski 1932, Domagała-Lipińska 1961, 1962, Banaszak i in. 1978, Banaszak i Plewka 1981, Banaszak 1982, Koeppen — niepubl., Braszczyński — niepubl.). Własne badania prowadziliśmy tu w latach 1972—1975 (głównie na koniczynie czerwonej) oraz wcześniej dorywczo w latach 1962—1967. Mapkę badanego rejonu z zaznaczeniem naszych punktów badań podajemy na ryc. 1. Badania z lat 1972—1975 były częściowo finansowane przez IUNG w Puławach, a wstępne ich wyniki zostały opublikowane (Sowa i in. 1974, 1977, 1983), ale bez szczegółowego opracowania poszczególnych rejonów i miejscowości.
Metodykę stosowaliśmy taką samą jak w podobnych pracach o trzmielach Wyżyny Małopolskiej (Ruszkowski i in. 1989a) i południowej Polski (Ruszkowski i in. 1989b). Trzmiela ziemnego (Bombus terre-
strona 20stris L.) i gajowego (B. lucorum L.) ujmowaliśmy łącznie jako „trzmiele ziemne” ze względu na występowanie między nimi form przejściowych.
Trzmiele złowione przez S. Sowę oznaczała M. Dylewska, pozostałe — A. Ruszkowski.
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli w różnych miejscowościach i rejonach
We wszystkich badanych miejscowościach województwa płockiego (tab. 1) dominowały „trzmiele ziemne” (stanowiąc 55—71% ogółu trzmieli) przy subdominacji trzmiela rudonogiego — B. ruderarius (Müll.) (12—24% ogółu trzmieli) na północnym obrzeżu doliny Wisły lub trzmiela

Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. ciechanowskim i płockim The bumblebee species percentage in provinces Ciechanów and Płock
| Miejscowość | (powiat)¹ | data | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ru | dom.³ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| CIECHANÓW ⁴: | ||||||||||||||||||
| Wielki Łęck | (Działdowo) | 1973.8.14 | 59 | — | 54 | 8,5 | 10 | 2 | 10 | — | 5 | — | — | 7 | — | — | 3,5 | T |
| Narzym | „ | 1972.8.7 | 29 | — | 21 | 10 | 17 | — | 10 | — | 7 | — | 7 | — | 3,5 | 3,5 | 21 | RuTD |
| Mansfeld | „ | 1974.8.10 | 33 | — | 55 | 6 | 6 | — | — | — | — | — | — | 9 | 3 | 18 | 3 | THo |
| Iłowo | (Mława) | 1975.7.30 | 49 | — | 43 | 47 | 6 | — | 2 | — | — | — | — | — | — | — | 2 | LT |
| Uniszki | „ | 1973.7.23 | 43 | — | 84 | — | 2 | 7 | — | — | — | — | — | 2 | — | 5 | — | T |
| Pepłowo | „ | 1972.8.7 | 23 | — | 17,5 | 22 | — | — | 13 | — | 13 | 4 | 13 | 17,5 | — | — | — | LTUMSP |
| Kalisz | „ | 1972.8.7 | 11 | — | x | x | m | — | x | — | x | — | — | — | — | x | — | — |
| Strzegowo | „ | 1974.8.10 | 50 | — | 82 | 8 | 4 | — | 4 | — | — | — | — | — | — | 2 | — | T |
| Zalesie | (Ciechanów) | 1973.7.30 | 23 | — | 17 | 13 | 43 | 9 | 9 | — | — | — | — | — | 4,5 | — | 4,5 | DTL |
| Ciechanów | „ | 1972.8.7 | 5 | — | x | x | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | — |
| Gołymin | „ | 1974.8.11 | 12 | — | m | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Szyszki | (Pułtusk) | 1974.8.5 | 14 | — | m | — | x | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Boby | „ | 1973.7.29 | 57 | — | 40 | 3,5 | 16 | 1,8 | 5,1 | 1,8 | 1,8 | 3,5 | 3,5 | 7 | — | 16 | — | TDHo |
| Sokolniki | (Płońsk) | 1974.7.30 | 29 | 7 | 62 | — | — | — | — | — | 3,5 | 3,5 | — | 7 | 7 | — | 10 | T |
| Kozarzewo | „ | 1973.7.30 | 51 | — | 70,5 | 19,5 | — | — | — | — | — | — | — | 4 | 2 | 2 | 2 | TL |
| Miejscowość | (powiat)¹ | data | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ru | dom.³ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PŁOCK ⁴: | ||||||||||||||||||
| Radzikowo | (Płońsk) | 1974.7.30 | 49 | — | 61,5 | 8 | 24,5 | — | — | — | — | 2 | — | — | — | 4 | — | TD |
| Główczyn | (Płock) | 1972.7.29 | 16 | — | m | x | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Miszewo | „ | 1974.7.31 | 13 | — | m | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Gulczewo Stare | „ | 1972.7.29 | 3 | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Kamionki | „ | 1974.7.31 | 49 | 2 | 59 | 6 | 12,4 | — | 10,3 | — | — | — | — | — | — | 10,3 | — | TDMHo |
