WSTĘPNE BADANIA WPŁYWU ŚRODKÓW WARROZOBÓJCZYCH NA PRZEŻYWALNOŚĆ PSZCZÓŁ

tekst: Michał Gromisz, Zofia Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXI, 1987 — Michał Gromisz, Zofia Gromisz

strona 107

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXI 1987

Michał Gromisz i Zofia Gromisz

Oddział Pszczelnictwa ISK i Pszczelniczy Zakład Doświadczalny Górna Niwa-Puławy

WPROWADZENIE

Jednym z najważniejszych obecnie problemów pszczelarstwa jest zwalczanie pasożyta Varroa jacobsoni Oudemans, wywołującego groźną chorobę pszczół. Zawleczony z południowowschodniej Azji, rozprzestrzenił się on szybko w krajach europejskich. Jego występowanie w Polsce wykrył w 1980 roku mgr S. Różyński, pracownik Wojewódzkiego Ośrodka Postępu Rolniczego w Końskowoli (Kostecki i Tomaszewska 1980, Różyński 1981).

W zwalczaniu tego pasożyta kładzie się główny nacisk na środki chemiczne. W gorączkowym poszukiwaniu skutecznego leku sięga się przede wszystkim do arsenału pestycydów o selektywnym działaniu, nie zagrażającym życiu pszczół. Obecnie w krajowych rozwiązaniach bierze się pod uwagę preparaty zawierające amitraz i malathion (Romaniuk 1982, 1984, Jeliński 1985). Ze środków zagranicznych znajduje u nas niekiedy zastosowanie Folbex VA zawierający bromopropylat (Jeliński 1984, Dzierżawski 1985). Ostatnio w Polsce jest produkowany przez „Biowet” w Gorzowie Wielkopolskim odpowiednik Folbexu VA pod nazwą Fumilat.

Zarówno malathion jak i amitraz wnoszą pewne zagrożenie pszczołom. Substancje te wchodzą w skład niektórych środków ochrony roślin, na przykład malathion jest substancją czynną insektycydu krajowego Sadofos, a amitraz importowanego z Austrii akarycydu Mitac 20 EC. W zaleceniach ochrony roślin na rok 1985/86 Sadofos został zaliczony do I klasy

strona 108

toksyczności dla pszczół i ustalono dla niego 6 godzinny okres prewencji, natomiast preparat z amitrazem znalazł się w III klasie toksyczności, a przewidziany dla niego okres prewencji wynosi także 6 godzin. Dawki lecznicze każdego preparatu są tak dobierane, aby wykluczyć niebezpieczeństwo zatrucia pszczół. Pod tym względem przeprowadza się testowanie, ale ogranicza się ono do określania śmiertelności pszczół w okresie najwyżej dwóch dni od zastosowania środka. Tymczasem działanie toksyczne wielu pestycydów występuje w formie przewlekłej i odbija się na zdrowiu pszczół, często przyspieszając znacznie ich śmierć (Gromisz 1980, 1985).

W niniejszym opracowaniu przedstawiamy wyniki badań z zakresu działania na pszczoły preparatów warrozobójczych zależnie od sposobu ich stosowania i wielkości dawek.

MATERIAŁ I METODA

Badania przeprowadzono w latach 1984—1985 w czterech seriach, wykorzystując do tego celu pszczoły z pasiek Oddziału Pszczelnictwa ISK i Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego, zlokalizowanych w Puławach i okolicy. W pasiekach tych stwierdzono występowanie pasożyta Varroa jacobsoni i przeprowadzono zabiegi lecznicze środkami chemicznymi. W doświadczeniu stosowano środki chemiczne bezpośrednio w rodzinach pszczelich (warunki pasieczne) i później pobierano próbki pszczół do klateczek, albo poddawano zabiegom leczniczym pszczoły zamknięte w klateczkach i umieszczone w pustym ulu (warunki laboratoryjne). Zabieg polegał na tak zwanym odymianiu przez spalanie tabletek lub pasków bibuły zawierających środek leczniczy albo na swobodnym parowaniu środka leczniczego nasączającego bibułę. Czas trwania zabiegu wynosił 30 minut przy zamkniętych wylotkach uli, po czym wylot otwierano. Pszczoły w klateczkach przetrzymywano w cieplarce utrzymującej temperaturę 24—26°C. Klateczki o wymiarach 13×11×4,5 cm miały z jednego boku siatkę metalową, z drugiego szybę. Jako pokarm służył pszczołom syrop cukrowy w proporcji 1 : 1, poddawany w probówce. Codziennie usuwano w klateczczek i liczono martwe pszczoły. W każdej klateczce umieszczano około 80—120 pszczół, pobieranych z ula ze skrajnych plastrów z czerwiem.

