NEKTAROWANIE I WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA WYBRANYCH GATUNKÓW I MIESZAŃCÓW WIERZB (SALIX L.)
tekst: Maria Koter
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Maria Koter
strona 131PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXI 1987
Maria Koter
Akademia Rolnicza w Lublinie
WSTĘP
Zagadnienie wczesnowiosennych pożytków zwłaszcza pyłkowych jest niezmiernie istotne z pszczelarskiego punktu widzenia. Najważniejszymi roślinami, które dostarczają pierwszego pożytku wiosennego rozwijającym się rodzinom pszczelim są wierzby. Dotychczas w literaturze opisywano je bez dokładniejszego określania wartości pożytkowej.
Niniejsza praca miała na celu zbadanie nektarowania oraz wydajności pyłkowej wybranych gatunków i mieszańców wierzb, rosnących na stanowiskach naturalnych oraz w nasadzeniach zieleni miejskiej.
PRZEGLĄD LITERATURY
Pierwsze opisy wierzb występujących w Polsce spotykamy w pracy Szafera (1921). Wierzby rosnące w całej Europie opisuje Hegi (1957) i Tompa (1964). Badania na temat siedlisk i zbiorowisk naturalnych, w których występują te rośliny prowadzili m.in. Białobok (1955), Hegi (1958), Tompa (1964), Maurizio (1969), Matuszkiewicz (1976).
Praca niniejsza jest dysertacją doktorską autorki. Pełny jej tekst znajduje się w Bibliotece Akademii Rolniczej w Lublinie.
strona 132Badania nad rozwojem ewolucyjnym i budową kwiatów prowadzili Frei (1955), Maurizio (1969).
Na wierzby jako bazę pokarmową dla pszczół zwrócili w swych pracach uwagę: Głuchov (1950), Demianowicz (1953), Buksiewicz (1960), Andreae (1967), Jabłoński (1972), Bojarczuk i inni (1974), Curyło i inni (1978). Obserwacje pory i długości kwitnienia wierzb prowadzili: Kulijev (1952), Demianowicz (1953), Buksiewicz (1960), Kropačova (1970), Jabłoński (1972), Mottl (1974), Käpylä (1975), (1979).
Mimo wielu prac na temat nektaru i pyłku wierzbowego — Kulijev (1952), Maurizio (1969), Kropačova (1970), Peter (1972), Battagllini 1967), Drašar (1975), brak jest danych na temat wydajności pyłkowej i nektarowej kwiatów wierzb.
Produkty pszczele pochodzenia wierzbowego opisywali m.in. Głuchov (1950), Warakomska (1962), (1964), Maurizio (1964), Demianowicz, Warakomska (1973).
Udział pyłku wierzb w miodach z różnych regionów Polski określali: Demianowicz, Warakomska (1966), Poszwiński, Warakomska (1969), Kraczkowska, Warakomska (1973), a o udziale pyłku wierzb w miodach z różnych rejonów Europy pisali m.in. Maurizio (1979), Battagllini (1972), Zürcher (1975).
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Materiał. Badania wykonano w latach 1975—1979. Objęto nimi 14 gatunków i mieszańców wierzb najwcześniej i obficie kwitnących, spotykanych w nasadzeniach miejskich i w naturalnym środowisku na terenie województwa lubelskiego.
W roku 1975 badano Salix purpurea L. ♂ i Salix triandra L. ♂ rosnące nad brzegiem Wisły w Kazimierzu nad Wisłą, S. fragilis L. ♂ i S. alba L. ♂ występujące na łąkach nad brzegiem Bystrzycy w Jakubowicach k. Lublina S. caprea L. ♂ w starej kopalni piasku w Dąbrowicy k. Lublina i S. Elaeagnos Scop. ♂ rosnące w Ogrodzie Botanicznym UMCS w Lublinie.
W latach 1976—1979 natomiast badaniom poddano Salix caprea L. ♀ i ♂, S. daphnoides Vill. ♂, S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂ S. Erdingeri J. Kern. (S. caprea x daphnoides) ♂, S. Smithiana Willd. (S. caprea x viminalis) ♂, S. caprea x fragilis ♂, S. inticensis Huter (S. daphnoides x nigricans) ♂ i S. purpurea L. ♂ na piaszczystym terenie w lesie, w kolekcji roślin miododajnych Oddziału Pszczelnictwa Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Puławach — Górna Niwa.
W latach 1976—1979 kontynuowano też badania na Salix triandra L. ♂ i S. alba L. ♂, rosnących na madach rzecznych ciągnących się wzdłuż
strona 133Wisły w Kazimierzu n. Wisłą oraz na S. alba var. vitellina (L.) Sér. ♂, S. fragilis L. ♂, S. Elaeagnos Scop. ♂ rosnących w Ogrodzie Botanicznym UMCS w Lublinie.
O wyborze gatunków i mieszańców wierzb zadecydowała pora kwitnienia, intensywność oblotu przez pszczoły oraz występowanie i sposób rozmnażania się. Z najwcześniej, bo już w marcu kwitnących wierzb, wybrano następujące:
Salix caprea L. ♀,♂, wierzba iwa. Rośnie ona przeważnie na kwaśnych glebach leśnych. Jako pierwsza pojawia się i zakwita na świeżych zrębach w młodnikach, wzdłuż świeżo wykopanych rowów i regulowanych brzegów rzek, a także na hałdach kopalnianych (Tompa 1964). Z wszystkich wierzb najlepiej znosi stanowiska zacienione. Rozmnaża się wyłącznie z nasion.
Salix daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂, wierzba pomorska. Jest odmianą botaniczną wierzby wawrzynkowej i ma też podobne wymagania siedliskowe i okres kwitnienia. Bardzo dobrze rozmnaża się wegetatywnie. Spotykana jest w nasadzeniach miejskich.
Salix Erdingeri J. Kern. ♂. Jest to mieszaniec Salix caprea x daphnoides, popularnie nazywana przez pszczelarzy wierzbą Lipińskiego I, który znalazł ją wśród wierzbowych zarośli w dolinie Wisły. Bardzo łatwo daje się rozmnażać wegetatywnie i już na następny rok po posadzeniu wytwarza bazie. Kwitnie intensywnie. Osiąga wysokość do kilku metrów. (Fot. 1)
Salix Smithiana Willd. ♂. Jest mieszańcem Salix caprea x viminalis. Zakwita w kilka dni po Salix caprea L. Łatwo się rozmnaża wegetatywnie. Dobrze rośnie na wszystkich glebach.
Salix caprea x fragilis ♂. Mieszaniec nazywany popularnie wierzbą Sadłowicką. Wyrasta w drzewo osiągające 10—12 m wysokości. Wierzba ta zakwita w kilka dni po Salix caprea L. Jej zdrewniałe sadzonki ukorzeniają się bardzo łatwo. Rośnie dobrze na wszystkich glebach wilgotnych.
Z wierzb zakwitających w pierwszej dekadzie kwietnia do badań wybrano:
Salix inticensis Huter ♂. Jest to mieszaniec Salix daphnoides x nigricans. Ma formę krzewu do 5—6 m wysokości. Łatwo rozmnaża się za pomocą zdrewniałych sadzonek. Dobrze rośnie na glebach piaszczystych i lessach.
Salix purpurea L. ♂, wierzba purpurowa, wiklina. Jest to krzew osiągający 6 m wysokości. Wierzba purpurowa zakwita przed rozwojem liści. Jest ona głównym składnikiem zarośli nadrzecznych w całej Polsce. Rozmnaża się wegetatywnie.
Salix triandra L. ♂, syn. S. amygdalina L. wierzba migdałowa. Jest to krzew dorastający do 6 m wysokości. Wierzba ta występuje na wszystkich rodzajach gleb czasowo zalewanych. Rozmnaża się wegetatywnie i przez nasiona. Zakwita w drugiej połowie kwietnia. (Fot. 2)
strona 134
Z wierzb zakwitających pod koniec kwietnia i na początku maja wzięto:
Salix alba L. var. vitellina (L.) Sér. ♂, syn. S. alba var. vitellina f. pendula Rehd., S. alba var. tristis Gand., wierzba biała płacząca. Jest to najbardziej popularna wierzba ozdobna. Kwitnie wraz z rozwojem liści. Sadzona jest w parkach, ogrodach, na trawnikach. Wyrasta w drzewo do kilkunastu metrów wysokości.