| Mochowo | (Sierpc) | 1973.7.25 | 33 | — | 55 | 3 | — | — | 21 | — | 3 | — | — | 3 | — | 15 | — | TMHo |
| Borkowo | „ | 1974.7.31 | 28 | — | 71 | — | — | — | 11 | — | — | — | — | — | 3,5 | 11 | 3,5 | TMHo |
| Nowe ⁵ | (Kutno) | 1973.7.24 | 5 | — | x | x | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
Odnośniki — Notes: ¹ W nawiasach powiaty do 1975 r. — In parentheses districts to the year 1975 ² Symbole gatunków trzmieli — Symbols of the bumblebee species: R — Bombus pratorum (L.) — trzmiel leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny O — B. soroeensis (F.) — t. różnobarwny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary C — B. confusus Schenck — t. wielkooki P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany I — B. distinguendus Mor. — t. ozdobny H ⎧ Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy ⎩ Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje — present m — licznie — numerous ³ Gatunki dominujące — The dominant species ⁴ leg. S. Sowa (det. M. Dylewska) — Trifolium pratense L. ⁵ leg. M. Biliński, Ł. Bilińska — Trifolium pratense L.
strona 23żółtego — B. muscorum (F) (10—21%) i ogrodowego — B. hortorum (L.) (10—15%) we wschodniej części dorzecza Skrwy. Obok wymienionych gatunków występowały w tym rejonie także trzmiel drzewny — B. hypnorum (L.), kamiennik — B. lapidarius (L.), rudoszary — B. sylvarum (L.), szary — B. veteranus (F.), paskowany — B. subterraneus (L.), ozdobny — B. distinguendus Mor., ciemnopasy — B. ruderatus (F.), a na południe od Wisły także trzmiel rudy — B. pascuorum (Scop.).
Także i w woj. ciechanowskim (tab. 1) w większości punktów badań dominowały trzmiele ziemne (40—84%) bez subdominantów (w niektórych punktach okolic Mławy) albo przy subdominacji trzmiela rudonogiego, ogrodowego, ciemnopasego, kamiennika lub żółtego. Czasem dominantem był tu trzmiel kamiennik, ciemnopasy lub rudonogi. Szczególnie ciekawy był skład gatunkowy trzmieli w Pepłowie koło Mławy, gdzie do dominantów i subdominantów należało aż 6 gatunków trzmieli: kamiennik, ziemny, paskowany, żółty, rudoszary i rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.). Z innych gatunków występowały wszystkie obserwowane w woj. płockim, a także trzmiel zmienny — B. humilis (Ill.). Z gatunków bardzo rzadkich w woj. płockim tu były stosunkowo często spotykane: trzmiel ciemnopasy, paskowany, ozdobny, rdzawoodwłokowy, szary, rudoszary i rudy. Ogólnie biorąc fauna trzmieli woj. ciechanowskiego wydaje się dużo bogatsza niż fauna woj. płockiego.
W woj. skierniewickim obserwowano wszystkie gatunki spotykane w woj. ciechanowskim, z wyjątkiem trzmiela ozdobnego, a Drogoszewski (1932) podaje z Łowicza także i trzmiela wielkookiego — B. confusus Schenck.. Podobnie w woj. warszawskim, gdzie jednak nie obserwowano trzmiela zmiennego, a spotykano (w rejonie Puszczy Kampinoskiej) trzmiela leśnego — B. pratorum (L.) i różnobarwnego — B. soroeensis (F.).
W woj. skierniewickim dominowały trzmiele ziemne (11—59%), kamiennik (11—44%), lub rudonogi (do 32%), a subdominantami bywały również trzmiel żółty (do 25%) i paskowany (do 17%).
Na terenie miasta Warszawy (tab. 2) dominowały trzmiele ziemne (do 60%), kamiennik (do 35%) lub rudy (do 27%), przy subdominacji drzewnego (do 26%), ogrodowego (do 20%, być może także i ciemnopasego), rudonogiego (do 35%) lub paskowanego (do 15%). Rzadko też występowały tam: trzmiel żółty, leśny i prawdopodobnie trzmiel wielkooki, a więc w sumie zaledwie 9—11 gatunków. Skład gatunkowy trzmieli Warszawy jest pośredni między charakterystycznym dla ubogich florystycznie terenów rolniczych (gdzie dominują trzmiele ziemne i kamiennik — Ruszkowski, Biliński 1968), a charakterystycznym dla parków i ogrodów (trzmiel rudy, drzewny i ogrodowy — Ruszkowski i in. 1981) oraz dla ruderalisk (trzmiel rudonogi i kamiennik).
