WYDAJNOŚĆ PRACY W TECHNOLOGII MIODOBRANIA

tekst: Andrzej Pidek

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XVII, 1973 — Andrzej Pidek

strona 29

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XVII GRUDZIEŃ 1973

Andrzej Pidek

Oddział Pszczelnictwa IS

WPROWADZENIE

Miodobranie jest jednym z procesów technologicznych w produkcji pszczelarskiej. Przypada ono w okresie największego nasilenia prac w pasiece. Z tego względu właściwe zorganizowanie pracy miodobrania jest szczególnie ważne. Racjonalne organizowanie miodobrania musi bazować na znajomości pracochłonności różnych elementów tego procesu. Poza tym znajomość ta przydaje się do analizy opłacalności produkcji pasiecznej i planowania wielkości pasieki. W literaturze fachowej spotykamy szereg zaleceń w zakresie techniki miodobrania, jak stosowanie przegonki, posługiwanie się repelentami w postaci fenolu, aldehydu benzoesowego lub bezwodnika kwasu propionowego (Phelan 1964), wydmuchiwania pszczół z nadstawek (Diehnelt 1966, Hillyard 1967, Farrar 1968). Metody te nadają się raczej do zastosowania w pasiekach dużych, przemysłowych i tam prawdopodobnie zmniejszają one nakłady pracy. Dotychczas brak jest systematycznego opracowania zagadnienia wydajności pracy na tym odcinku, zarówno w odniesieniu do tradycyjnych jak i zmodyfikowanych metod, a także w odniesieniu do pasiek różnej wielkości. Niniejsza praca ma za cel określenie wydajności pracy w technologii miodobrania w pasiekach wielkotowarowych i drobnotowarowych. Materiał do analizy uzyskano z pomiarów fotografii czasu pracy, przeprowadzonej zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami (Schmidt 1959). Drugim źródłem danych były ankiety nadsyłane przez korespondentów Instytutu, którzy od lat notują pewne elementy swojej pracy w pasiece według określonych w ankiecie zasad.

METODYKA

W latach od 1970 do 1972 w pasiece Oddziału Pszczelnictwa IS, w pasiece wędrownej Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego, a w 1972 roku w pięciu pasiekach indywidualnych pszczelarzy z terenu powiatu puławskiego

strona 30

zostały przeprowadzone obserwacje technologii miodobrania. Ponadto przez okres trzech lat pszczelarze z terenu całej Polski dostarczali notatki w formie ankiet, dotyczące między innymi tego procesu. W pasiece Oddziału Pszczelnictwa, a także w pięciu pasiekach na terenie powiatu dokonano pomiarów fotografii czasu pracy. Wyniki z pasieki wędrownej Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego i pasiek ankietowiczów nie zostały bezpośrednio sprawdzone, bowiem było to niemożliwe.

Całość pracy obejmuje: 1) obliczenie technicznej wydajności pracy miodobrania w Oddziale Pszczelnictwa, przeprowadzonego w poprawnych warunkach technicznych, przy wykluczeniu zbytecznych działań oraz przy najpełniejszym zastąpieniu pracy ręcznej pracą maszynową, przy prawidłowej organizacji miejsca pracy i intensywnym wykorzystaniu czasu roboczego;

  1. obliczenie wydajności pracy miodobrania w pasiece wędrownej Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego, gdzie miodobranie przeprowadzono w warunkach najczęściej spotykanych w pasiecznictwie polskim, a więc przy różnym wykwalifikowaniu osób w rozmaitych systemach uli;
  1. obliczenie wydajności w pasiekach indywidualnych pszczelarzy.