Salix Elaeagnos Scop. ♂, syn. Salix incana Schrank., wierzba siwa. Jest rozgałęzionym drzewem dorastającym do 6 m wysokości. Rośnie w Karpatach pospolicie — jest sadzona na terenie całej Polski jako krzew ozdobny.
Salix alba L. ♂, wierzba biała. Drzewo do 20 m wysokości. Jest to wierzba bardzo pospolita na całym niżu Polski.
Salix fragilis L. ♂, wierzba krucha. Drzewo do 25 m wysokości, gęsto rozgałęzione. Zakwita wraz z rozwojem liści. Występuje pospolicie w wilgotnych lasach, na rozlewiskach rzecznych, przydrożach. Rozmnaża się wegetatywnie.
strona 135
Z wierzb kwitnących pod koniec maja i na początku czerwca wybrano:
Salix pentandra L. ♂, wierzba laurowa, wierzba pięciopręcikowa. Występuje ona jako krzew lub drzewo do 12 m wysokości. Rośnie na torfowiskach, brzegach rzek i podmokłych łąkach, nie znosi gleb wapiennych.
Metoda badania obfitości nektarowania kwiatów wierzb. Badano nektarowanie 8 gatunków i mieszańców wierzb (Salix caprea L. ♀, ♂, S. Erdingeri J. Kern. ♂, S. daphnoides Vill. ♂, S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂, S. inticensis Huter ♂, S. Smithiana Willd. ♂, S. fragilis L. ♂, S. caprea x fragilis ♂), stosując metodę pipetową (Demianowicz i inni 1960).
Na wybranych kwitnących gałązkach poszczególnych wierzb zakładano w godzinach 10—12 po 6 tiulowych izolatorów w formie podłużnych woreczków. Po dobie izolowania gałązek pobierano nektar. Do jednej pipety zbierano go z 30 losowo wybranych kwiatów poszczególnej izolowanej
strona 136gałązki. Bezpośrednio po pobraniu nektaru pipety były powtórnie ważone. Z różnicy masy sześciu pipet obliczano średnią masę nektaru wydzielonego przez 30 kwiatów badanej wierzby.
Procentową zawartość cukrów w nektarze oznaczono przy użyciu refraktometru Abbe’go.
Wartość cukrową (dobową ilość cukrów z 10 kwiatów) danej wierzby wyliczono z ilości nektaru i procentowej zawartości cukrów w nektarze.
Wartość cukrowa wierzb równa się wydajności cukrowej, ponieważ długość kwitnienia jednego kwiatu wierzby jest równa jednej dobie. Wydajność miodową określonej liczby kwiatów obliczono na podstawie wydajności cukrowej, przyjmując, że dojrzały miód zawiera 80% cukrów.
Metoda badania obfitości pylenia kwiatów wierzb. Ilość pyłku zawartą w pylnikach kwiatów wierzb badano metodą eterowo-wagową, opracowaną przez Warakomską (1972). Metoda ta polega na uzyskaniu i określeniu masy powietrznie suchego pyłku z odpowiedniej liczby pręcików znajdujących się w tym samym stadium rozwojowym.
Z określonego drzewa lub krzewu do badań pobierano sześć prób po dziesięć kwiatów każda. Próby te były pobierane z różnych miejsc warstwy kwitnącej drzewa lub krzewu dla uzyskania przeciętnej. Z wytypowanych do badań części obcinano 10 cm długości gałązki z kwitnącymi kotkami, przewożono je w plasykowych pojemnikach do pracowni i tu dopiero obrywano dojrzałe pręciki w stadium tuż przed pękaniem pylników. Umieszczano je na uprzednio wytarowanych szkiełkach zegarkowych, przy czym na jednym szkiełku umieszczano pręciki z dziesięciu kwiatów. Szkiełka z pylnikami wstawiano do suszarki o temperaturze 32—36°C, na następny dzień suche i otwarte pylniki zalewano kilkakrotnie eterem w celu wypłukania ziarn pyłku. Eter szybko ulatniał się. Czynność powtarzano aż pyłek został całkowicie wypłukany z pylników. Na dnie szkiełka osadzał się pyłek, a na jego brzegach pozostawał pierścień balsamu wypłukanego z ziaren pyłku. Resztki pylników pozbawionych pyłku usuwano ze szkiełka igłą preparacyjną lub pincetą. Przed tą czynnością sprawdzano pod lupą binokularną dokładność wypłukania pyłku.
Następnie szkiełka z pyłkiem i balsamem ponownie umieszczano w suszarce na 72 godziny w temperaturze 32—36°C dla ustalenia stałej masy. Szkiełka z pyłkiem ważono i z różnicy pomiędzy masą czystego szkiełka a szkiełka z pyłkiem obliczano średnią masę pyłku z 10-ciu kwiatów.
Szacowanie wydajności miodowej i pyłkowej. W trakcie badania wierzb stwierdzono, że posiadają one określoną warstwę kwitnącą, która u form drzewiastych stanowi zewnętrzną część korony o zarysie elipsoidy obrotowej, a u krzewów postać czaszy (Warakomska 1972).
W celu oszacowania wydajności miodowej i pyłkowej obliczano średnią liczbę kwiatów z jednej kotki i ilość kwiatostanów w jednym m3 warstwy kwitnącej. Mając te dane oraz wydajność miodową i pyłkową 100 kwiatów,
strona 137oszacowano wartość pożytkową 1 m3 poszczególnych gatunków wierzb z kwitnącej części korony.
Objętość warstwy kwitnącej drzewa lub krzewu obliczano na podstawie wzoru na objętość wycinka kuli — czaszy lub elipsoidy obrotowej.
Na podstawie znanej objętości warstwy kwitnącej badanej wierzby oraz miodowej i pyłkowej wydajności 1 m3 jej korony można oszacować jej wartość pożytkową.
Charakterystyka pogody w latach badań. Dane meteorologiczne z okresu badań uzyskano dla Lublina i okolic ze stacji meteorologicznej Zakładu Meteorologii Akademii Rolniczej w Felinie, a dla Puław i okolic ze stacji meteorologicznej IUNG w Puławach.
Przebieg pogody w okresie kwitnienia wierzb w poszczególnych latach był bardzo zmienny.
Rok 1975 odznaczał się wczesną i łagodną wiosną. W trzeciej dekadzie marca średnia temperatura wynosiła 2°C. Marzec i kwiecień były ciepłe i wilgotne, obfitowały one w przelotne opady, ale tylko w ciągu dwóch dni padały obfitsze deszcze, których suma wynosiła powyżej 11 mm. W związku z tym wilgotność względna w tych miesiącach była wysoka i najczęściej wahała się od 60% do 90%, a średnia dekadowa zawierała się w granicach 63%—78%. Warunki takie sprzyjały wczesnemu i obfitemu kwitnieniu wierzb.
Rok 1976 był nieco chłodniejszy od poprzedniego; w Lublinie średnia temperatura trzeciej dekady marca wynosiła tylko 0,3°C, a w kwietniu i maju wahała się w granicach od 5,4°C do 11,9°C. W tym samym okresie w Puławach średnie temperatury dekadowe kształtowały się podobnie z tym, że były średnio wyższe o 1°C. W okresie kwitnienia wierzb wszystkie dni były z temperaturą powyżej zera, 25 marca temperatura o siódmej rano opadła do —3°C. Opady zarówno w Puławach jak i w Lublinie były mniejsze niż w roku poprzednim. Ich sumy dekadowe wahały się od 1 mm do 31 mm. Najmniej opadów było w pierwszej i częściowo w drugiej dekadzie kwietnia i maja. Trzecia dekada tych miesięcy była bardziej deszczowa. Podobnie było ze średnimi dekadowymi wilgotności w tym okresie; wahały się one w granicach od 51% do 71% w Lublinie, a w Puławach 39%—65%. Utrzymujące się niskie temperatury powietrza w trzeciej dekadzie marca i na początku kwietnia opóźniły zakwitanie wierzb.