W północnej części woj. radomskiego (dawny powiat Grójec) dominowały trzmiele ziemne (80%), obok których łowiono trzmiela rudonogiego, żółtego i kamiennika (tab. 2).
strona 24Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. warszawskim, skierniewickim i północnej części woj. radomskiego ¹ The bumblebee species percentage in provinces: Warsaw, Skierniewice and Radom (a northern part) ¹
| Miejscowość, daty / Locality, dates | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ru | dom.³ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| MAZOWSZE — Mazovia⁶ 1974—1975 | — | x | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — |
| SKIERNIEWICE: | ||||||||||||||||||
| Łowicz ⁷ <1932 | — | — | — | x | x | x | — | x | x | x | x | x | x | x | x | x | x | — |
| Skierniewice ⁸ 1960+1965 | 18 | — | — | 5,5 | 11 | 44 | 17 | — | 5,5 | — | — | — | — | — | 17 | — | — | LDUT |
| Żelazna ⁹ 1964—1965 | 22 | — | — | — | 59 | 41 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | T L |
| Mszczonów ⁴, ¹⁸ 1973.7.30 | 53 | — | — | — | 23 | 11 | 32 | — | 24,5 | 2 | 2 | — | — | — | 2 | 3,5 | — | D MTL |
| Kuklówka ⁴, ¹⁸ 1972.7.29 | 20 | — | — | — | 40 | 25 | 25 | 10 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | TLD |
| Oryszew ¹⁰, ¹⁸ 1974.8.1 | 12 | — | — | — | x | — | m | — | — | — | x | — | — | — | m | x | x | — |
| Paprotnia ⁴, ¹⁹ 1972.7.29 | 3 | — | — | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Janów ⁴, ¹⁹ 1972.7.29 | 3 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| WARSZAWA — Warsaw: | ||||||||||||||||||
| Nieporęt ¹⁰, ²⁰ 1974.8.2 | 23 | — | — | — | 30,5 | 13 | — | — | 30,5 | — | — | 8,5 | — | — | — | 17,5 | — | T MHoL |
| Jabłonna ¹², ²⁰ 1967.8.2 | 3 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Dziekanów Leśny ¹⁴, ²⁰ 1954. | 4941 | 0,06 | — | — | 46,6 | 49,8 | — | 0,4 | 2,7 | — | 0,04 | — | — | 0,2 | 0,1 | — | 0,1 | L T |
| Puszcza Kampinoska ¹⁵ 1963—1977 | 25 | — | 12 | 4 | 28 | 24 | — | 20 | 8 | — | — | — | — | — | — | 4 | — | T LAR |
| Jaktorów ¹⁰, ¹⁸ 1974.8.1 | 8 | — | — | — | x | — | — | — | m | — | — | x | — | — | — | x | — | — |
| Sękocin ¹⁶ 1977,9.14 | 1 | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Miejscowość, daty / Locality, dates | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ru | dom.³ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Warszawa ⁷ <1932 | — | — | — | — | x | x | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| -Mokotów ¹¹ 1963—1964 | 77 | — | — | 20 | 5 | 35 | 35 | 4 | 1 | — | — | — | — | — | — | — | LDY | ||
| -Łazienki ¹¹, ¹³ 1964.6.27 | 34 | — | — | 14,5 | 12 | 6 | 18 | 26 | — | — | — | — | 3 | — | 14,5 | 6 | ADYUT | ||
| „ 1963.7.1 | 90 | — | — | 25,5 | 2 | 19 | 6,5 | 27 | — | — | — | — | — | — | — | 20 | AYHL | ||
| -Łazienki ¹², ¹³ 1962.8.2 | 182 | — | — | 13,7 | 40 | 26 | 9,3 | 5 | — | — | — | — | — | — | — | 6 | TLY | ||
| „ 1963.9.23 | 6 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| -Łazienki ¹³ Σ1962—1964 | 312 | — | — | 17 | 27 | 21 | 9 | 14 | — | — | — | — | 0,3 | — | 1,7 | 10 | TLYA | ||
| Warszawa ⁶ 1974—1975 | — | — | x | x | x | x | x | x | x | — | — | — | — | — | x | x | — | — | |