W doborze środków leczniczych do badań uwzględniano przede wszystkim preparaty, które równolegle testowano na skuteczność działania przeciw Varroa jacobsoni. Zawierały one następujące substancje czynne: amitraz, malathion, azoksybenzen. W przypadku amitrazu i malathionu formy użytkowe preparatów nie miały jeszcze nazwy handlowej, testowanie ich bowiem poprzedzało opracowanie preparatów Apiwarol i Warrosekt produkowanych później seryjnie. W pierwszych seriach naszych badań amitraz i malathion stosowano jako składnik tabletek do spalania sporządzonych

strona 109

przez „Biowet” w Puławach, określając je potocznie z braku nazwy handlowej nazwą substancji czynnej, w przeciwieństwie do preparatów, które miały już nazwy handlowe, jak preparat Apiwarol A (substancja czynna amitraz) produkowany od 1985 roku seryjnie, czy niemiecki preparat Falivaron (substancja czynna azoksybenzen) i szwajcarski preparat Folbex VA (substancja czynna bromopropylat), który także włączono do porównania.

Pierwsza seria badań. Doświadczenie założono 16 VIII 1984 r. Pobrano do klateczek pszczoły z trzech rodzin, po 4 klateczki z każdej, łącznie więc było 12 klateczek. Umieszczono je w 4 pustych korpusach ula wielkopolskiego, w każdym 3 powtórzenia i poddano zabiegom leczniczym, stosując następujące preparaty (czwarty korpus grupa kontrolna):

  1. tabletki z malathionem — przez spalanie 1/2 tabletki, w tabletce 0,003 g substancji czynnej,
  1. Falivaron — preparat płynny produkcji NRD, zawierający 40% roztwór azoksybenzenu; zastosowanie: 3 ml preparatu nanoszono na bibułę umieszczoną w szalce Petriego w celu swobodnego parowania,
  1. tabletki z amitrazem — przez spalanie tabletki, zawierającej 0,00625 g substancji czynnej.

Druga seria badań. W dniu 20 VIII 1984 pobrano do klateczek pszczoły z 3 rodzin i poddano je zabiegom leczniczym w sposób jak w pierwszej serii badań. Uwzględniono następujące preparaty:

  1. tabletki z malathionem — 1/3 tabletki (w tabletce 0,003 g substancji czynnej),
  1. tabletki z malathionem — 1/4 tabletki,
  1. Falivaron — 1,5 ml.

Trzecia seria badań. We wrześniu 1984 roku pobrano próbki pszczół z rodzin pszczelich przed i po zabiegu leczniczym, z 5 rodzin w ulach systemu dadana dla każdego z ocenianych preparatów:

  1. Folbex VA (5 IX),
  1. tabletki z amitrazem (6 IX),
  1. tabletki z malathionem — 1/3 tabletki (11 IX),
  1. Falivaron — 3 ml (11 IX).

