OBLOT KILKU ODMIAN BOBIKU (VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ) PRZEZ OWADY ZAPYLAJĄCE

tekst: Zbigniew Kołtowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zbigniew Kołtowski

strona 77

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Zbigniew Kołtowski

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

W latach 1988-1990 w Puławach badano oblot przez owady zapylające kilku aktualnie uprawianych w Polsce odmian bobiku. Postępowano według aktualnie stosowanych metod szczegółowych obserwacji zagęszczenia owadów zapylających na wyznaczonych powierzchniach poletek oraz obserwacji sposobu i szybkości pracy tych owadów, wykonywanych co godzinę, od rana do wieczora, przez cały okres kwitnienia.

Stwierdzono, że pszczoły miodne stanowiły 87,7-96,0% całkowitej liczby owadów odwiedzających kwiaty bobiku, a trzmiele 4,0-12,3%. Nasilenie oblotu kwiatów bobiku występowało w godzinach popołudniowych (16-19) zgodnie z dynamiką ich rozkwitania. Nektarniki pozakwiatowe były odwiedzane przez cały dzień ze szczytem około godz. 15.

Ustalono także szybkość pracy owadów, na podstawie której obliczono, że każdy kwiat mógł być odwiedzony pozytywnie 7,4-12,9 raza, przegryziony średnio 1,5 raza, każdy otwór zaś odwiedzony średnio 3 razy. Średnie szczytowe zagęszenie pszczół miodnych na plantacji bobiku wynosiło w kolejnych latach od 177 do 304 tys.

Słowa kluczowe: bobik, zapylanie, owady zapylające, oblot.

WSTĘP

Praca owadów zapylających na plantacjach bobiku została opisana przez wielu autorów. Wszyscy są zgodni co do tego, że pszczoły miodne występują zawsze najliczniej. Na drugim miejscu pod względem liczebności znajdują się trzmiele. Pozostałe grupy owadów spotykano raczej rzadko. W warunkach Rosji 69,8% ogółu apifauny stanowiły pszczoły miodne, a pozostałe 30,2% trzmiele (głównie 3 gatunki) oraz pszczoła samotnica zadrzechnia fioletowa – Xylocopa violacea – (R y m a š e v s k i j 1962). W warunkach Francji pszczoły miodne stanowiły powyżej 80%, Bombus terrestris – 8,4%, Eucera tuberculata – 4,0%, B. hortorum i B. ruderatus razem – 3,5%, B. lapidarius – 2,1%, Anthophora acervorum – 0,7% i B. pratorum – 0,4% (T a s e i 1975 i 1976). Na terenie Niemiec liczba pszczół miodnych biorących udział w zapyleniu bobiku wahała się w granicach 63-97%, trzmieli 2-37%, a pszczół samotnic do 1% (P r i t s c h 1971). W Danii pszczoły miodne stanowiły 90% owadów zapylających, a pozostałe 10% to ponad 5 gatunków trzmieli (P o u l s e n 1973).

strona 78

Autorzy wyróżniają przy tym 2 rodzaje wizyt dokonywanych przez owady, tzw. wizyty pozytywne, prowadzące do zapylenia kwiatu i tzw. negatywne, przy których owad nie ma możliwości jego zapylenia. Tych pierwszych dokonują trzmiele Bombus hortorum, B. ruderatus, B. agrorum, B. distinguendus, B. sylvarum, B. lapidarius, niektóre pszczoły samotnice Eucera tuberculata, Anthophora acervorum, oraz pszczoły miodne zbierające pyłek (P o u l s e n 1973, T a s e i 1975 i 1976). Wszystkie te owady odwiedzają kwiaty bobiku zbierając pyłek, a w przypadku trzmieli długojęzyczkowych sięgając także do nektaru. Negatywnych odwiedzeń kwiatów bobiku dokonują owady przegryzające je, Bombus terrestris, B. lucorum, Xylocopa violacea oraz owady wykorzystujące wygryzione otwory do zbioru nektaru, a także pszczoły miodne zbierające nektar z nektarników pozakwiatowych.

Przegryzanie kwiatów bobiku nie prowadzi do uszkodzenia słupka i nie pozbawia możliwości wydania nasion. Krótkojęzyczkowe trzmiele robią tylko małe otworki w kielichu i koronie u podstawy kwiatu od strony żagielka, by tą drogą pobrać („zrabować”) nektar, a jedynym negatywnym skutkiem tego jest brak zapylenia. Przegryzione kwiaty mogą normalnie zawiązywać strąki, jeśli zostaną zapylone przez trzmiele długojęzyczkowe lub przez pszczoły miodne (B i l i ń s k i 1970, N e w t o n i H i l l 1983).