Marzec w roku 1977 był ciepły, słoneczny i wilgotny, co sprzyjało wczesnemu rozwojowi wierzb. Potem jednak na przełomie marca i kwietnia, temperatura spadała często poniżej 0°C; pojawiły się opady śniegu. Spowodowało to obniżenie a nawet zahamowanie nektarowania wierzb w tym okresie. Wówczas to Salix caprea L. ♀, ♂, S. caprea x fragilis ♂ i S. Smithiana Willd. ♂ uległy częściowemu przemarznięciu. W drugiej dekadzie kwietnia i w maju utrzymywały się temperatury dodatnie, było wiele dni ciepłych i słonecznych, prawie bez opadów. Wysokie sumy opadów w trzeciej dekadzie kwietnia i w drugiej dekadzie maja w Lublinie
strona 138i Puławach spowodowane były jednodniowymi obfitymi opadami. Średnia dekadowa wilgotność względna powietrza była wprost proporcjonalna do opadów.
W 1978 roku, na przełomie marca i kwietnia wystąpiły dni ciepłe wskutek czego wczesne wierzby zakwitły w pierwszych dniach kwietnia. Niskie temperatury, które wystąpiły na pograniczu pierwszej i drugiej dekady kwietnia nieco zahamowały nektarowanie i oblot wierzb. Druga dekada kwietnia obfitowała w częste opady. W pierwszych dniach drugiej dekady maja pojawiło się kilka dni chłodnych i mokrych. Pozostałe dni kwietnia oraz cały maj były słoneczne i ciepłe, co sprzyjało dobremu pyleniu i nektarowaniu wierzb. Wilgotność względna dla Puław i Lublina w okresie kwitnienia wierzb wahała się w granicach od 40% do 80% i wpływała dodatnio na wydzielanie nektaru.
W roku 1979 wiosna była późna, chłodna i wilgotna. Pierwsze wierzby zakwitły dopiero w połowie kwietnia. Pod koniec marca i w pierwszej części kwietnia wystąpiły niskie temperatury. W tym też czasie pojawiło się dużo opadów i dni pochmurnych. Było to przyczyną opóźnienia w zakwitaniu pierwszych wierzb. W pozostałych dniach kwietnia i w maju temperatura stale wzrastała. Ponownie intensywne opady pojawiły się w trzeciej dekadzie kwietnia. Reszta dni była bezdeszczowa lub tylko z przelotnymi opadami, a wilgotność względna powietrza wahała się od 38% do 75%. Sprzyjająca pogoda w drugiej połowie kwietnia i w maju zadecydowała o normalnej porze zakwitania późniejszych wierzb.
WYNIKI
KWITNIENIE WIERZB
Pora kwitnienia. Kwitnienie badanych wierzb w poszczególnych latach przebiegało bardzo różnie. Zawsze jednak najwcześniej zakwitały: Salix caprea L. ♀ ♂, S. daphnoides Vill. ♂, S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂ i S. Erdingeri J. Kern. ♂. Przy ciepłej i wczesnej wiośnie, jaka panowała w 1977 roku, wymienione rośliny zakwitały już na początku trzeciej dekady marca i kwitły dziesięć do czternastu dni (ryc. 1).
W roku 1978, kiedy średnia temperatura dekadowa marca nie przekraczała 4°C, Salix daphnoides Vill., S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. i S. Erdingeri J. Kern. zakwitły dopiero w pierwszych dniach kwietnia, zaś Salix caprea L. pod koniec pierwszej jego dekady. W latach 1976 i 1979 wszystkie w/w wierzby zakwitły w połowie drugiej dekady kwietnia.
W latach 1976, 1977 i 1979 Salix Smithiana Villd. ♂ i S. caprea x fragilis ♂ zakwitały pięć do siedmiu dni po czterech najwcześniej zakwitających wierzbach, ale w roku 1978 zakwitły w tym samym czasie co Salix
strona 139
daphnoides Vill. ♂, S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂ i S Erdingerii J. Kern. ♂. Okres ich kwitnienia kilkakrotnie w latach badań przekroczył dwa tygodnie.
Salix inticensis Hunter ♂ i S. purpurea L. ♂, przy wczesnej i ciepłej wiośnie zakwitały w pierwszej dekadzie kwietnia, natomiast gdy wiosna była opóźniona, czas zakwitania przesuwał się na drugą dekadę bądź pierwsze dni trzeciej dekady kwietnia.
Salix triandra L. ♂ w roku 1977 zakwitła w połowie drugiej dekady kwietnia, natomiast w pozostałych latach badań rozwijała się w połowie trzeciej dekady kwietnia. Pogoda nie miała większego wpływu na zakwitanie Salix alba L. var. vitellina (L.) Sér. ♂, S. Elaeagnos Scop. ♂, S. alba L. ♂ i S. fragilis L. ♂. Rozwijanie się kwiatów tych wierzb następowało w trzeciej dekadzie kwietnia, gdy była ciepła wiosna lub w pierwszej dekadzie maja, jeśli wiosna była chłodna i późna.
Jako ostatnia z badanych wierzb zakwitła Salix pentandra L. ♂. W latach 1976, 1978 i 1979 kotki jej rozwijały się w trzeciej dekadzie maja, natomiast w 1977 dopiero na początku czerwca. Okres kwitnienia poszczególnych zbadanych wierzb wahał się w latach 1976—1979 w granicach od dziesięciu do piętnastu dni. Rytm fenologiczny zakwitania kolejnych gatunków wierzb w warunkach Lubelszczyzny wynosi pięć do siedmiu dni, począwszy od marca do czerwca. Zapewnia to ciągłość bazy pokarmowej dla owadów zapylających przez trzy miesiące sezonu pszczelarskiego.
Obfitość kwitnienia. Średnia liczba kwiatów w kwiatostanie poszczególnych wierzb w kolejnych latach badań, jak też liczba kotek w 1 m3 korony, a tym samym i liczba kwiatów w 1 m 3 warstwy kwitnącej korony, nie uległa znacznym wahaniom, dlatego w pracy podano tylko średnie z lat badań. Rozmieszczenie kwiatostanów na pędach było u większości badanych wierzb różne. Liczba ich w 1 m3 warstwy kwitnącej wahała się w granicach od 104 u Salix caprea x fragilis ♂ do 400 u Salix Elaeagnos Scop. ♂ (tab. 1).
Najwięcej kwiatów w kotce, bo ponad 500 występowało u Salix Erdingeri J. Kern. ♂ i Salix caprea x fragilis ♂. Poniżej 150 kwiatów w kwiatostanie miały Salix alba L. ♂ i Salix trianda L. ♂. Po przeliczeniu okazało się, że zdecydowanie największą liczbę kwiatów w 1 m3 warstwy kwitnącej wynoszącą blisko 9 tys. ma zawsze mieszaniec Salix Erdingeri J. Kern. ♂. Pozostałe mieszańce Salix inticensis Huter ♂ i Salix caprea x fragilis ♂ oraz Salix daphnoides Vill. ♂ i Salix Elaeagnos Scop. ♂ wytwarzały podobną liczbę kwiatów w 1 m3 kwitnącej korony jak Salix caprea L. ♂, tj. około 6 tys.