Czwarta seria badań. W dniu 20 VIII 1985 r. założono doświadczenie, w którym pszczoły w 5 rodzinach (ule wielkopolskie) poddano zabiegom odymiania stosując środek leczniczy produkcji puławskiego „Biowetu”, wprowadzony na rynek w 1985 roku pod nazwą Apiwarol A, zawierający amitraz w ilości 0,0125 g w tabletce (seria 85 07 06). W badaniach uwzględniano odymianie pszczół jedno, dwu i trzykrotne, w warunkach pasiecznych (p) i w warunkach laboratoryjnych (l) według następującego schematu:

k — nieodymianie w ogóle (grupa kontrolna),

p i l — odymianie jednokrotne (p — warunki pasieczne, 1 — w laboratorium),

strona 110

p—p, p—l i l—l — odymianie dwukrotne.

p—p—l, p—l—l i l—l–l–odymianie trzykrotne

Każda z tych dziewięciu kombinacji była reprezentowana przez próbki pszczół z 5 rodzin, czyli z każdej rodziny objętej doświadczeniem pobrano pszczoły do 9 klateczek, łącznie więc było 45 klateczek. Kolejność odymiania w sposób p lub l zachowano zgodnie z następstwem symboli umieszczonych w podanym schemacie. Między odymianiem pierwszym i drugim oraz drugim i trzecim zachowano odstęp 2 dni.

Na podstawie ubytku pszczół przetrzymywanych w cieplarce określano ich śmiertelność z upływem czasu i dane te wykorzystano do przedstawienia liczbowego wyników badań, jak poziomu śmiertelności pszczół w określonym dniu po zabiegu, czy okresu czasu, jaki upływa do ubytku 50% i 90% pszczół lub kształtowania się krzywych przeżywalności. Ocenę istotności różnic pomiędzy kombinacjami oparto na teście Duncana lub na kryterium chi-kwadrat według wzorów zaczerpniętych z podręcznika Ruszczyca (1970). W kreśleniu krzywych przeżywalności pszczół posłużono się sumą obserwacji z wszystkich powtórzeń, natomiast inne liczbowe wskaźniki obliczano jako wartość średnią z sytuacji, które miały miejsce w poszczególnych powtórzeniach.

WYNIKI

W 1984 roku przeprowadzono w Oddziale Pszczelnictwa ISK ocenę warrozobójczego działania niektórych środków chemicznych. Równolegle z tą serią doświadczeń poczyniono wstępne obserwacje skutków, jakie może przynosić pszczołom stosowanie tych leków. W tym celu umieszczano klateczki z pobranymi z 3 rodzin pszczołami w pustym ulu i poddawano zabiegom leczniczym w sposób zalecany: traktowanie preparatem przez 30 minut przy zamkniętym wylotku. Z preparatów wybrano do spalania tabletki zawierające malathion w ilości 0,003 g w tabletce — ½ tabletki i tabletki zawierające 0,00625 g amitrazu (cała tabletka) oraz do swobodnego parowania naniesiony na bibułę preparat produkcji NRD Falivaron w ilości 3 ml. Pszczoły traktowane malathionem i Falivaronem zginęły wszystkie w ciągu 24 godzin, natomiast w kombinacji z amitrazem stwierdzono jedynie 1,7% martwych osobników, mniej nieco niż naliczono ich w grupie kontrolnej (2,1%). Po upływie dwóch tygodni, gdy przerwano obserwacje, przeważająca część pszczół żyła nadal, ubywało ich jednak szybciej w grupie kontrolnej — 18,7% wobec 13,9% ubytku po działaniu tabletek z amitrazem. W trzech rodzinach pszczelich, z których były brane pszczoły do badań, naliczono na 332 robotnicach 39 egzemplarzy pasożyta Varroa jacobsoni, natomiast w stosunku do poszczególnych rodzin porażenie było następujące: 7,7%, 8,2% i 18,5%.

W rozpoczętej w kilka dni później następnej serii badań skoncentrowano

strona 111

się na preparatach, które uprzednio powodowały natychmiastową śmierć pszczół. Zmniejszono ich dawki: malathion do 1/3 i do 1/4 tabletki oraz Falivaron do 1,5 ml na ul. Zabieg leczniczy pszczoły przetrzymały wprawdzie we wszystkich kombinacjach, ale porcja malathionu zawarta w 1/3 tabletki rychło prowadziła do wzmożenia śmiertelności wśród nich. Po 24 godzinach zginęło w tej kombinacji 51,8% pszczół, czyli 10 razy więcej niż po zastosowaniu 1/4 tabletki z malathionem (5,2%). W pozostałych dwóch kombinacjach — Falivaron i kontrolne, pierwsze pszczoły zginęły dopiero w drugim dniu doświadczenia (0,6% i 1,9%). Po 10 dniach obraz ubytku był następujący:

1/3 tabletki z malathionem 66,7%
1/4 tabletki z malathionem 16,2%
1,5 ml Falivarolu 9,2%
Kontrolne 9,3%

W uszczerbku, jaki przynosiły pszczołom te środki lecznicze, wybijał się malathion, zarówno w stosunku do tego samego środka użytego w zmniejszonej dawce oraz do Falivaronu. Różnica ta uzyskała potwierdzenie istotności w statystycznym opracowaniu materiału (przy a = 0,01). Jej wielkość jest uderzająca, gdy porównanie sprowadzimy do charakterystyki malathionu, użytego w różnych dawkach. Podobnie rzecz się ma z Falivaronem, jeżeli uwzględnimy w porównaniu dane z pierwszej serii tego doświadczenia. Przekroczenie pewnego progu w dawkowaniu tych środków leczniczych prowadziło w warunkach doświadczenia do gwałtownego wzrostu ich szkodliwości dla pszczół. W podobnych przypadkach uwolnienie od pasożytów rodziny pszczele mogą opłacać stratą znacznej ilości pszczół, a w mniej krańcowych warunkach być może ich chorobą na skutek podtrucia lekiem. Zaniechanie jednak leczenia grozi rodzinom pszczelim całkowitą zagładą. Sprawa sprowadza się więc do doboru takich preparatów i ich dawek, aby różnica poziomu wrażliwości pasożyta i pszczół była jak największa.

We wrześniu 1984 roku zastosowano w zwalczaniu pasożyta Varroa jacobsoni następujące preparaty (po 5 rodzin pszczelich): tabletki z malathionem (1/3 tabletki), tabletki z amitrazem, Falivaron (3 ml) i Folbex VA. Przed zabiegiem i po zabiegu pobrano z uli pszczoły do klateczek i umieszczono w cieplarce. Niektóre z nich przeżyły tam aż do dwóch miesięcy, ale już od pierwszego dnia obserwacji stopniowo zmniejszała się ich liczba. W końcowym rachunku zabieg leczniczy zwiększał na ogół przeżywalność pszczół, przy poszczególnych preparatach jednak w różnym stopniu i w odmienny nieco sposób, co ilustruje wykres (ryc. 1). Działanie Folbexu VA w tym kierunku było oczywiste i jednoznaczne w stosunku do każdej z badanych rodzin pszczelich: średnia śmiertelność po 8 dniach pszczół leczonych wynosiła 27,3%, a nieleczonych 46,1% (różnica istotna, test chi–

strona 112

-kwadrat). Falivaron wywoływał natomiast zróżnicowane reakcje poszczególnych rodzin pszczelich, prowadził do wzrostu lub obniżenia przeżywalności na ogół w sposób istotny, gdy oceniamy sytuacje w obrębie poszczególnych rodzin. Działanie dwóch pozostałych preparatów było korzystne dla przeżywalności pszczół z wyjątkiem jednej rodziny, w której leczenie zwiększało nieznacznie ich śmiertelność.

Jeżeli obliczymy czas, jaki upłynął do śmierci 50% pszczół w poszczególnych klateczkach, otrzymamy następujące średnie wskaźniki (w dniach):

nieleczone leczone
tabletki z malathionem 34,2 (28,9) 35,6 (30,6)
tabletki z amitrazem 16,4 (9,6) 19,6 (21,5)
Falivaron 13,0 (10,9) 15,4 (10,6)
Folbex VA 9,9 (8,7) 12,2 (16,1)