Odwiedzanie kwiatów przez owady jest ściśle związane z ich rozkwitaniem, które zachodzi w drugiej połowie dnia. Stąd też intensywność oblotu bobiku przez wszystkie owady w ciągu dnia zwiększa się od godzin południowych, osiągając swój szczyt w godzinach 17-19.

W kolejnych dniach kwitnienia rośnie liczba dokonywanych przez pszczoły miodne wizyt negatywnych w stosunku do wizyt pozytywnych, na skutek pojawiania się większej liczby trzmieli przegryzających (R y m a š e v s k i j 1962, P o u l s e n 1973, T a s e i 1976).

Trzmiele długojęzyczkowe nie mają sobie równych pod względem efektywności pracy na kwiatach bobiku. Bombus distinguendus odwiedza średnio w ciągu 1 minuty 15 kwiatów. Powyżej 10 kwiatów w ciągu minuty odwiedzają B. hortorum, B. ruderatus, B. pratorum i B. sylvarum. Z prędkością około 8 kwiatów na minutę pracuje B. agrorum, B. lapidarius, B. terrestris. Eucera tuberculata odwiedza około 7 kwiatów w ciągu minuty, a Anthophora acervorum około 5,5. Pszczoła miodna odwiedza 6,6 kwiatu na minutę, przy wizytach negatywnych, a przy pozytywnych około 4. Jednakże pszczoły miodne najczęściej przelatują z rośliny na roślinę, efektywniej niż pszczoły samotnice zapylają kwiaty bobiku pod izolatorami, a także częściej niż inne pszczołowate odwiedzają linie męskosterylne lub o zamkniętych kwiatach, co nie pozozstaje bez znaczenia przy krzyżowaniu linii rodzicielskich w hodowli (P o u l s e n 1973, T a s e i 1976, B o n d 1983, C u r r i e i inni 1990, C a r r e i inni 1994). W celu uzyskania zadowalającego stopnia przekrzyżowania dwu linii proponuje się wysiewać zmieszane ich nasiona. Nasiona linii rodzicielskich muszą się różnić od siebie, by można je było potem łatwo rozdzielić (B o n d

strona 79

i H a w k i n s 1967).

Celem przedstawianej pracy było dokładne zbadanie przebiegu oblotu różnych odmian bobiku przez poszczególne grupy owadów zapylających w zależności od warunków pogody panujących w okresie kwitnienia roślin.

METODYKA

Badania prowadzono w Puławach, w latach 1988-1990 na kilku aktualnie uprawianych w Polsce odmianach bobiku (Dino, Stego, Grot, Nadwiślański, Gryf i Tibo), które uprawiane były w 4-powtórzeniowym doświadczeniu polowym na glebie pseudobielicowej lekkiej, klasy bonitacyjnej IV.

W kolejnych latach, codziennie przez cały okres kwitnienia, na wyznaczonym pasie każdego poletka, notowano co godzinę liczbę owadów odwiedzających bobik. Rozróżniano przy tym trzmiele odwiedzające kwiaty normalnie i osobniki przegryzające kwiaty, pszczoły samotnice oraz pszczoły miodne zbierające pyłek, zbierające nektar z kwiatów przez otwory i zbierające nektar z nektarników pozakwiatowych. Obserwacje prowadzono na dwóch rzędach każdego poletka długości 8 m, co przy rozstawie rzędów 40 cm daje powierzchnię 6,4 m².

Wykonywano również obserwacje pojedynczych owadów, notując liczbę odwiedzanych przez nie kwiatów w określonym czasie, by ocenić szybkość i efektywność ich pracy jako zapylaczy.

WYNIKI

Gatunki obserwowanych na bobiku owadów oraz sposoby i szybkość odwiedzania przez nie kwiatów. Bobik odwiedzały głównie pszczoły miodne oraz trzmiele, przede wszystkim ziemny (Bombus terrestris L.) i gajowy (B. lucorum L.), a poza tym kamiennik (B. lapidarius L.), rudy (B. pasquorum Scop.), rudonogi (B. ruderarius Müll.) i ogrodowy (B. hortorum L.), a rzadko leśny (B. sylvarum L.). Sporadycznie spotykano również pszczoły samotnice z rodzaju pszczolinka (Andrena F) oraz miesiarka (Megachile Latr.). Czasem do nektaru kwiatowego usiłował się dostać motyl. Nektarem pozakwiatowym interesowały się mrówki, muchy i drobne chrząszcze.