| Warszawa ¹⁷ <1978 | 222 | — | — | 15 | 60 | 25 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | TLY | |
| RADOM: | |||||||||||||||||||
| Nowa Wieś ¹⁰, ²¹ 1974.7.30 | 9 | — | — | — | m | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Pniewy ¹⁰, ²¹ 1974.7.30 | 6 | — | — | — | m | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | |
| Σ | 15 | — | — | — | 80 | 6,7 | 6,7 | — | 6,7 | — | — | — | — | — | — | — | — | T |
Odnośniki — Notes: ⁶ Banaszak 1982 ⁷ Drogoszewski 1932 ⁸ leg. Z. Konopacka 14. V—5. VIII. 1960
- leg et observ. A. Ruszkowski 5. VIII. 1965 ⁹ (Skierniewice) — leg. B. Siemaszko ¹⁰ leg. A. Kosior, J. Partyka, Z. Mirek — Trifolium pratense L. ¹¹ leg. et observ. M. Zadura 27. VI—15. VII ¹² leg. et observ. A. Ruszkowski Inne odnośniki jak w tab. 1 — Other notes as in the table 1 ¹³ Głównie ogród botaniczny — Mainly the botanicał garden ¹⁴ Domagała-Lipińska 1961 ¹⁵ Banaszak, Plewka 1981 ¹⁶ (Piaseczno) leg. M. Biliński ¹⁷ Banaszak i in. 1978 ¹⁸ (Grodzisk Maz.) ¹⁹ (Sochaczew) ²⁰ (Nowy Dwór Maz.) ²¹ (Grójec)
Tabela 3 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. siedleckim The bumblebee species percentage in Siedlce province
| Miejscowość / Locality | (powiat)¹ / (district)¹ | data / date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%)²: Ru | dom.³ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Telaki I ⁴ | (Sokołów Podl.) | 1972.8.16 | 11 | x | x | x | — | — | — | x | x | x | — | — | — | — | x | — |
| Telaki I ⁴ | „ | 1973.8.4 | 21 | 29 | — | 10 | 4,5 | 33 | — | 19 | — | 4,5 | — | — | — | — | — | MTS |
| Telaki II ⁴ | „ | 1973.8.4 | 26 | 27 | — | 30,8 | — | 12 | — | 15 | 3,8 | 3,8 | — | 3,8 | — | — | 3,8 | DTSM |
| Telaki I ⁴ | „ | 1974.8.5 | 31 | 29 | 3,2 | 29 | 3,2 | 26 | — | 3,2 | — | 3,2 | — | 3,2 | — | — | — | DTM |
| Telaki I²² | „ | 1975.7.30 | 52 | 38 | 10 | 7,6 | — | 25 | — | 5,8 | 5,8 | — | — | — | 2 | 5,8 | — | TM |
| Telaki | „ | 1972—1975 | 141 | 31 | 6 | 17 | 2 | 22 | — | 9 | 4 | 4 | — | 1 | 1 | 2 | 1 | TMD |
| Węże ¹⁰ | „ | 1974.8.2 | 12 | m | — | x | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — |
| Pniewnik ¹⁰ | (Węgrów) | 1974.8.2 | 20 | 85 | — | 5 | — | — | — | 5 | — | — | — | — | — | 5 | — | T |
| Chodów ⁴ | (Siedlce) | 1972.8.15 | 28 | 29 | 32 | 3,5 | 3,5 | 11 | — | 7 | — | — | — | 14 | — | — | — | LTUM |
| Ługi Golany ⁴ | „ | 1973.7.31 | 44 | 27 | 71 | 2 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | LT |
| Skórzec ¹⁰ | „ | 1974.8.2 | 7 | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — |
| Strusy ²³ | „ | 1979.8 | 4 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Trzebieszów ¹⁰ | (Łuków) | 1974.8.3 | 18 | m | m | x | — | x | — | x | — | — | — | — | — | x | — | LT |
| Gołąbki ²⁵ | „ | 1973.7.28 | 41 | 54 | 41 | — | 5 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | TL |
| Jamielnik Stary ¹⁰ | „ | 1974.8.3 | 42 | 52 | 10 | — | — | 19 | — | 2 | — | — | — | — | — | 17 | — | TMHo |
| Kłoczew ²⁴ | (Ryki) | 1974.7.30 | 7 | — | — | m | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Gończyce ²⁵ | (Garwolin) | 1973.7.28 | 38 | 34 | 39 | 8 | 8 | — | — | — | — | — | — | — | — | 11 | — | LTHo |