W procesie miodobrania można wyodrębnić kilka zabiegów samodzielnych: a) odbiór plastrów z ula i zwrot ramek, b) przygotowanie do wirowania, c) wirowanie i uporządkowanie miodu. Odbiór plastrów z miodem w pasiece Oddziału Pszczelnictwa przeprowadzono z uli Dadanta w okresie istnienia umiarkowanego pożytku. W niektórych ulach znajdowały się nadstawki. Przy odbiorze plastrów pracowało zawsze dwoje pełnosprawnych pracowników. Jeden pracownik dokonywał przeglądu rodziny pszczelej, wyjmował i omiatał z pszczół piórkiem plastry gniazdowe i nadstawkowe. Na ich miejsce w zależności od potrzeby wstawiał plastry poprzednio odwirowane i osuszone, albo ramki z suszem lub węzą, które drugi pracownik donosił z 30-plastrowej transportówki. Transportówki pełne plastrów z miodem odwożono samochodem do pracowni. Pomiary fotografii czasu pracy i chronometrażu obejmowały całkowity czas trwania operacji odbioru plastrów w danym dniu (Tu1), odbioru plastrów z 1 pnia (te1), także czas przeglądu i zabrania 1 ramki. Różnicę pomiędzy Tu1 i iloczynu liczby pni (n) i (te1) przyjęto jako sumę czasów pomocniczego (ta1) i przygotowawczo-zakończeniowego (tp1). Zatem:

stąd: Tu1 = n te1 + ta1 + tp1 ta1 + tp1 = Tu1 — n te1

W skład czasu całkowitego nie wliczano czasu na dojazdy i czasu straconego. Wirowanie miodu przeprowadzała jedna lub dwie osoby. Plastry z transportówek wyjmowano i odsklepiano nad stołem do odsklepiania za pomocą noża pasiecznego. Po odsklepieniu wstawiano je do 30-plastrowej promienistej miodarki o napędzie elektrycznym, a po odwirowaniu

strona 31

ponownie umieszczano w transportówkach, skąd podczas miodobrania w następnym dniu były poddawane do ula, w miejsce zabieranych ramek z miodem. Odwirowany miód spływał z miodarki poprzez sito do dużego, 30 l naczynia, skąd po odstaniu się w następnym dniu był przelewany do konwi. W procesie wirowania miodu za czas główny przyjęto czas odsklepiania plastrów oraz czas wstawienia i wyjęcia ich z miodarki po odwirowaniu. Sumę czasu pomocniczego jak i przygotowawczo-zakończeniowego obliczono w podobny sposób jak w procesie odbioru plastrów z miodem w pasiece. W opracowaniu nie analizowano różnicy wydajności pracy poszczególnych pracowników jak również jej zmienności w poszczególnych latach, ponieważ duża liczba czynników (wiek pracownika, sprawność fizyczna, predyspozycja w konkretnym dniu) mogła wpływać na osiągane efekty. W opracowaniu porównano wyniki faktyczne pomiarów czasu pracy poszczególnych czynności miodobrania w ulach Dadanta z nadstawkami i w ulach Dadanta bez nadstawek z czasem teoretycznie obliczonym na podstawie odpowiednich wzorów.

Wzór wyrażający czas trwania miodobrania w ulu Dadanta bez nadstawek wyliczono w następujący sposób: mnożono czas przeglądu 1 ramki przez liczbę ramek w pniu, dodawano do tego iloczyn liczby ramek zabranych przez sumę czasu głównego zabierania 1 ramki gniazdowej i wirowania, a otrzymaną sumę iloczynów mnożono przez 2 × 100/72 (iloczyn liczby pracowników pracujących przy miodobraniu i odwrotności stosunku czasochłonności czasu głównego i całkowitego). Po zredukowaniu wyrazów podobnych otrzymano wzór 100 (n1 + 3n2), gdzie n1 = liczba ramek w ulu, n2 = liczba zabranych ramek z miodem. Wynik otrzymano w roboczosekundach. W podobny sposób obliczono wzór wyrażający czas trwania miodobrania w ulach Dadanta z nadstawkami. Opracowanie statystyczne polegało na obliczeniu 95% półprzedziałów ufności dla średniej.