W nawiasach podano wartości wskaźników obliczone dla każdej kombinacji z sumy martwych pszczół w pięciu klateczkach, a więc odpowiadające danym na rycinie 1. Przeciętna różnica do czasu, kiedy ginie 50% pszczół wynosiła 2,3 dnia na korzyść rodzin leczonych. Zwiększała się ona do 5,4 dnia, gdy w obliczeniach przyjęto moment śmierci 90% pszczół. Widzimy w tym korzyści, jakie przynosi tej generacji pszczół stosowanie preparatów chemicznych przeciwko Varroa jacobsoni. Ten bilans końcowy obejmuje rozmaite sytuacje, jakie miały miejsce w narastaniu śmiertelności wśród pszczół leczonych i nieleczonych. Jedynie przy amitrazie rozpoczęły się z miejsca w sposób jednoznaczny korzyści z leczenia pszczół, natomiast przy pozostałych środkach sprawa na początku nie była taka oczywista (ryc. 1). Falivaron w ciągu pierwszego tygodnia po zabiegu wywoływał wzrost śmiertelności pszczół, podobnie jak w pierwszych dniach Folbex: na drugi dzień 6,0% martwych pszczół, gdy w grupie kontrolnej było ich 3,1%. Wprawdzie w tym doświadczeniu nie stwierdzono istotności tych różnic, ale możliwości wystąpienia podobnych układów mają w doświadczalnictwie niebagatelne znaczenie metodyczne. Wynik odczytów pierwszego dnia po założeniu doświadczenia nie wystarcza zatem do scharakteryzowania stopnia szkodliwości preparatu dla pszczół. Szczególnie jest to jaskrawe w przypadku tak zwanej przewlekłej toksyczności, której działanie zaznaczyło się w leczeniu rodzin pszczelich spaleniem tabletki z malathionem (ryc. 1).

Testowanie każdego z preparatów przeprowadzano w innej pasiece lub na pszczołach należących do różnych ras. Tym też tłumaczymy duże różnice w przeżywalności pszczół, jakie wystąpiły w badaniach poszczególnych środków leczniczych. Rozpiętość sięgała aż 29,8 dni, gdy przyjmiemy za wskaźnik 90% śmiertelności pszczół kombinacji kontrolnej dla malathionu — po upływie 51,1 dnia i kombinacji kontrolnej dla Folbexu VA — po upływie 21,3 dnia, jako wartości krańcowych w tym zestawieniu.

strona 113
cztery wykresy liniowe jeden pod drugim, ze wspólną osią poziomą; w każdym dwie krzywe przeżywalności — linia ciągła (nieleczone) i linia przerywana (leczone); nazwy paneli w prawym górnym rogu, kolejno: „Folbex”, „Amitraz”, „Malathion”, „Falivaron”.

Ryc. 1. Przeżywalność pszczół nieleczonych i leczonych różnymi środkami warrobójczymi

Fig. 1. Longevity of treated and untreated workers with different drugs against Varroa disease

strona 114

Pasieki, z których pobierano próby pszczół do badań, były opanowane przez pasożyta Varroa jacobsoni. Stopień porażenia poszczególnych rodzin był raczej dość różnorodny, jak zresztą stwierdziliśmy przy diagnozowaniu grupy rojów poddanych leczeniu Folbexem: 0%, 35%, 27%, 18% i 1% (ogółem na 516 badanych pszczół 91 pasożytów) oraz Falivaronem.: 2%, 16%, 7%, 5% i 16% (na 423 osobnikach 39 pasożytów).

W omawianej dotychczas serii doświadczeń stosowano zabiegi lecznicze jednokrotnie. W zaleceniach praktycznych mówi się o kilkakrotnym ich powtarzaniu w celu skuteczniejszego zwalczania pasożyta. Przedłużanie w ten sposób zabiegów leczniczych może przynosić wzrost zagrożenia pszczołom, jeżeli użyty preparat nie jest dla nich obojętny. Poza tym środki lecznicze w badaniach stosujemy najczęściej w warunkach laboratoryjnych, które się różnią od warunków pasiecznych. W końcu sierpnia 1985 roku założono doświadczenie, w którym użyto do odymiania preparat Apiwarol A, w warunkach (p) pasiecznych (odymianie rodziny pszczelej) i (l) laboratoryjnych (klateczki z pszczołami w pustym ulu). Ogółem utworzono z grupą kontrolną (k) 9 kombinacji różniących się kolejnością (p i l) oraz liczbą zabiegów (0, 1, 2 i 3 razy). Uderzającą cechą w tym doświadczeniu była niska przeżywalność pszczół. Przetrzymywane w klateczkach ginęły one w 50% średnio po 6 dniach, a w 90% po upływie dalszych 8 dni, przy czym pomiędzy poszczególnymi kombinacjami nie występowało znaczniejsze zróżnicowanie poza jedynym wyjątkiem: kombinacji l—l, co się uwidacznia w poniższym zestawieniu wskaźników długowieczności (w liczbie dni):