| Gocław ⁴ | „ | 1972.7.29 | 14 | m | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Pogorzel ¹⁰ | (Mińsk Maz.) | 1974.8.2 | 13 | m | — | — | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wrzosów ⁴ | „ | 1972.7.29 | 3 | x | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — |
| Arynów ⁴ | „ | 1973.7.24 | 39 | 77 | 15,4 | 2,6 | — | — | — | — | — | — | — | 2,6 | — | 2,6 | — | TL |
| Pustelnik ¹⁰ | „ | 1974.8.2 | 38 | 55 | 2,7 | 26,2 | — | 8 | — | — | 2,7 | — | — | — | 2,7 | 2,7 | — | TD |
| Łaziska ¹⁰ | „ | 1974.8.2 | 30 | 60 | 20 | 10 | — | — | 3 | — | — | — | — | — | — | 7 | — | TL |
| Mrozy ²³ | „ | 1980.8.6 | 9 | — | — | — | m | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
Odnośniki — Notes: ¹⁻⁴ Jak w tab. 1 — As in the table 1 ¹⁰ leg. A. Kosior, J. Partyka — Trifolium pratense L. ²² leg. S. Sowa + M. Biliński — Trifolium pratense L. ²³ leg. E. Godzińska ²⁴ leg. A. Kosior + Z. Mirek ²⁵ leg. A. Kosior, K. Kaczmarska, J. Partyka, K. Czarnecka
strona 27W woj. siedleckim obserwowano 15 gatunków trzmieli, przy czym były to te same gatunki co w woj. ciechanowskim tylko zamiast trzmiela drzewnego występował tu trzmiel wielkooki. Na 10 dokładniej zbadanych miejscowości, w 7 dominowały trzmiele ziemne (31—85%), bez subdominantów lub przy subdominacji — kamiennika, żółtego lub rudonogiego (raz także i ogrodowego, a w 3 dominował kamiennik przy subdominacji trzmieli ziemnych, a czasem także ogrodowego, paskowanego lub żółtego. Tylko w Telakach koło Sokołowa Podlaskiego w niektóre lata dominował trzmiel rudonogi lub żółty, przy subdominacji trzmieli ziemnych i rudoszarego (tab. 3).
Ogólnie biorąc na Mazowszu obserwowano 18 gatunków trzmieli, a więc o 2 mniej niż na Wyżynie Małopolskiej (Ruszkowski i in. 1989a) i o 6 mniej niż w rejonach południowych (Ruszkowski i in. 1989b).
Dominowały tu przy tym (nawet w Puszczy Kampinoskiej) trzmiele charakterystyczne dla otwartych terenów o ubogiej florze, to znaczy trzmiel ziemny, gajowy i kamiennik, a wyjątkowo tylko rudonogi, żółty lub ciemnopasy. Jedynie w warszawskim ogrodzie botanicznym i Łazienkach dominował trzmiel rudy przy subdominacji drzewnego. Fauna trzmieli Mazowsza wydaje się więc raczej uboga.
2. Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej
W tabeli 4 zestawiliśmy zagęszczenie trzmieli (na 1 ha) na polach koniczyny czerwonej, ogólnie i w rozbiciu na grupy trzmieli o różnej długości języczka.
Zagęszczenie ogólne trzmieli wahało się od 40 do 5100 na 1 ha, zagęszczenie trzmieli średnio i długojęzyczkowych — cd 0 do 2230 na 1 ha. Największe było ono w woj. ciechanowskim, gdzie w 64% zbadanych miejscowości wystarczało dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1977, Ruszkowski i in. 1989a). Podobne zagęszczenie było też w niektórych miejscowościach woj siedleckiego (Telaki, Chodów, Ługi-Golany) i skierniewickiego (Mszczonów). W większości jednak miejscowości woj. siedleckiego, skierniewickiego, płockiego, warszawskiego i północnej części grójeckiego zagęszczenie trzmieli było zbyt niskie. W woj. ciechanowskim występowało też często (Mansfeld, Narzym, Pepłowo, Wielki Łęck, Boby) duże zagęszczenie trzmieli długojęzyczkowych (400—840 na 1 ha) — można więc przypuszczać, że są to potencjalne rejony uprawy wyki kosmatej i innych roślin długorurkowych.