NEKTAROWANIE WIERZB
Wpływ niektórych czynników na nektarowanie. Ilość nektaru w kwiatach oraz procent cukrów w nim zawartych wykazywała znaczne wahania
strona 141Tabela 1 Obfitość kwitnienia badanych wierzb /średnie z lat 1979 — 1979). Flowering abundance (average from 1975 till 1979)
| Gatunek / Species | Liczba kwiatów w kotce / Number of flowers in a flowers head: min. / min. | Liczba kwiatów w kotce / Number of flowers in a flowers head: maks. / maks. | Liczba kwiatów w kotce / Number of flowers in a flowers head: średnio / average | Liczba kotek w 1m3 warstwy kwitnącej / Number of flower heads per 1 m3 of the blooming layer crown: min. / min. | Liczba kotek w 1m3 warstwy kwitnącej / Number of flower heads per 1 m3 of the blooming layer crown: maks. / maks. | Liczba kotek w 1m3 warstwy kwitnącej / Number of flower heads per 1 m3 of the blooming layer crown: średnio / average | Liczba kwiatów w 1 m3 warstwy kwitnącej / Number of flowers per 1 m3 of the blooming layer of the crown |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. Salix caprea L. ♂ | 338 | 389 | 356 | 182 | 190 | 188 | 66928 |
| 2. Salix caprea L. ♀ | 121 | 185 | 158 | 164 | 210 | 190 | 30020 |
| 3. Salix daphnoides Vill. ♂ | 234 | 380 | 351 | 152 | 160 | 156 | 54756 |
| 4. Salix daphnoidas Vill. ♂ var. pomeranica Koch. | 328 | 406 | 374 | 131 | 145 | 138 | 51612 |
| 5. Salix Erdingeri J.Kern. ♂ | 476 | 611 | 566 | 100 | 200 | 157 | 88862 |
| 6. Salix Smithiana Willd. ♂ | 200 | 246 | 223 | 204 | 223 | 216 | 48168 |
| 7. Salix caprea x fragilis ♂ | 514 | 528 | 521 | 96 | 111 | 104 | 54184 |
| 8. Salix inticensis Huter ♂ (daphnoides x nigricans) | 337 | 341 | 339 | 176 | 192 | 189 | 64071 |
| 9. Salix purpurea L. ♂ | 234 | 261 | 245 | 120 | 204 | 162 | 39690 |
| 10. Salix triandra L. ♂ | 96 | 125 | 106 | 270 | 400 | 343 | 36358 |
| 11. Salix alba L. var. ♂ vitellina (L.) Ser. | 145 | 178 | 161 | 220 | 235 | 227 | 36547 |
| 12. Salix Elaeagnos Scop. ♂ (S. incana) | 160 | 180 | 170 | 351 | 450 | 400 | 68000 |
| 13. Salix alba L. ♂ | 109 | 154 | 138 | 210 | 300 | 253 | 34914 |
| 14. Salix fragilis L. ♂ | 140 | 171 | 154 | 160 | 160 | 160 | 24640 |
| 15. Salix pentandra L. ♂ | 256 | 312 | 286 | 148 | 164 | 157 | 44902 |
(tab. 2). Główną przyczyną tego były zróżnicowane warunki pogody w czasie kwitnienia wierzb.
W 1976 roku, kiedy wczesne wierzby zakwitły dopiero w połowie kwietnia, przy słonecznej pogodzie nektarowały one obficie i wykazywały wysoki procent cukrów w nektarze, zwłaszcza Salix Erdingeri J. Kern ♂ i Salix inticensis Huter ♂ (tab. 2). Przyczyną spadku koncentracji cukrów u Salix caprea L. ♀, S. daphnoides Vill. ♂ i S. Smithiana Willd. ♂ był niewielki opad deszczu i wzrost wilgotności względnej powietrza w dni poprzedzające zbiór nektaru. Zmiany pogody nie wpłynęły ujemnie na ilość cukrów w nektarze, która w 100 kwiatach najlepiej nektarujących wierzb przekraczała 9 mg.
W 1977 roku najwcześniej kwitnące wierzby nektarowały również obficie i wykazywały wysoki procent cukrów w nektarze, na co wpłynęła stosunkowo wysoka temperatura w końcu marca i mała ilość opadów.
strona 142Tablica 2 Nektarowanie i wydajność cukrowa badanych wierzb Nectar secretion and sugar productivity of the tested trees
| Gatunek / Species | Rok / Year | x̄ ilość nektaru ze 100 kwiatów w mg / Average volume of nectar in 100 flowers (mg) | x̄ % zawartość cukrów w nektarze / Average percentage of sugar in nectar | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): ze 100 kwiatów w mg / from 100 flowers (mg): min. / min. | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): ze 100 kwiatów w mg / from 100 flowers (mg): maks. / max. | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): ze 100 kwiatów w mg / from 100 flowers (mg): średnio / average: w latach / years | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): ze 100 kwiatów w mg / from 100 flowers (mg): średnio / average: ogółem / total | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): z 1 kotki / from a single flower head: w latach / years | Ilość cukrów w mg / Volume of sugars (mg): z 1 kotki / from a single flower head: średnio / average | Wydajność cukrów z 1 m3 korony w g / Sugar yield per 1 m3 of the crown (g): w latach / years | Wydajność cukrów z 1 m3 korony w g / Sugar yield per 1 m3 of the crown (g): średnio / average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1976 | 51,0 | 18 | 7,2 | 11,0 | 9,1 | 20,1 | 3,4 | (2,4)* | |||
| Salix caprea L. ♂ | 1977 | 15,0 | 44 | 5,9 | 8,8 | 6,7 | 6,4 | 13,3 | 10,2 | 2,5 | 1,92 |
| 1978 | 6,0 | 55 | 1,9 | 5,5 | 3,7 | 7,2 | 1,4 | ||||
| 1976 | 7,3 | 20 | 1,4 | 2,0 | 2,1 | 9,1 | 1,7 | (2,2) | |||
| Salix caprea L. ♂ | 1977 | 3,0 | 48 | 1,6 | 1,6 | 1,6 | 1,8 | 7,1 | 12,9 | 1,3 | 1,76 |
| 1978 | 30,0 | 16 | 0,5 | 0,5 | 0,5 | 21,4 | 4,0 | ||||
| Salix daphnoides Vill. ♂ | 1976 | 23,0 | 22 | 3,6 | 7,3 | 5,1 | 22,4 | 3,5 | (3,4) | ||
| 1977 | 11,0 | 54 | 7,2 | 7,2 | 5,9 | 4,8 | 26,1 | 21,1 | 4,0 | 2,72 | |
| 1978 | 6,0 | 51 | 3,4 | 3,4 | 3,4 | 14,9 | 2,3 | ||||
| 1976 | 14,0 | 26 | 2,6 | 4,3 | 3,7 | 17,2 | 2,3 | (2,5) | |||
| Salix. daphnoides Vill. | 1977 | 17,0 | 34 | 4,5 | 7,9 | 5,9 | 3,9 | 27,5 | 18,4 | 3,8 | 2,0 |
| var. pomeranica Koch. ♂ | 1978 | 8,6 | 26 | 1,7 | 2,6 | 2,2 | 10,5 | 1,5 |
| Gatunek / Species | Rok / Year | x̄ ilość nektaru ze 100 kwiatów w mg | x̄ % zawartość cukrów w nektarze | ze 100 kwiatów w mg: min. | ze 100 kwiatów w mg: maks. | ze 100 kwiatów w mg: średnio w latach | ze 100 kwiatów w mg: średnio ogółem | z 1 kotki: w latach | z 1 kotki: średnio | Wydajność cukrów z 1 m3 korony w g: w latach | Wydajność cukrów z 1 m3 korony w g: średnio |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1976 | 15,0 | 46 | 4,6 | 9,2 | 7,1 | 49,9 | 7,8 | (6,9) | |||
| Salix Erdingeri J. Kern. ♂ | 1977 | 18,0 | 47 | 7,1 | 9,4 | 8,4 | 6,2 | 50,8 | 43,7 | 9,4 | 5,52 |
| (S.caprea x daphonides) | 1978 | 11,0 | 28 | 1,9 | 3,7 | 3,0 | 21,4 | 3,4 | |||
| 1976 | 17,6 | 20 | 3,9 | 5,8 | 5,1 | 14,3 | 3,1 | (4,9) | |||
| Salix Smithiana Willd. ♂ | 1977 | — | — | — | — | — | — | — | 3,92 | ||
| 1978 | 3,3 | 50 | 1,6 | 1,6 | 1,6 | 3,6 | 4,5 | 9,3 | 9,6 | ||
| 1979 | 6,0 | 50 | 3,3 | 3,3 | 3,3 | 9,2 | 2,0 | ||||
| 1976 | 7,3 | 35 | 2,3 | 3,5 | 2,6 | 16,7 | 1,7 | (1,4) | |||
| Salix caprea x fragilis ♂ | 1977 | — | — | — | — | — | 2,1 | — | 8,7 | — | 1,12 |
| 1978 | 3,3 | 50 | 6,6 | 6,6 | 1,7 | 10,8 | 1,1 | ||||
| 1976 | 17,0 | 52 | 6,9 | 10,4 | 9,2 | 38,9 | 7,4 | (4,7) | |||
| Salix inticensis Huter | 1977 | 9,0 | 56 | 3,6 | 7,3 | 4,9 | 5,6 | 21,0 | 24,8 | 4,0 | 3,76 |
| (S.daphnoides x nigricans) ♂ | 1978 | 6,0 | 51 | 3,4 | 3,4 | 3,4 | 14,4 | 2,7 | |||
| 1976 | 8,3 | 36 | 2,4 | 3,6 | 3,0 | 5,8 | 0,9 | (0,9) | |||
| Salix fragilis L. ♂ | 1977 | 4,6 | 63 | 2,1 | 6,3 | 2,9 | 3,5 | 5,7 | 6,7 | 0,9 | 0,72 |
| 1978 | 6,0 | 55 | 3,6 | 3,6 | 3,7 | 7,0 | 1,1 | ||||
| 1979 | 7,3 | 60 | 4,0 | 6,0 | 4,4 | 8,5 | 1,12 |
- Liczby w nawiasach oznaczają wydajność miodową Figures in brackets represent honey yield
Natomiast pełnia kwitnienia Salix Smithiana Willd. ♂ i S. caprea x fragilis ♂ przypadła na pierwszą dekadę kwietnia, w której nastąpiło raptowne ochłodzenie połączone z opadami deszczu i śniegu. Wiele kwiatów uległo wtedy zniszczeniu; te które pozostały i kwitły, wydzielały tak małą ilość nektaru, że nie można było go zebrać przy zastosowaniu przyjętej metody.