Kombinacja 50% 90%
k 6,6 15,9
p 7,8 13,8
l 7,4 12,5
p—p 7,6 16,5
p—l 7,4 14,6
l—l 11,8 17,4
p—p—l 8,8 15,9
p—l—l 6,4 12,9
l—l—l 6,2 13,4

W sumie dane te świadczą o nienajlepszej kondycji tych pszczół, jeżeli jej miarą jest w jakimś stopniu długowieczność, a odniesieniem do porównania przeżywalności będą podobne wskaźniki uzyskane w seriach doświadczeń opisanych uprzednio. W obniżeniu żywotności pszczół objętych tym doświadczeniem dopatrujemy się także udziału pasożyta Varroa jacobsoni, który występował w znacznym nasileniu.

Od zamknięcia pszczół w klateczkach z każdym następnym dniem zmniejszała się liczba osobników żywych, jak uwidoczniono na wykresie

strona 115

(ryc. 2). W tym procesie zmian zdecydowanie odróżniała się kombinacja 1—1 zwiększoną przeżywalnością pszczół w porównaniu do wszystkich innych kombinacji, w tym także grupy kontrolnej. Stosując test chi-kwadrat stwierdzono istotność tej różnicy, podczas gdy różnice otrzymane z porównania między sobą pozostałych kombinacji mieściły się w granicach błędu doświadczenia. Dwukrotne odymianie Apiwarolem w warunkach laboratoryjnych przynosiło zatem w skutku zmniejszenie ubytku pszczół w okresie przynajmniej dwóch tygodni, co możemy odczytać na wykresie z przebiegu krzywych.

Jeżeli przyjmiemy zwiększoną przeżywalność pszczół jako miarę pożytecznego działania środka warrozobójczego, to w warunkach naszego doświadczenia dwukrotne odymianie sposobem laboratoryjnym było udanym przedsięwzięciem leczniczym. Powstał bowiem optymalny układ, w którym zostały korzystnie wyważone zyski z pozbycia się pasożytów i uszczerbki z powodu podtrucia się pszczół. Przyjmujemy, że działanie tych dwóch czynników ma decydujący wpływ na stan zdrowotny generacji pszczół, które zostały poddane bezpośrednio chemicznym zabiegom leczniczym. Ta wykładnia znajduje potwierdzenie w naszym doświadczeniu: odymianie trzykrotne sposobem laboratoryjnym (l—l—l) podobnie jak i odymianie jednokrotne (l) przynosiło gorsze rezultaty niż odymianie l—l. Nie podejmujemy natomiast interpretacji wyników odymiania pszczół sposobem kombinowanym, p i l, gdyż liczbowy materiał badawczy uzyskany w tym doświadczeniu uważamy za niewystarczająco jednoznaczny, a w każdym bądź razie dyskusyjny do wiążącej tego rodzaju analizy, opartej na wynikach statystycznej weryfikacji różnic.

DYSKUSJA

W praktyce pszczelarskiej nierzadko przejawiają się tendencje zwiększania dawki środków leczniczych w celu skuteczniejszego zwalczania pasożyta Varroa jacobsoni. Pragniemy zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo, jakie pszczołom może przynosić takie postępowanie. W naszym doświadczeniu mieliśmy dobrą tego ilustrację, stosując mniejsze i większe dawki malathionu i Falivaronu. Dotyczy to i innych preparatów. Na realność takiego zagrożenia wskazują wyniki badań z zakresu ochrony pszczół przed pestycydami, gdy w następstwie zwiększenia stężenia cieczy roboczej zwielokrotniała się śmiertelność tych pożytecznych owadów (Szczepański i Gromiszowa 1979). Obserwowano także odmienność reakcji pszczół różnych ras na takie same dawki preparatu (Gromiszowa i Gromisz 1980).