Zagęszczenie trzmieli wahało się w różnych latach w znacznych granicach. Widać to na przykładzie obserwacji w Telakach (tab. 4), gdzie było ono 15 razy większe w 1975 r. niż w 1972 r. Nie wiadomo jednak, czy te różnice między latami dotyczą całego rejonu ponieważ we wszystkich innych miejscowościach tego rejonu prowadzono wyłącznie badania jednoroczne.
strona 28Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w województwach: ciechanowskim, płockim, skierniewickim, warszawskim, radomskim i siedleckim The density of bumblebees per one hectare of red clover in provinces: Ciechanów, Płock, Skierniewice, Warszawa, Radom, Siedlce
| Województwo, miejscowość, data / Province, locality, date | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: o języczku: — with the tongue: krótkim / short | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: o języczku: — with the tongue: średnim / middle | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: o języczku: — with the tongue: długim / long | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: o języczku: — with the tongue: bardzo długim / very long | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem / Total |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| CIECHANÓW ¹: | |||||
| Wielki Łęck 1973.8.14 | 2470 | 1080 | 280 | 120 | 3950 |
| Narzym 1972.8.7 | 660 | 710 | 210 | 500 | 2080 |
| Mansfeld 1974.8.10 | 1600 | 160 | 290 | 550 | 2600 |
| Iłowo 1975.7.30 | 4590 | 410 | — | 100 | 5100 |
| Uniszki 1973.7.23 | 2350 | 250 | 60 | 140 | 2800 |
| Pepłowo 1972.8.7 | 680 | 500 | 500 | — | 1680 |
| Kalisz 1972.8.7 | 100 | 230 | — | 30 | 360 |
| Strzegowo 1974.8.10 | 1620 | 140 | — | 40 | 1800 |
| Zalesie 1973.7.30 | 230 | 460 | 30 | 30 | 750 |
| Ciechanów 1972.8.7 | 120 | 40 | 40 | — | 200 |
| Gołymin 1974.8.11 | 250 | — | — | — | 250 |
| Boby 1973.7.29 | 650 | 450 | 150 | 250 | 1500 |
| Sokolniki 1974.7.30 | 520 | 50 | 110 | 70 | 750 |
| Kozarzewo 1973.7.30 | 1540 | — | 100 | 60 | 1700 |
| PŁOCK ¹: | |||||
| Radzikowo 1974.7.30 | 930 | 360 | — | 60 | 1350 |
| Główczyn 1972.7.29 | 270 | 90 | — | — | 360 |
| Miszewo 1974.7.31 | 420 | 30 | — | — | 450 |
| Gulczewo Stare 1972.7.29 | 80 | — | — | — | 80 |
| Kamionki 1974.7.31 | 950 | 310 | — | 140 | 1400 |
| Mochowo 1973.7.25 | 465 | 190 | 25 | 120 | 800 |
| Borkowo 1974.7.31 | 390 | 60 | 20 | 80 | 550 |
| SKIERNIEWICE: | |||||
| Mszczonów ¹ 1973.7.30 | 625 | 1120 | 35 | 70 | 1850 |
| Kuklówka ¹ 1972.7.29 | 440 | 240 | — | — | 680 |
| Oryszew ² 1974.8.1 | 35 | 80 | 50 | 35 | 200 |
| Paprotnia ¹ 1972.7.29 | 55 | 25 | — | — | 80 |
| WARSZAWA: | |||||
| Nieporęt ² 1974.8.2 | 350 | 310 | — | 140 | 800 |
| Jaktorów ² 1974.8.1 | 45 | 260 | — | 45 | 350 |
| RADOM: | |||||
| Nowa Wieś ² 1974.7.30 | 155 | 45 | — | — | 200 |
| Pniewy ² 1974.7.30 | 300 | — | — | — | 300 |
| SIEDLCE: | |||||
| Telaki I ¹ 1972.8.16 | 130 | 75 | 50 | 25 | 280 |
cd. tab. 4
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
|---|---|---|---|---|---|
| Telaki I ¹ 1973.8.4 | 105 | 225 | 20 | — | 350 |
| Telaki I ¹ 1974.8.5 | 215 | 495 | 60 | 30 | 800 |
| Telaki I ³ 1975.7.30 | 2020 | 1900 | 80 | 250 | 4250 |
| Telaki I 1972—1975 | 530 | 760 | 85 | 45 | 1420 |
| Telaki II ¹ 1973.8.4 | 430 | 980 | 130 | 60 | 1600 |
| Węże ² 1974.8.2 | 365 | 185 | — | — | 550 |
| Pniewnik ² 1974.8.2 | 425 | 25 | 25 | 25 | 500 |
| Chodów ¹ 1972.8.15 | 1280 | 550 | 290 | — | 2120 |
| Skórzec ² 1974.8.2 | 100 | — | — | — | 100 |
| Ługi-Golany ¹ 1973.7.31 | 2100 | 50 | — | — | 2150 |
| Trzebieszów ² 1974.8.3 | 505 | 155 | — | 40 | 700 |
| Gołąbki ² 1973.7.28 | 480 | 20 | — | — | 500 |
| Jamielnik Stary ² 1974.8.3 | 590 | 200 | — | 160 | 950 |
| Kłoczew ² 1974.7.30 | — | 200 | — | — | 200 |
| Gończyce ² 1973.7.28 | 290 | 65 | — | 45 | 400 |
| Gocław ¹ 1972.7.29 | 480 | 80 | — | — | 560 |
| Pogorzel ² 1974.8.2 | 380 | 120 | — | — | 500 |
| Łaziska ² 1974.8.2 | 480 | 80 | — | 40 | 600 |
| Pustelnik ² 1974.8.2 | 550 | 350 | 25 | 25 | 950 |
| Arynów ¹ 1973.7.24 | 760 | 125 | — | 65 | 950 |
| Wrzosów ¹ 1972.7.29 | 25 | — | 15 | — | 40 |
Odnośniki — Notes: ¹ Obserwowała S. Sowa — Observed by S. Sowa ² Obserwował A. Kosior — Observed by A. Kosior ³ Obserwował M. Biliński — Observed by M. Biliński
PODSUMOWANIE WYNIKÓW I WNIOSKI
- Na terenie Mazowsza stwierdzono występowanie 18 gatunków trzmieli. Fauna trzmieli tego rejonu jest więc stosunkowo uboga.