WYNIKI I DYSKUSJA

Czynnikami determinującymi wydajność pracy pasiecznika w miodobraniu są zarówno warunki zewnętrzne jak i wewnętrzne dyspozycje osoby obsługującej. Podstawową jednostką, jaką operuje pszczelarz w tej pracy, jest ramka, która w różnych typach uli posiada rozmaite wymiary. Czas wyjęcia z ula ramki z miodem obejmuje czas wykonania paru ruchów: odsunięcia jej za pomocą dłuta, podniesienia i obejrzenia, omiecenia pszczół z ramki za pomocą piórka. Niektóre z tych ruchów powtarzane są bez względu na to, jaką wielkość posiada ramka i czas ich trwania jest bardzo przybliżony. Natomiast czas omiatania pszczół jest zależny od wielkości ramki jak również od ilości pszczół znajdujących się na niej. Czas zabrania ramki gniazdowej jest różny od czasu zabrania ramki nadstawkowej (tab. 1).

strona 32

Tabela 1 Wydajność pracy miodobrania w ulach Dadanta Efficiency of work during harvesting of honey in Dadant hives

Lp. Wyszczególnienie / Specification Liczba obserwacji / Number observation Czas x / Time %
1 Zabranie ramek gniazdowych 86 19′16″ 100
Taking out of honeycombs from the nest 13′51″ ± 50″ 72
te 5′23″ 28
ta + tp
2 Zabranie ramek gniazdowych i nadstawkowych 35 24′37″ 100
Taking out of honeycombs from the nest and super
te 18′37″ ± 67″ 77
ta + tp 5′40″ 23
3 Zabranie nadstawki 49 8′07″ 100
Taking of super
te 6′48″ ± 24″ 84
ta + tp 1′19″ 16
4 Wirowanie 1 ramki gniazdowej 105 1′37″ 100
Extracting of one honeycomb from the nest
te 1′04″ ± 4″ 66
ta + tp 33″ 34
5 Wirowanie 1 ramki nadstawkowej 73 1′06″ 100
Extracting of one honeycomb from the super
te 48″ ± 2″ 73
ta + tp 18″ 27
6 Przeglądnięcie 1 ramki gniazdowej 101 38″ ± 0″
Inspection of one frame in the nest
7 Zabranie 1 ramki gniazdowej 89 70″ ± 2″
Taking out of one honeycomb in the nest
8 Zabranie 1 ramki nadstawkowej 80 46″ ± 0″
Taking out of honeycomb from the super

Z porównania ilorazu czasu przeznaczonego na zabranie jednej ramki gniazdowej i jednej ramki nadstawkowej (1,5 i 1,0) i ilorazu powierzchni ramki gniazdowej i nadstawkowej (2,3 i 1,0) wynika, że mniejszą ponad dwukrotnie ramkę, zabiera się tylko półtora raza szybciej. Podobna relacja zachodzi przy porównywaniu czasu przeznaczonego na odsklepianie plastrów z ich powierzchnią. Iloraz czasu głównego w wirowaniu (a więc zgodnie z przyjętą metodyką — czas odsklepiania) plastrów gniazdowych i nadstawkowych

strona 33

wynosi 1,33 i 1,0. Odnosząc czas przeznaczony na miodobranie z jednego plastra do jego powierzchni, stwierdzimy, że im jest większa powierzchnia, tym mniejszy jest czas potrzebny na miodobranie z jednostki jego powierzchni.