W 1978 roku w okresie kwitnienia wierzb dni były chłodne i pochmurne, dlatego nektarowały one słabo, ale procentowa zawartość cukrów była wysoka. Jedynie u Salix caprea L. ♂ w dniach badań stwierdzono dużo nektaru ale o niskiej zawartości cukrów (średnio 16%). Przyczyną tego stanu była wysoka wilgotność względna powietrza występująca w dniach kwitnienia.
Obfitość nektarowania i wydajność miodowa. Miarą obfitości nektarowania roślin jest ilość cukrów wydzielana przez kwiaty. Spośród badanych wierzb najobficiej nektarowały: Salix caprea L. ♀, S. Erdingeri J. Kern ♂ i S. inticensis Huter ♂ — średnia ilość cukrów ze 100 kwiatów z lat badań wynosiła około 6 mg (tab. 2). Niewiele mniej, bo blisko 5 mg cukrów w 100 kwiatach, stwierdzono dla Salix daphnoides Vill. ♂. Kolejne trzy wierzby (S. daphnoides Vill. var pomeranica Koch. ♂, S. Smithiana Willd. ♂ i S. fragilis L. ♂) wydzielały około 3,5 mg cukru przez 100 kwiatów. Najmniejszą średnią ilość cukrów ze 100 kwiatów (około 2 mg) stwierdzono dla Salix caprea x fragilis ♂ oraz dla S. caprea L. ♂. Pozostałe badane gatunki wierzb (S. pentandra L. ♂, S. purpurea L. ♂, S. Elaeagnos Scop. ♂, S. alba L. var. vitellina Sér. ♂ i S. triandra L. ♂) wydzielały znikomo małe ilości nektaru, nie dające się określić przyjętą metodą.
Najwyższą miododajność we wszystkich latach badań wykazywała Salix Erdingeri J. Kern. ♂, czyli tzw. wierzba Lipińskiego I. Jej średnia wydajność miodowa z trzech lat badań wynosiła 6,8 mg z 1 m3 warstwy kwitnącej korony. Dość dobre pod względem miododajności okazały się Salix inticensis Huter ♂ i S. daphnoides Vill. ♂, których średnia miodowa wydajność z trzech lat badań wynosiła odpowiednio 4,6 mg i 3,2 mg z 1 m3 warstwy kwitnącej korony. Salix caprea L. ♀, ♂ i S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂ można zaliczyć do przeciętnych, gdyż ich średnia wydajność miodowa z lat badań wynosiła około 2,5 mg/m3 warstwy kwitnącej korony. Wydajność miodowa pozostałych badanych wierzb nie przekroczyła 2,0 mg z 1 m3 warstwy kwitnącej korony, wobec czego należy zaliczyć je do słabych pod względem miododajności. Natomiast pozostałe badane gatunki wierzb, z których nie dało się pobrać nektaru, mają tylko znikomą wartość jako dostarczyciele pożytku nektarowego dla pszczół.
PYLENIE I WYDAJNOŚĆ PYŁKOWA WIERZB
Przebieg procesu pylenia i czynniki wpływające na obfitość pylenia. Rozwój kwiatostanów w obrębie drzewa czy krzewu u wszystkich badanych
strona 145wierzb przebiegał podobnie. Zawsze pierwsze rozwijały się kotki występujące na szczytowych pędach od strony południowej. Nieco inaczej rozwijały się kwiaty w obrębie kwiatostanów. Tak więc u Salix triandra L. i S. caprea L. (fot. 2) pierwsze pylą kwiaty osadzone u podstawy kotki, potem następne w kierunku ku szczytowi kwiatostanu. Jako ostatnie pylą kwiaty na szczycie. U Salix alba L. var. vitellina (L.) Sér. i S. Elaeagnos Scop. proces rozwijania się kwiatów w kotce przebiega odwrotnie — od szczytu ku podstawie. U pozostałych wierzb pierwsze pylą kwiaty znajdujące się w środkowej części kwiatostanu i zwrócone do słońca.
Zauważono, że proces pylenia zachodzi przeważnie dopiero przy podniesieniu się temperatury do około 10°C i kiedy świeci słońce, a wilgotność względna powietrza spada poniżej 70%.
W czasie badań zaobserwowano też znaczną zmienność w wielkości pylników. Nie badano jednak procentowej zawartości w nich pyłku płonego i płodnego. Z wielkością pylników wiąże się masa archesporium, na co z kolei mogą wpływać warunki pogody przy różnicowaniu się pąków generatywnych w poprzednim roku oraz stanowisko i warunki glebowe. Masa pyłku zależy od wielkości pylników i procentowego udziału pyłku płodnego. Tym też można tłumaczyć wahania w wydajności pyłkowej stwierdzone u poszczególnych wierzb w kolejnych latach badań (tab. 3). Na wahania obfitości pylenia mają też wpływ larwy owadów żerujące w kwiatostanach wierzb. Stwierdzono, że kotki Salix caprea x fragilis i S. Smithiana Willd. były regularnie atakowane przez larwy chrząszczy z rodziny Curculionidae. Zmienność pylenia wierzb wymaga odrębnych badań.
Obfitość pylenia. Największą średnią masę pyłku uzyskano ze 100 kwiatów Salix daphnoides Vill. i S. caprea L., wynoszącą odpowiednio 9,7 mg i 8,8 mg (tab. 3). Najmniej pyłku (średnio 3,5 mg) ze 100 kwiatów stwierdzono u Salix Elaeagnos Scop.. Dla pozostałych badanych gatunków i mieszańców wierzb otrzymano średnio od 5 mg do 7 mg pyłku ze 100 kwiatów. Największe wahania w ilości pyłku w latach badań wystąpiły u Salix caprea x fragilis — od 7 mg w 1976 do 2 mg w roku 1977. Wierzba ta rosła na piaszczystej glebie i na stanowisku suchym, gdzie warunki siedliskowe z roku na rok ulegały również dużym wahaniom.
Wierzby o największej liczbie kwiatów w kwiatostanach charakteryzowały się też największą wydajnością pyłkową w przeliczeniu na 1 m3 warstwy kwitnącej korony. Wydajność pyłkowa wierzb produkujących w jednej kotce poniżej 20 mg pyłku, wynosiła około 2 g pyłku z 1 m3 warstwy kwitnącej korony. W tej grupie znalazła się Salix caprea x fragilis. Salix Elaeagnos Scop., mimo najniższej masy pyłku ze 100 kwiatów, wykazała stosunkowo dużą wydajność pyłkową z 1 m3 kwitnącej korony (2,4 g), ponieważ charakteryzuje się ona dużą liczbą wytwarzanych kwiatostanów na pędach.