W omawianiu wyników badań wskazaliśmy na skutki późniejszego działania preparatów warrozobójczych w stosunku do pszczół. Tego rodzaju właściwościami charakteryzują się niektóre pestycydy, pozornie obo-

strona 116
trzy wykresy liniowe jeden pod drugim, ze wspólną osią poziomą; w każdym panelu kilka krzywych przeżywalności, legenda w prawym górnym rogu panelu.

Ryc. 2. Przeżywalność pszczół odymianych Apiwarolem w warunkach pasiecznych (p) i laboratoryjnych (l) jedno-, dwu- i trzykrotnie (k- nieodymiane)

Fig. 2. Longevity of workers fumigated with Apiwarol once, twice and three times in field (p) and laboratory (l) conditions (k- unfumigated)

strona 117

jętne dla pszczół przy pierwszym zetknięciu (Gromisz 1980). Ich przewlekłe działanie prowadzi w rezultacie do skrócenia życia pszczół (Gromisz 1985).

Kilkakrotne powtarzanie zabiegów leczniczych w rodzinie pszczelej, na przykład przez odymianie, prowadzi do nasilenia działania preparatu na pszczoły. Można spodziewać się wzrostu ujemnych skutków tego działania, jeżeli pszczołom ono szkodzi. W naszym doświadczeniu proces ten dość wyraźnie zarysował się, gdy odymianie pszczół przeprowadzano w warunkach laboratoryjnych. Wyniki te zyskały potwierdzenie w późniejszych badaniach Gromiszowej i Gromisza (1987), w których oceniano pod tym względem dalszą serię preparatów warrozobójczych. Natomiast odpowiedź na pytanie, w jakiej relacji pozostaje odymianie w warunkach pasiecznych do odymiania w warunkach laboratoryjnych, jeżeli chodzi o przeżywalność pszczół, oczekuje na gruntowniejsze opracowanie, przede wszystkim na liczniejszym materiale badawczym. Wstępne obserwacje wydają się wskazywać na trudności w uzyskaniu tutaj zgodnych wyników, gdyż przypuszczalnie są one kształtowane w dużym stopniu przez współdziałanie czynników takich jak kondycja pszczół i warunki zabiegu, które na ogół nie są identyczne w poszczególnych przypadkach. Duży udział w tym ma chyba stopień porażenia pasożytem rodziny pszczelej, czyli stan zdrowotny pszczół.

WNIOSKI

  1. Stosowanie chemicznych zabiegów leczniczych przeciwko Varroa jacobsoni wymaga zachowania ostrożności w celu uchronienia pszczół przed szkodliwym dla nich działaniem preparatu.
  1. Zawyżanie dawek preparatu warrozobójczego może prowadzić bezpośrednio do ginięcia pszczół na skutek zatrucia.
  1. W badaniach szkodliwości działania preparatu na pszczoły należy brać pod uwagę przewlekłe działanie toksyczne, którego skutki są możliwe do ocenienia dopiero po pewnym okresie czasu.
  1. Reakcja pszczół na chemiczne zabiegi wiąże się ze stopniem opanowania rodziny pszczelej przez pasożyta Varroa jacobsoni, należy więc w badaniach preparatów ten czynnik uwzględniać.
  1. Laboratoryjne testowanie preparatów warrozobójczych pod względem ich szkodliwości dla pszczół jest niezbędne. Uzyskane tą drogą wskaźniki oceny mogą ulegać różnorakim modyfikacjom w warunkach pasiecznych raczej korzystnym dla pszczelarza, ale dostatecznie orientują o rozmiarach potencjalnego zagrożenia, na które ryzykując narażamy rodziny pszczele w procesie leczenia. Z tego zakresu niezbędne są dalsze badania.
strona 118

LITERATURA

Dzierżawski A. (1985) — Ważniejsze preparaty do walki z warrozą. Pszczelarstwo, 36(4) : 10—11.

Gromisz Z. (1980) — Toksyczność pestycydów dla pszczół. Entomologia a intensyfikacja rolnictwa. Warszawa — Wrocław PWN, s. 55—62.