- 11 gatunków trzmieli występowało we wszystkich województwach (nie licząc radomskiego), były to trzmiele: ziemny — B. terrestris (L.), gajowy — B. lucorum (L.), kamiennik — B. lapidarius (L.), żółty — B. muscorum (F.), rudy — B. pascuorum (Scop.), rudoszary — B. sylvarum (L.), szary — B. veteranus (F.), paskowany — B. subterraneus (L.), ogrodowy — B. hortorum (L.) i ciemnopasy — B. ruderatus (F.).
- Prawie we wszystkich województwach występowały: trzmiel drzewny — B. hypnorum (L.) —tylko bez siedleckiego, rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.) — bez płockiego, ozdobny — B. distinguendus (Mor.) — bez warszawskiego i skierniewickiego oraz zmienny — B. humilis (Ill.) — bez warszawskiego i płockiego.
- Najbardziej lokalnie występowały: trzmiel wielkooki — B. confusus Schenck (Łowicz i Warszawa), leśny — B. pratorum (L.) (Puszcza Kampinoska) i różnobarwny — B. soroeensis (F.) (Dziekanów Leśny na brzegu Puszczy Kampinoskiej.
- Trzmiel ziemny i gajowy były dominantami w 59,5% badanych obiektów, a subdominantami w dalszych 36%; kamiennik dominował w 9,5% obiektów, a subdominował w 21%; żółty dominował w 2,4%, a subdominował w 24%; rudy dominował w 2 obiektach, a subdominował w 1 (wyłącznie na terenie Warszawy i Puszczy Kampinoskiej); ciemnopasy dominował w 1 miejscowości.
- Poza tym subdominantami były: trzmiel ogrodowy (w 19% obiektów), paskowany i drzewny (każdy w 9,5%), rudoszary (w 7%) oraz rdzawoodwłokowy i leśny (każdy w 1 tylko miejscowości).
- Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej wahało się w badanym rejonie w latach 1972—1975 od 40 do 5100 na 1 ha.
- Zagęszczenie trzmieli dostateczne dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej było w 64% miejscowości woj. ciechanowskiego oraz w trzech miejscowościach woj. siedleckiego i jednej —skierniewickiego. Mogą to być potencjalne rejony upraw nasiennych koniczyny czerwonej, o ile pozwalają na to warunki glebowe i pogodowe.
- W woj. ciechanowskim szereg miejscowości stanowić też może potencjalny rejon upraw wyki kosmatej i innych owadopylnych roślin o głęboko położonym nektarze.
LITERATURA
Banaszak J., 1982: Apoidea (Hymenoptera) of Warsaw and Mazovia. Memorabilia Zool., 36: 129—142.
Banaszak J., Czechowski W., Pisarski B., Skibińska E., 1978: Owady społeczne w środowisku zurbanizowanym. Kosmos, Warszawa Ser. A. 27(2): 173—180 pp
Banaszak J., Plewka T., 1981: Apoidea (Hymenoptera) Kampinoskiego Parku Narodowego. PAN, Fragm. Faunist., Warszawa, 25(24): 435—452.
Braszczyński J. (niepubl.) (materiały niepublikowane z Gostynina, praca magisterska, informacja listowna z 1963 r. z Katedry Ewolucjonizmu Uniwersytetu Łódzkiego — unpublished materials from Gostynin, master’s these, correspondence information from Evolutionism Department of University of Łódź from 1963).