Robotnice trzmiela ziemnego i gajowego zbierające nektar, nie mogąc się dostać do niego drogą normalną (przez gardziel kwiatów) z powodu zbyt krótkich języczków, wygryzały otwory u podstawy korony. Wśród pszczół miodnych obserwowano 3 grupy: a) zbieraczki pyłku, b) zbieraczki nektaru przez wygryzione przez trzmiele otwory i c) zbieraczki nektaru pozakwiatowego.

strona 80

Należące do wymienionych grup owady charakteryzowały się różną szybkością pracy, mierzoną liczbą odwiedzonych kwiatów czy nektarników pozakwiatowych w jednostce czasu. Tak więc trzmiele odwiedzające kwiaty drogą normalną, kiedy dochodzi do zapylenia krzyżowego, odwiedzały średnio w ciągu 1 minuty 13,5 ±1,18 kwiatów, trzmiele sięgające przez wygryzione wcześniej otwory (poza trzmielem ziemnym i gajowym należały tu niektóre osobniki trzmiela kamiennika) – 11,8 ±2,60 kwiatów, pszczoły zbierające pyłek – 5,0 ±1,22 kwiatów, pszczoły sięgające po nektar przez otwory – 5,8 ±1,07 kwiatów, a pszczoły zbieraczki nektaru pozakwiatowego odwiedzały prawdopodobnie tylko około 2-3 nektarników na minutę, choć dokładniej tego nie badano. Średnia szybkość przegryzania kwiatów przez robotnice trzmiela ziemnego i gajowego wynosiła 5,5 ±1,18 sztuk na minutę.

Procentowy udział poszczególnych grup owadów pszczołowatych oblatujących bobik. Udział procentowy poszczególnych grup owadów pszczołowatych obserwowanych na bobiku zestawiono w tabeli 1. Na podstawie średniego szczytowego zagęszczenia owadów stwierdzono, że pszczoły miodne stanowiły 87,7-96,0% całkowitej liczby owadów odwiedzających kwiaty bobiku, a trzmiele około 4,0-12,3%.

Wśród pszczół miodnych najliczniejszą grupę stanowiły zbieraczki pyłku, stanowiące średnio 67% ogólnej liczby owadów na bobiku; następnie

T a b e l a 1 Procentowy udział różnych grup owadów pszczołowatych oblatujących bobik (na podstawie danych ze średniego szczytowego zagęszczenia owadów na kwiatach w okresie pełni kwitnienia roślin) Participation of different groups of bees visiting field bean (on the basis of mean top density of insects on the flowers during full blooming period)

Grupa owadów / Group of insects Rok – Year: 1988 Rok – Year: 1989 Rok – Year: 1990 Średnio / Average
Pszczoły miodne – Honey bees:
– zbieraczki pyłku – collecting pollen 63,8 76,6 63,7 67,1
– zbier. nekt. przez otwory – coll. nectar through holes 18,3 2,6 21,1 15,4
– zbier. nekt. pozakwiatowego – coll. extrafloral nectar 13,9 8,5 7,7 9,8
Razem – Together 96,0 87,7 92,5 92,3
Trzmiele – Bumblebees:
– odwiedz. kwiaty normalnie – visiting flowers normally 0,8 3,2 1,4 1,7
– osobniki przegryzające – individuals bitten flowers 3,2 9,1 6,1 6,0
Razem – Together 4,0 12,3 7,5 7,7
Ogółem – Altogether 100 100 100 100
strona 81

osobniki zbierające nektar przez wygryzione przez trzmiele otwory – około 15%, a na końcu zbieraczki nektaru z nektarników pozakwiatowych około 10% całkowitej liczby owadów. Wśród trzmieli około ¼ wszystkich osobników, tj. około 2% ogółu liczebności owadów pszczołowatych na bobiku, stanowiły zbieraczki pyłku oraz nektaru drogą normalną, a ¾ ich osobników (6% ogółu pszczołowatych) stanowiły osobniki przegryzające kwiaty.

Dzienna dynamika oblotu bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych. Na kwitnącym łanie bobiku owady pszczołowate pojawiają się około godziny 8 rano, a kończą oblot około godziny 20 wieczorem (ryc.1). Jednakże tylko krzywa dotycząca zagęszczenia zbieraczek nektaru pozakwiatowego pszczoły miodnej wykazuje kształt dość regularny, ze szczytem w środkowej porze dnia, a ściśle około godziny 15.