Z punktu widzenia pracochłonności, w konstrukcji uli należałoby dążyć do powiększenia w nich ramki, co powodowałoby zmniejszenie liczby operacji. Całkowity czas miodobrania zależy od ilości ramek w pniu. Na podstawie czasów jednostkowych pracy z jedną ramką (tab. 1) opracowane zostały wzory na obliczenie całkowitego czasu pracy miodobrania w ulach Dadanta bez nadstawek i w ulach Dadanta z nadstawkami. Uproszczony wzór czasu pracy miodobrania dla uli Dadanta bez nadstawek jest następujący:

tA = 100 (n1 + 3n2)

dla uli Dadanta z nadstawkami:

tB = 100 (n1 + 3n2 + 2n3)

gdzie:

n1 — ogólna liczba ramek w pniu

n2 — liczba ramek z miodem zabranych z pnia

n3 — liczba zabranych ramek nadstawkowych

Po podstawieniu liczb wynik otrzymamy w roboczosekundach. Błąd obliczonego czasu teoretycznego dla poszczególnych lat wynosi od 0,15% do 11,90% dla uli Dadanta bez nadstawek i od 2,19 do 17,54% dla uli Dadanta z nadstawkami. Suma czasu pomocniczego i przygotowawczo-zakończeniowego stanowi w miodobraniu około od 1/4 do 1/3 ogólnych nakładów pracy. Wycofywanie ramek z gniazda wykonują dwie osoby w ciągu 19 minut, czyli więcej niż pół roboczogodziny, przy czym średnia liczba zabranych ramek wynosiła około czterech. Większość czasu z tego przeznaczona jest na przeglądnięcie całego gniazda. W ulach Dadanta bez nadstawek wynosiła ona 12,33×38″ = 7′ 49″ (średnia liczba ramek w pniu pomnożona przez czas przeglądnięcia jednej ramki). Czas zabierania ramek z miodem w tym samym ulu wynosi 4,89×70″ = 5′ 42″ (liczba zabranych ramek gniazdowych z miodem pomnożona przez czas zabierania jednej ramki). Na podstawie podobnych obliczeń, wykonanych dla uli Dadanta z nadstawkami wynika, że 42% czasu w procesie zabierania miodu zajmuje przegląd ramek w pniu. Wprowadzenie niektórych środków technicznych np. wydmuchiwanie pszczół może znacznie ograniczyć pracę tylko w tych przypadkach, gdy ramki z miodem oddzielone są od gniazda.

Faktyczna liczba roboczogodzin przypadająca na 1 pień w miodobraniu w Oddziale Pszczelnictwa wynosiła w poszczególnych latach od 44 do 48 minut w ulach Dadanta bez nadstawek i od 58 do 62 minut w ulach Dadanta z nadstawkami, przy czym czas miodobrania w przeliczeniu na 1 kilogram miodu wynosił od 5′ 08″ do 6′ 34″ (tab. 2, tab. 3). Wraz z wzrostem

strona 34

Tabela 2 Faktyczna i teoretyczna liczba rbg miodobrania w przeliczeniu na 1 pień w ulach Dadanta bez nadstawek Actual and theoretical number of work hours and minutes for harvesting of honey in one hive without super

Lp. Wyszczególnienie / Specification Rok / Year: 1970 Rok / Year: 1971 Rok / Year: 1975 x̄
1 Liczba ramek w pniu (n1) 11,38 12,36 12,94 12,23
Numer of frames in bee colony
2 Liczba zabranych ramek (n2) 4,76 5,42 4,50 4,89
Number of taken honeycombs
3 Zabieranie ramek z miodem 41′10″ 37′18″ 36′56″ 38′32″
Taking out of honeycombs from the nest
4 Wirowanie ramek (n2) 7′23″ 8′56″ 7′42″ 7′45″
Extracting
5 Faktyczna flobalna liczba rbg 48′33″ 46′14″ 44′08″ 46′17″
Actual total number of work hours
6 Obliczona liczba rbg wg wzoru: 42′46″ 47′42″ 44′04″ 44′50″
According to the formula:
100 (n1+3n2)
7 Błąd względny (%) 11,90 3,16 0,15 3,13
Relative error
Ryc. 1. Zależność nakładów pracy od wydajności miodu z 1 pnia
Ryc. 1. Zależność nakładów pracy od wydajności miodu z 1 pnia Dependance of labor expenses from yield of honey from bee colony
strona 35