Masa pyłku z jednego kwiatostanu zależy przede wszystkim od liczby w nim kwiatów. Jedna kotka Salix daphnoides Vill., S. Erdingeri J. Kern.
strona 146Tabela 3 Wydajność pyłkowa badanych wierzb Pollen productivity of the tested trees
| Gatunek Species | Rok Year | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): ze 100 kwiatów from 100 flowers: min. / min. | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): ze 100 kwiatów from 100 flowers: max. / max. | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): ze 100 kwiatów from 100 flowers: średnio average: w latach / years | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): ze 100 kwiatów from 100 flowers: średnio average: ogółem / total | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): z 1 kotki from a single flower head: w latach / yeras | Masa pyłku (mg) Pollen weight (mg): z 1 kotki from a single flower head: średnio / average | Wydajność pyłkowa z 1 m3 warstwy kwitnącej w g / Pollen yield from 1 m3 the blooming of the crown(g): w latach / years | Wydajność pyłkowa z 1 m3 warstwy kwitnącej w g / Pollen yield from 1 m3 the blooming of the crown(g): średnio / average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1975 | 8,0 | 10,0 | 9,0 | 32,0 | 6,0 | ||||
| Salix caprea L. | 1976 | 7,0 | 11,0 | 9,0 | 8,8 | 32,0 | 31,2 | 6,0 | 5,8 |
| 1977 | 6,0 | 11,0 | 8,3 | 29,6 | 5,6 | ||||
| Salix daphnoides Vill. | 1976 | 8,5 | 10,0 | 9,5 | 33,4 | 5,0 | |||
| 1977 | 7,5 | 11,0 | 9,4 | 9,7 | 33,1 | 34,7 | 5,0 | 5,1 | |
| 1978 | 9,0 | 13,0 | 10,2 | 35,8 | 5,5 | ||||
| 1976 | 4,0 | 8,0 | 5,4 | 20,2 | 2,8 | ||||
| Salix daphnoides Vill. | 1977 | 6,0 | 11,0 | 7,5 | 6,8 | 28,0 | 25,3 | 3,9 | 3,5 |
| var. pomeranica Koch. | 1978 | 6,0 | 8,0 | 7,4 | 27,7 | 3,8 | |||
| Salix Erdingeri J.Kern | 1976 | 3,0 | 6,0 | 5,8 | 32,8 | 5,2 | |||
| (S. caprea x daphnoides) | 1977 | 3,0 | 7,0 | 6,0 | 5,8 | 33,9 | 32,6 | 5,3 | 5,1 |
| 1978 | 4,0 | 8,0 | 5,5 | 31,1 | 4,8 | ||||
| 1976 | 5,0 | 5,0 | 5,0 | 11,2 | 2,4 | ||||
| Salix Smithiana Willd. | 1977 | 4,0 | 8,0 | 6,0 | 5,3 | 13,4 | 11,7 | 2,9 | 2,5 |
| 1978 | 3,0 | 8,0 | 4,4 | 9,8 | 2,1 | ||||
| 1979 | 4,0 | 8,0 | 5,6 | 12,5 | 2,7 | ||||
| 1976 | 6,0 | 8,5 | 7,6 | 39,6 | 4,1 | ||||
| Salix caprea x fragilis | 1977 | 1,0 | 3,0 | 2,0 | 4,5 | 10,4 | 23,3 | 1,1 | 2,4 |
| 1978 | 2,0 | 8,0 | 3,8 | 19,8 | 2,1 | ||||
| 1976 | 6,0 | 8,0 | 7,0 | 23,7 | 4,5 | ||||
| Salix inticensis Huter | 1977 | 5,0 | 7,0 | 6,1 | 6,3 | 20,7 | 21,3 | 3,9 | 4,0 |
| 1978 | 5,0 | 5,8 | 5,8 | 19,6 | 3,7 | ||||
| 1975 | 3,0 | 5,0 | 4,0 | 9,8 | 1,6 | ||||
| Salix purpurea L. | 1976 | 3,0 | 10,0 | 5,8 | 5,0 | 14,2 | 12,0 | 2,3 | 2,0 |
| 1977 | 4,0 | 5,0 | 4,5 | 11,0 | 1,7 | ||||
| 1978 | 5,5 | 6,0 | 5,7 | 13,9 | 2,3 | ||||
| Salix triandra L. | 1975 | 4,0 | 6,0 | 5,0 | 5,3 | 1,8 | |||
| 1976 | 4,0 | 6,0 | 4,5 | 4,9 | 4,7 | 4,9 | 1,6 | 1,7 | |
| 1977 | 3,0 | 4,0 | 3,5 | 3,7 | 1,3 | ||||
| 1978 | 5,0 | 6,0 | 5,6 | 5,9 | 2,0 |
| Gatunek Species | Rok Year | ze 100 kwiatów: min. | ze 100 kwiatów: max. | ze 100 kwiatów: średnio w latach | ze 100 kwiatów: średnio ogółem | z 1 kotki: w latach | z 1 kotki: średnio | Wydajność pyłkowa z 1 m3 w g: w latach | Wydajność pyłkowa z 1 m3 w g: średnio |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1976 | 6,0 | 10,0 | 7,8 | 12,5 | 2,8 | ||||
| Salix alba L. var. | 1977 | 3,0 | 5,0 | 4,1 | 6,1 | 6,5 | 9,8 | 1,5 | 2,2 |
| vitellina (L.) Sèr. | 1978 | 6,0 | 7,0 | 6,4 | 10,2 | 2,3 | |||
| 1975 | 2,0 | 4,0 | 3,0 | 5,1 | 2,0 | ||||
| Salix Elaeagnos Scop. | 1977 | 3,0 | 7,0 | 4,6 | 3,5 | 7,8 | 5,9 | 3,1 | 2,4 |
| 1978 | 2,0 | 4,0 | 2,8 | 4,8 | 1,9 | ||||
| 1975 | 3,0 | 5,0 | 4,0 | 5,5 | 1,4 | ||||
| Salix alba L. | 1976 | 8,0 | 10,0 | 8,4 | 6,5 | 11,6 | 8,9 | 2,9 | 2,2 |
| 1977 | 5,0 | 9,0 | 7,2 | 9,9 | 2,5 | ||||
| 1978 | 6,0 | 8,0 | 6,2 | 8,5 | 2,2 | ||||
| 1975 | 4,0 | 8,0 | 5,0 | 7,5 | 1,2 | ||||
| Salix fragilis L. | 1976 | 3,0 | 9,0 | 4,5 | 6,5 | 6,9 | 10,3 | 1,1 | 1,9 |
| 1977 | 7,0 | 10,0 | 7,8 | 12,0 | 1,9 | ||||
| 1978 | 7,0 | 12,0 | 9,5 | 14,6 | 2,3 | ||||
| 1976 | 4,0 | 6,0 | 5,0 | 14,3 | 2,2 | ||||
| Salix pentandra L. | 1977 | 4,0 | 6,0 | 5,0 | 5,7 | 14,3 | 16,2 | 2,2 | 2,5 |
| 1978 | 6,0 | 8,0 | 7,0 | 20,0 | 3,2 |
i S. caprea L. produkowała ponad 30 mg pyłku. W granicach 20—30 mg pyłku otrzymano z jednej kotki Salix daphnoides Vill. var. pomeranica Koch., S. caprea x fragilis i S. inticensis Huter. Od 10 mg do 20 mg pyłku uzyskano z jednego kwiatostanu Salix pentandra L., S. purpurea L., S. Smithiana Willd. i S. fragilis L. Pozostałe badane wierzby produkowały poniżej 10 mg pyłku z jednej kotki.