Gromisz Z. (1985) — Wpływ podtrucia pszczół pestycydami na ich długowieczność. Pszczelarstwo, 36(5—6):16—17

Gromisz Z. i Gromisz M. (1980) — Szkodliwość pestycydów Ambusz i Zolone w stosunku do pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk., 24:61—68.

Gromiszowa Z. i Gromisz M. (1987) — Laboratoryjna ocena szkodliwości dla pszczół środków warrozobójczych zawierających amitraz. Pszczeln. Zesz. Nauk., 31: 121—130

Jeliński M. (1984) — Zwalczanie warrozy wiosną. Pszczelarstwo, 35(3):7—8.

Kostecki R., Tomaszewska B. (1980) — Warroza przekroczyła granice Polski. Pszczelarstwo, 31(10):5—8.

Romaniuk K. (1982) — Zwalczanie warrozy przy użyciu amitrazy (TCL). Pszczelarstwo, 33(6):8—10.

Romaniuk K. (1984) — Apiwarol A i sposoby zwalczania warrozy. Pszczelarstwo, 35(7):8—9.

Różyński S. (1981) — Jak doszło do wykrycia warrozy w Polsce? Pszczelarstwo, 32(6):7.

Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. Warszawa, PWRiL.

Szczepański K., Gromiszowa Z. (1979) — Wielkość i jakość próby pszczół w badaniach toksyczności pestycydów. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23:5—13.

Zalecenia ochrony roślin na rok 1985/86 (1985) — Poznań IOR.

ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ВЛИЯНИЯ ВАРРОЗООЧИЩАЮЩИХ СРЕДСТВ НА ВЫЖИВАЕМОСТЬ ПЧЕЛ

М. Громиш, З. Громиш

Резюме

В годах 1984—1985 проведено лабораторные и пасечные исследования реакции пчел на следующие варрозоочищающие средства:

таблетки, содержащие амитраз

таблетки, содрежащие малатион

препарат Falivaron (активное вещество азоксибензен)

препарат Folbex VA (активное вещество бромопропылат).

Констатировано:

  1. завышение доз химического средства в процессе ведет к отравлению пчел,
  1. вредность препаратов может выступать в форме длительного токсического действия, которое в следствиях уменьшает выжываемость пчел,
  1. рекация пчел на химические приемы связана со степенью покорения пчелиной семьи паразитом Varroa jacobsoni,
  1. пчелы, покоренные Varroa jacobsoni подвергнутые приемам лечения, живут в среднем дальше, чем пчелы, лишенные этих приемов.
strona 119

PRELIMINARY INVESTIGATION ON THE INFLUENCE OF PREPARATIONS AGAINST VARROA DISEASE ON BEES LONGEVITY

M. Gromisz and Z. Gromisz

Summary

In the years of 1984 to 1985 laboratory and field investigations were carried out on the reaction of bees towards the following preparations against Varroa disease:

tablets which contained amitraz

tablets which contained malathion

preparation Falivaron (active substance azoksybenzen)

preparation Folbex VA (active substance bromopropylate).

It was found out that:

  1. the higher dosage of chemical ingredient for the treatment causes poisoning of bees,
  1. injurious action of preparations can act in the form of prolonged toxicity which is causing shortened longevity of workers,
  1. bees infested with Varroa jacobsoni after treatment live as a rule longer tham bees without treatment.

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 108: „poddawany w probówce” → podawany w probówce
  • s. 108: „usuwano w klateczczek” → usuwano z klateczek
  • s. 109: „1 — w laboratorium” → l — w laboratorium
  • s. 111: „Falivarolu” → Falivaronu
  • s. 113, ryc. 1: „warrobójczymi” → warrozobójczymi
  • s. 113, ryc. 1: „antreated” → untreated
  • s. 115: „kombinacja 1—1″ → kombinacja l—l
  • s. 118, streszczenie: „содрежащие” → содержащие
  • s. 118, streszczenie: „выжываемость” → выживаемость
  • s. 118, streszczenie: „рекация” → реакция
  • s. 119, streszczenie: „tham” → than

Podobne wpisy