Tabela 3 Faktyczna i teoretyczna liczba rbg miodobrania w przeliczeniu na 1 pień w ulach Dadanta z nadstawkami Actual and theoretical numbers of hours and minutes for harvesting of honey in one Dadant hive with the super

Lp. Wyszczególnienie / Specifikation Rok / Year: 1970 Rok / Year: 1971 Rok / Year: 1972 x̄
1 Liczba ramek gniazdowych w pniu (n1) 11,27 13,08 12,92 12,42
Number of frames in the nest of bee colony
2 Liczba zabranych ramek gniazdowych (n2) 3,36 5,00 4,33 4,23
Number of honeycombs taken from the nest
3 Liczba zabranych ramek nadstawkowych (n3) 6,73 6,75 7,66 7,05
Number of honeycombs taken from the supers
4 Zabieranie ramek z miodem z pnia 46′16″ 49′30″ 51′58″ 48′08″
Taking out of honeycombs from the bee colony
5 Wirowanie ramek gniazdowych (n2) 5′19″ 8′15″ 7′00″ 6′31″
Extracting of honeycombs from the nest
6 Wirowanie ramek nadstawkowych (n3) 7′44″ 8′12″ 7′54″ 7′57″
Extracting of honeycombs from the super
7 Faktyczna globalna liczba rbg 59′19″ 58′57″ 1h06′52″ 1h01′42″
Actual total number of hours work
8 Obliczona liczba rbg wg wzoru. 55′05″ 1h07′15″ 1h05′12″ 1h03′18″
Theoretical number of work hours according to the formula:
99 n1+279 n2+186 n3 7,13 14,09 2,49 2,59
9 Błąd względny (%)
Relative error
10 Obliczona liczba rbg wg wzoru: 58′01″ 1h09′18″ 1h08′43″ 1h05′20″
Theoretical number of work hours according to the formula:
100 (n1+3n2+2n3)
11 Błąd względny (%) 2,19 17,54 2,77 5,89
Relative error
strona 36

uzysku miodu z 1 pnia zmniejsza się czas potrzebny na uzyskanie 1 kg miodu (ryc. 1). W pasiece PZD, gdzie pracowano przy gorszym wyposażeniu w środki techniczne, czas miodobrania w 1 pniu wynosił od 68 do 74 roboczominut, a w przeliczeniu na 1 kg miodu od 7 do 14 roboczominut. W zasadzie podobne wyniki uzyskano w pasiekach indywidualnych. Wynika to zarówno z danych respondentów jak również z pomiarów czasu pracy. Duże nakłady pracy na otrzymanie 1 kg miodu wynikają głównie z bardzo niskiej wydajności miodu.

Wydajność pracy w miodobraniu w warunkach poprawnych technicznie jest od 16 do 40 procent wyższa w porównaniu z wydajnością w warunkach najczęściej spotykanym w pszczelnictwie polskim tzn. przy słabym wyposażeniu technicznym. Wydajność pracy miodobrania w różnych typach uli porównywano na podstawie ankiet. Pomiędzy wydajnością miodobrania w różnych typach uli nie stwierdzono jednak różnic.

Tabela 4 Wydajność technologiczna miodobrania Technological efficiency of labor in harvesting of honey

Lp. Wyszczególnienie / Specification Rok / Year: 1970: Tu/1 pień (Tu/1 bee colony) Rok / Year: 1970: Tu/1 kg miodu (Tu/1 kg honey) Rok / Year: 1971: Tu/1 pień (Tu/1 bee colony) Rok / Year: 1971: Tu/1 kg miodu (Tu/1 kg honey) Rok / Year: 1972: Tu/1 pień (Tu/1 bee colony) Rok / Year: 1972: Tu/1 kg miodu (Tu/1 kg honey)
1 Pasieki państwowe 1h13′ 14′10″ 1h12′ 8′22″ 1h08′ 7′50″
State apiares
2 Pasieki indywidualne
Private apiares
Według wywiadów ankietowych 1h14′ 8′52″ 1h13′ 9′43″ 1h11′ 9′00″
According to the data from the polls
Według pomiarów chronometrażowych — — — — 1h13′30″ 21′12″
According to the timing