WARTOŚĆ POŻYTKOWA WIERZB
Najbardziej wartościową wierzbą pod względem pszczelarskim okazała się Salix Erdingeri J. Kern. ♂, czyli tzw. wierzba Lipińskiego I, która zakwita jako jedna z pierwszych i z 1 m3 warstwy kwitnącej ma najwyższą wydajność miodową i pyłkową. Wykazywała też największą odporność na szkodniki niszczące kwiatostany. Podobne właściwości mają Salix caprea L. ♂, S. daphnoides Vill. ♂, lecz ich wydajność miodowa jest znacznie niższa od Salix Erdingeri J. Kern. ♂ (ryc. 2). Do najwcześniej zakwitających wierzb o trochę niższej wydajności pyłkowej i miodowej należą Salix inticensis Huter ♂ i S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂
Pozostałe z badanych wierzb (Salix alba L. ♂, S. alba L. var. vitellina (L.) Sér. ♂, S. purpurea L. ♂, S. triandra L. ♂ i S. fragilis L, ♂), mające znacznie niższą wydajność pyłkową i miodową z 1 m3 warstwy kwitnącej, przedstawiają również dużą wartość pożytkową ze względu na masowe ich występowanie i dostarczanie cennego wczesnowiosennego pożytku pszczołom. Należy dodać, że wszystkie badane wierzby w czasie sprzyjającej
strona 148
pogody były bardzo intensywnie oblatywane przez pszczoły zbierające nektar i pyłek. Oblot trwał cały dzień. Oprócz pszczół z pożytku korzystały trzmiele i pszczoły samotnice.
DYSKUSJA
W literaturze naukowej spotkano bardzo mało danych na temat nektarowania i wydajności pyłkowej wierzb.
Zaobserwowana w okolicach Lublina i Puław pora i długość kwitnienia badanych gatunków i mieszańców wierzb była podobna jak w Polsce centralnej (Demianowicz — 1953, Hegi — 1957, Buksiewicz — 1960, Lipiński — 1976). W stosunku do danych z Azerbejdżanu (Kulijev — 1952) w Polsce wierzby zakwitają kilka dni później i kwitną nieco dłużej.
Uzyskane wyniki badań obfitości i nektarowania wierzb w Polsce nie odbiegają zasadniczo od wyników uzyskanych w warunkach Węgier (Peter — 1972) i Rumunii (Cirnu i inni — 1976). Natomiast w porównaniu do danych z terenu Czechosłowacji (Kropačova — 1970) przedstawione w tej pracy wyniki są około 3-krotnie wyższe.
Dane dotyczące wydajności pyłkowej wierzb nie mają odpowiedników w piśmiennictwie.
Zgodnie z danymi literatury na dużą uwagę zasługują wierzby takie jak Salix caprea L., S. daphnoides Vill. czy S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. Potwierdzono też zdanie Lipińskiego (1976) o bardzo wysokiej wartości pszczelarskiej i dekoracyjnej Salix Erdingeri J. Kern.
WNIOSKI
- Okres kwitnienia poszczególnych badanych gatunków i mieszańców wierzb trwa 10 do 15 dni, zależnie od warunków pogody. Wierzby kwitnące na przedwiośniu wykazują większy rozrzut terminów zakwitania na przestrzeni lat niż wierzby kwitnące w pełni wiosny. Przyczyną tego jest różna pora rozpoczynania się przedwiośnia w poszczególnych latach.
- Zbadane mieszańce wierzb wykazują znacznie obfitsze kwitnienie, nektarowanie i pylenie niż ich gatunki wyjściowe.
- Najobficiej nektarują i pylą wczesnowiosenne wierzby, kwitnące w stanie bezlistnym. One też stanowią pierwszy bardzo ważny pożytek pszczeli.
- Wzrost wilgotności względnej powietrza obniża procent cukrów w nektarze wierzb, a niskie temperatury wpływają ujemnie na ich nektarowanie.
- Salix Erdingeri J. Kern. ♂, zwana wierzbą Lipińskiego I, winna być
rozpowszechniona i propagowana jako najcenniejsza z wierzb pod względem pożytkowym i dekoracyjnym.
- Uzyskane dane pozwalają na szacowanie pożytku miodowego i pyłkowego z wierzb w nasadzeniach miejskich i zespołach roślinnych.
LITERATURA
- Andreae D., 1967: Vermehrung der Salweide (Salix caprea L.) aus Samen., Allg. dtsch. Imkerztg., 1,(3) : 74—76.
- Battaglini M., Ricciardelli D’Albore G. C., 1967: Indagini preminari sulla flora pollinifera visitata da Apis M. Ligustica Spin nella zona di Perugia., Instituto di zooculture dell’ universita di Perugia. Note ed appunti sperimentali di entomologia agrariai 12; 1—21.
- Battaglini M., Ricciardelli D’Albore G. C., 1972 : Differentiatons entre les miels italiens et les miels etrangers sur la base du spectre pollinique.,Symposium International, Turin, Italie, Edition Apimondia, Bucarest, Roumanie; 68—82.
- Bojarczuk Cz. i inni, 1974: Poradnik pszczelarski, PWRiL, Warszawa.
- Buksiewicz H., 1960: Nektarodajne wierzby występujące w Polsce. Pszczelarstwo, 11(3) : 72—74.
- Cirnu I. i inni, 1976: Critérs et éléments nouveaux de classification et d’appreciation de la valeur économique et apicole des plantes melliféres., La Flore Mellifére, Base De L’Apiculture, Budapest, Editions Apimondia, pp. 247; 211—215.
- Curyło J., Demianowicz A., Guderska J., 1978: Hodowla pszczół. PWRiL, Warszawa.
- Demianowicz Z., 1953: Rośliny miododajne. PWRiL, Warszawa; 67—69.
- Demianowicz Z., i inni, 1960: Wydajność miodowa ważniejszych roślin miododajnych w warunkach Polski. Pszczel. Zeszyty Naukowe, 4,(2); 43—48.
- Demianowicz Z., Lecewicz W., Warakomska Z., 1966: Beintrag zur quantativen Pollen — analise der Buch weizenhonige, Sonderdruck aus „Zeitschrift für Bienenforschung”, 8, (5); 148—161.
- Demianowicz Z., Warakomsk’a Z., 1973: Analiza letnich pożytków pyłkowych Mierzei Wiślanej. Pszczeln. Zeszyty Naukowe 17;39—50.
- Drašar J., Kodoń St., 1975: Včeli pastva, Statni zemědelské nakladatielstvi Praha; 282—285.
- Frei E., 1955: Die Innerbierung der floralen Nektarien dikotyler Pflanzenfamilien, Bern — Buchdruckerei Büchler; 64—66.
- Hegi G., 1957: Illustrierte Flora von Mitteleeuropa. Band III/1 Teil, Carl Hauser Verlag München.
- Głuchov M. M., 1950: Vaźniejšije miodonosnyje rastienija i sposoby ich rozviedienija. Moskva; 436—441.
- Jabłoński B., 1972: Żywopłoty z krzewów miododajnych. Pszczelarstwo, 23, (9);5—7.
- Käpylä M., 1975: Gravity slide studies on atmospheric pollen in Finland., Ann. Bot. Fennici, 12 : 74—80.
- Käpylä M., 1979: Flowers visited by honey bee in southern Finland. Journal of the Scientific Agricultural Society of Finland. Maatalonstieellinen Aikakauskirja, 51 ; 17—24.
- Kraczkowska J., Warakomska Z. 1973: Analiza pyłkowa miodów rzepakowych i gryczanych woj. lubelskiego XII Nauk Konf. Pszczelarska, 22—23. III.1973, Oddział Pszczel. Inst. Sad., Puławy, streszcz. ref.
- Kropáčová S., 1970: Nektarnosts některych druhů vrb. (Salix sp.), Vědecký Časopis Lesnictvi, Praha, 16, 1695—1100.
- Kulijev A. M., 1952: Zadaczi izuczenia miedonosnych u pierganosnych rastienij, Izdatielstwo Akademii Nauk SSSR, Moskva, Leningrad.
- Matuszkiewicz J., 1976: Przegląd fitosocjologiczny zbiorowisk leśnych Polski. Cz. III. Lasy i zarośla łęgowe. Phytocoenosis, Warszawa — Białowieża, 5,(1).