Domagała-Lipińska A., 1961: Rozmieszczenie Hymenoptera-Aculeata w śrowiskach miododajnych w Dziekanowie Leśnym k. Warszawy. Ekol. Pol. A, Warszawa, 9, 26: 525—540.
Domagała-Lipińska A., 1962: Dzienna dynamika lotu pszczołowatych a temperatura. Ekol. Pol., A, Warszawa, 8; 1: 55—57.
Drogoszewski K., 1934: Nowe dla Polski środkowej żądłówki. Pol. Pismo Ent., 13: 125—131.
Koeppen E., (niepubl.) (zbiory trzmieli z okolic Łodzi z okresu II wojny światowej, informacja listowna z 1963 r. z Katedry Ewolucjonizmu Uniwersytetu Łódzkiego — the collection of the bumblebees gathered in environments of Łódź during the Second World War).
Nasonow N., 1984, Kollekcii Zoołogiczeskogo Kabineta Imperatorskogo Warszawskogo Uniwersiteta. II. Spisok i opisanie kollekcii po biołogii nasekomych. Warszawa.
strona 31Ruszkowski A., Biliński M., 1968: Oblot koniczyny czerwonej przez trzmiele. Pam. Puł. — prace IUNG, Puławy, 31: 201—220.
Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., Bąk J., Kaczmarska K., 1989a: Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 33—54.
Ruszkowski A., Kosior A., Biliński M., Kaczmarska K., 1989b: Trzmiele południowej Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33: 55—66.
Ruszkowski A., Zadura M., Kaczmarska K., 1981: Skład gatunkowy trzmieli — Bombus Latr. (Apidae, Hymenoptera) w Puławach w latach 1961—1972. Pol. Pismo Entomol., 51: 307—322.
Sowa S., Ruszkowski A., Bawolski S., Biliński M., 1977: Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Int.Conf. for Pollination of Red Clover, August 18—20, 1976, Puławy, Poland. Pszczel. Zesz. Nauk., 21: 219—227.
Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., 1974: Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną w niektórych rejonach Polski w latach 1972 i 1973. Wstępne wyniki badań nad nasiennictwem koniczyny czerwonej. IUNG Puławy, R. 100: 17—19.
Sowa S., Ruszkowski A., Biliński M., Kosior A., 1983: Liczebność i skład gatunkowy owadów zapylających koniczynę czerwoną (Trifolium pratense L.) w Polsce w latach 1972—1975. Biul. Inst. Hod. i Aklimat. Rośl. 151: 147—162.
THE BUMBLEBEES OF MAZOVIA
S. Sowa, A. Ruszkowski, M. Dylewska, A. Kosior, M. Biliński, M. Zadura
Summary
The bumblebee species percentage (in 1962—1975) and density of bumblebees per 1 hectare of red clover (in 1972—1975) were investigated in region of Mazovia (provinces: Ciechanów, Płock, Skierniewice, Warsaw, Siedlce and partially — Radom, Ostrołęka, Lublin and Sieradz). The results of own researches were completed with data from the literature.
An appearing of only 18 (that is a relatively small number) of bumblebee species were stated in this region. Dominant species were most frequently: Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.), sometimes B. lapidarius (L.), but rarely B. muscorum (F.), B. pascuorum Scop. or B. ruderatus (F.). These 5 species, and also B. sylvarum (L.), B. veteranus (F.), B. subterraneus (L.) and B. hortorum (L.) appeared in all provinces; nearly in all provinces — B. hypnorum (L.), B. pomorum (Pz.), B. distinguendus (Mor.) and B. humilis (Ill.); the most locally — B. confusus Schenck, B. pratorum (L.) and B. soroeensis (F.); the both last species — in the region of Puszcza Kampinoska forest.
The density of bumblebees was 50—5100 per 1 hectare of red clover. This density was sufficient to obtain the payable seed yields of red clover in majority of localities in Ciechanów province and in a few localities of Siedlce and Skierniewice provinces, but it was to low in remaining parts of Mazovia region.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 24, tab. 2: „1977,9.14″ → 1977.9.14
- s. 25, odnośniki: „botanicał” → botanical
- s. 27: „cd 0 do 2230″ → od 0 do 2230
- s. 30, literatura: „master’s these” → master’s thesis
- s. 30, literatura: „śrowiskach” → środowiskach
- s. 30, literatura: „Nasonow N., 1984″ → Nasonow N., 1894
- s. 31, literatura: „33: 55—66″ → 33: 55—76
- s. 31, streszczenie: „50—5100″ → 40—5100
- s. 31, streszczenie: „to low” → too low