WNIOSKI

  1. Nakłady pracy na miodobranie są bardzo wysokie i należałoby dążyć do zmechanizowania tego procesu.
  1. W metodach gospodarki pasiecznej należałoby dążyć do zdecydowanego oddzielenia miodni od reszty gniazda.
strona 37
  1. Przy wysokich wydajnościach miodu z jednego pnia, nakłady pracy na uzyskanie 1 kg miodu są znacznie niższe w porównaniu z analogicznymi nakładami w pniach o niskiej wydajności.
  1. Znając czas trwania poszczególnych czynności miodobrania możemy planować pracochłonność całego tego procesu.

LITERATURA

Bornus L. i in. (1970) — Hodowla pszczół. PWRiL

Diehnelt B. (1966) — The bee blower. Am. Bee J. t. 106 nr 7, s. 246—247

Eland R. (1964) — Statystyka matematyczna w zastosowaniu do doświadczeń rolniczych. PWN

Farrar C.L. (1968) — Productive menagement of bee colonies. Am. Bee J. t. 108 nr 10, s. 392—393

Gromisz M. (1970) — Limit czasu na wyszukiwanie matek w rodzinach pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk. XIV nr 1—3, s. 145—152

Kornecho L. G. i in. (1969) — Ekonomičeskaja ocenka pčelovodstva. Apiacta nr 1, s. 12—21

Manteuffel R. (1971) — Ekonomika i organizacja pracy wykonawczej w rolnictwie. PWRiL

Michaels M. (1964) — Der Arbeitszeitaufrand in der Imkerei. Garten und Kleintierzucht Wyd. C t. 3 nr 20

Peroutka M. (1971) — Zatraty truda pri obsłużivanij pčelinych semej na promyšlennych pasekach. XXIII Meżdunarodnyj Kongres po pčelovodstvu. Moskva. Izdatelstvo Apimondi, s. 632

Phelan J. (1964) — The use of benzaldehyde in removing supers of honey. Am Bee J. t. 104 nr 4, s. 136

Schmidt S. (1959) — Metodyka technicznego normowania czasu pracy w rolnictwie. PWRiL

ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТЬ ТРУДА В ТЕХНОЛОГИИ ОТБОРА МЕДА

А. Пидек

Резюме

Время необходимое для отбора меда от одной пчелосемьи: в пасеках хорошо оборудованных равняется 42—74 чел.-мин., а в пересчёте на 1 кг меда 5—14 чел.-мин. В пасеках оборудованных хуже производительность труда на 16—40% ниже.

strona 38

EFFICIENCY OF WORK DURING HARVESTING OF HONEY

A. Pidek

Summary

The time necessary for harvesting of honey from one bee colony equals 44 to 74 minutes or 5 to 14 minutes for 1 kg of honey. In apiaries which have the worse bee equipment the effect of work is lower, from 16 to 40% in comparison with apiaries with the good bee equipment.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 34, tab. 2: „1975″ → 1972
  • s. 34, tab. 2: „Numer of frames” → Number of frames
  • s. 34, tab. 2: „flobalna” → globalna
  • s. 34, ryc. 1: „Dependance” → Dependence
  • s. 35, tab. 3: „Specifikation” → Specification
  • s. 36: „spotykanym” → spotykanych
  • s. 36, tab. 4: „State apiares” → State apiaries
  • s. 36, tab. 4: „Private apiares” → Private apiaries
  • s. 37, literatura: „menagement” → management
  • s. 37, literatura: „Arbeitszeitaufrand” → Arbeitszeitaufwand

Podobne wpisy