- Maurizio A., Louveaux J., 1964: Pollen de plants melliferes d’Europe — V — Pollen et Spores, 6; 1—43.
- Maurizio A., Grafl I., 1969: Das Trachtflanzenbuch, Ehrenwirth Verlag München; 261—265.
- Maurizio A., 1979: Beitrag zur Kenntnis des Pollenspektrums Norwegischer Honige. Apidologie, 10(4) ; 359—393.
- Mottl J., 1974: Nová forma vrby. Včelařstvi, 27(5) : 107.
- Péter P., 1972: Nem Gyümölestermö Fák és Cserjék Florális Nektár — székréciójának Vizsgálata, Keszthelyi Agrartudomanyi Egyetem Mosonmagyaróvari Mezögazdasagtudomanyi, Mosonmagyaróvár., 15(18).
- Poszwiński L., Warakomska Z., 1969: Analiza pyłkowa miodów rzepakowych i wrzosowych woj. warszawskiego. Pszczeln. Zeszyty Naukowe, 13(1—3); 147—158.
- Szafer W., 1921: Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i Ziem Ościennych. T. II, Kraków, Nakł. Akademii Umiejętności; 27—29.
- Tompa K., 1964: A Füz. Bründl Lajos.
- Warakomska Z., 1972: Metoda określania wydajności pyłkowej drzew wiatropylnych. Streszcz. ref. XI Nauk. Konf. Pszczel. 13—14.IV. 1972, Puławy; 22—24.
- Warakomska Z., Louveaux J., 1964: Recherche sur les variations du comportement de butinaque chez des colonies d’abeilles de races diffèrentes. Annales de l’Abeille, 7(3) : 217—231.
- Warakomska Z., 1962: Badania nad zbiorem pyłku przez pszczołę miodną (Apis mellifica L.) w rolniczych okolicach Polski. Annales UMCS, Sec.E, vol. XVII, 5 ; 67—103.
- Zücher K., Maurizio A., 1975: Untersuchungen an Handelshonigen mit spezieller Berücksichtigung des Zuckerspektrums. Apidologie 6(1) : 59—90.
НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЕ И ПЫЛЬЦЕПРОДУКТИВНОСТЬ ИЗОБРАННЫХ СОРТОВ И ГИБРИДОВ ИВ (SALIX L.)
М. Котер
Резюме
Целью настоящей работы является исследование нектаровыделения и пыльцепродуктивности у 14 сортов и гибридов ив, растущих в натуральных местах и насаждениях городской зелени.
Исследования прводилось в годы 1975—1979 на сортах Salix pentandra L. ♂ Salix fragilis L. ♂, S. alba L. ♂, S. alba L. var. vitellina (L) Sér. ♂, S. Elaeagnos Scop. ♂, S. caprea L. ♀, ♂, S. daphnoides Vill. ♂, S. daphnoides Vill. var. pomeranica Koch. ♂, S. Erdingeri J. Kern. ♂, S. Smithiana Willd. ♂, S. caprea × fragilis ♂, S. inticensis Huter ♂, S. purpurea L. ♂, S. triandra L. ♂.
У 8 сортов и гибридов ив нектаровыделение было исследовано методом пипетки (Демянович и другие, 1960. Количество содержащейся в пыльниках пыльцы исследовали весово-эфирным методом (Варакомска, 1972).
strona 152Самая высокая продуктивность сахара, во все годы исследований, выступала у сортов Salix Erdingeri J. Kern. ♂ и она составляла 5 г из 1 м3 цветущего слоя кроны.
Самая высокая пыльцепродуктивность из 1 м3 выступала у Salix capera L. ♂, Salix daphnoides Vill ♂, Salix Erdingeri J. Kern. ♂. По пчеловодческим качествам найлучшей оказалась ива Salix Erdingeri J. Kern. ♂.
NECTAR SECRETION AND POLLEN PRODUCTIVENESS OF SEVERAL SPECIES AND HYBRIDS OF WILLOW (SALIX L.)
M. Koter
Academy of Agriculture, Lublin, Poland
Summary
The present work is an attempt at investigating nectar secretion and pollen productiveness of 14 species and hybrids of willow growing both in natural environment and in urban green areas.
The observations made between 1975 and 1979 were based on the following species and hybryds of willow: Salix pentandra L. ♂, Salix fragillis L. ♂, S. alba L. ♂, S. alba L. ver. vitellina (L.) Sér. ♂, S. Elaeagnos Scop. ♂, S. caprea L ♀, ♂, S. daphnoides Vill. ♂, S. Smithiana Willd. ♂, S. daphnoides Vill var. pomeranica Koch ♂, S. Erdingeri J. Kern ♂, S. Smithiana Willd. ♂, S. caprea x fragilis ♂, S. inticensis Huter ♂, S. purpurea L. ♂, S. triandra L. ♂.
The pipette method (Demianowicz and others, 1960) was used to estimate nectar secretion of 8 species and hybrids of willow. The amount of pollen in anthers was measured by means of the ether method (Warakomska, 1972).
Salix Erdingeri J. Kern. ♂ prooved to have the highest sugar productiveness over the observation period — 5 g per 1 m3 of the blooming layer of the tree crown S. caprea L. ♂, S. daphnoides Vill. ♂ and S. Erdingeri J. Kern. ♂ showed the highest pollen productiveness. From the apiarian point of view S. Erdingeri J. Kern ♂ turned out to be the most valuable of all tested willows.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 132, 2×: „Battagllini” → Battaglini
- s. 134, fot. 1: „J. Karn” → J. Kern
- s. 136: „plasykowych” → plastikowych
- s. 138: „Smithiana Villd.” → Smithiana Willd.
- s. 140: „Erdingerii” → Erdingeri
- s. 140: „inticensis Hunter” → inticensis Huter
- s. 140: „trianda” → triandra
- s. 141, tab. 1: „1979 — 1979″ → 1975 — 1979
- s. 141, tab. 1: „daphnoidas” → daphnoides
- s. 143, tab. 2: „daphonides” → daphnoides
- s. 146, tab. 3: „yeras” → years
- s. 150, piśmiennictwo: „preminari” → preliminari
- s. 150, piśmiennictwo: „Instituto” → Istituto
- s. 150, piśmiennictwo: „Differentiatons” → Différentiations
- s. 150, piśmiennictwo: „Critérs” → Critères
- s. 150, piśmiennictwo: „Beintrag” → Beitrag
- s. 150, piśmiennictwo: „quantativen” → quantitativen
- s. 150, piśmiennictwo: „Pollen — analise der Buch weizenhonige” → Pollenanalyse der Buchweizenhonige
- s. 150, piśmiennictwo: „Warakomsk’a” → Warakomska
- s. 150, piśmiennictwo: „nakladatielstvi” → nakladatelství
- s. 150, piśmiennictwo: „Innerbierung” → Innervierung
- s. 150, piśmiennictwo: „Mitteleeuropa” → Mitteleuropa
- s. 150, piśmiennictwo: „Carl Hauser Verlag” → Carl Hanser Verlag
- s. 150, piśmiennictwo: „Maatalonstieellinen” → Maataloustieteellinen
- s. 151, piśmiennictwo: „plants melliferes” → plantes mellifères
- s. 151, piśmiennictwo: „Trachtflanzenbuch” → Trachtpflanzenbuch
- s. 151, piśmiennictwo: „Gyümölestermö” → Gyümölcstermő
- s. 151, piśmiennictwo: „butinaque” → butinage
- s. 151, piśmiennictwo: „Zücher” → Zürcher
- s. 151, streszczenie: „ИЗОБРАННЫХ” → ИЗБРАННЫХ
- s. 151, streszczenie: „прводилось” → проводилось
- s. 152, streszczenie: „capera” → caprea
- s. 152, streszczenie: „найлучшей” → наилучшей
- s. 152, streszczenie: „hybryds” → hybrids
- s. 152, streszczenie: „fragillis” → fragilis
- s. 152, streszczenie: „ver. vitellina” → var. vitellina
- s. 152, streszczenie: „prooved” → proved