Pozostałe krzywe, dotyczące zagęszczenia trzmieli zbierających pyłek i nektar drogą normalną (przez gardziel kwiatu), trzmieli przegryzających, jak również pszczół zbierających nektar przez otwory, a zwłaszcza pszczół zbierających

Ryc.1. Dzienna dynamika oblotu kwiatów bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych na tle dynamiki rozkwitania kwiatów: 1 - liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinych odcinkach czasu wyrażona w procentach w stosunku do sumy kwiatów rozkwitniętych w ciągu całego dnia, 2 - liczba pszczół miodny
Ryc.1. Dzienna dynamika oblotu kwiatów bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych na tle dynamiki rozkwitania kwiatów: 1 – liczba kwiatów rozkwitających w jednogodzinych odcinkach czasu wyrażona w procentach w stosunku do sumy kwiatów rozkwitniętych w ciągu całego dnia, 2 – liczba pszczół miodnych zbierających nektar z nektarników pozakwiatowych rejestrowana co godzinę, wyrażona w procentach sumy pszczół zaobserwowanych w ciągu całego dnia oraz analogicznie: 3 – liczba pszczół miodnych zbierających pyłek, 4 – liczba pszczół miodnych zbierających nektar przez otwory, 5 – liczba trzmieli odwiedzających kwiaty normalnie, 6 – liczba trzmieli przegryzających kwiaty. Daily dynamics of foraging of field bean flowers by different groups of bees against a background of flowers blooming dynamics: 1 – number of flowers flowering in one hour’s intervals expressed in per cent to sum of flowers flowering during whole day, 2 – number of honey bees collecting extrafloral nectar recorded in every hour expressed in per cent to sum of honey bees recorded during whole day, and analogical: 3 – number of honey bees collecting pollen, 4 – number of honey bees collecting nectar through holes, 5 – number of bumblebees visiting flowers normally, 6 – number of bumblebees bitten flowers.
strona 82

pyłek, wykazują kształt asymetryczny o szczycie w godzinach 16-19, tj. w czasie największego nasilenia rozkwitania kwiatów.

Taka zbieżność przebiegu nasilenia oblotu z przebiegiem procesu rozkwitania jest zrozumiała, ponieważ świeżo rozkwitnięte kwiaty wydzielają już około 30% nektaru, lecz przede wszystkim, owady mogą zbierać z nich dostępny natychmiast, wartościowy pyłek.

Oblot bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych w okresie kwitnienia. Oblot bobiku przez owady pszczołowate na tle warunków pogody i rozkwitania kwiatów zilustrowano sumą roboczogodzin („rbg”) poszczególnych grup owadów w kolejnych dniach okresu kwitnienia (ryc.2). Suma roboczogodzin wszystkich grup owadów razem wziętych na 100 m², wykazuje dużą zgodność przebiegu z sumą rozkwitających kwiatów na tej powierzchni. Na wykresach widać też, że w 1990 roku, kiedy dzięki wyższej temperaturze i lepszemu usłonecznieniu poszczególne kwiaty bobiku nektarowały i pyliły obficiej niż w dwu latach wcześniejszych, na podobną liczbę rozkwitających w kolejnych dniach kwiatów przypadało więcej roboczogodzin owadzich.

Rycina (Ryc.2), część 1 — dwa wykresy dla roku 1988 (napisy rastrową czcionką DOS).
Rycina (Ryc.2), część 2 — dwa wykresy dla roku 1989.
strona 83
Ryc.2. Oblot bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych w okresie kwitnienia na tle niektórych czynników pogody i dynamiki rozkwitania kwiatów: 1 - pszczoły miodne zbierające nektar z nektarników pozakwiatowych, 2 - pszczoły miodne zbierające pyłek, 3 - trzmiele odwiedzające kwiaty normalnie, 4
Ryc.2. Oblot bobiku przez różne grupy owadów pszczołowatych w okresie kwitnienia na tle niektórych czynników pogody i dynamiki rozkwitania kwiatów: 1 – pszczoły miodne zbierające nektar z nektarników pozakwiatowych, 2 – pszczoły miodne zbierające pyłek, 3 – trzmiele odwiedzające kwiaty normalnie, 4 – trzmiele przegryzające kwiaty, 5 – pszczoły miodne zbierające nektar kwiatowy przez otwory, 6 – liczba rozkwitających kwiatów na 100 m². Field bean foraging by different groups of bees during blooming period against a background of some weather factors and dynamics of flowers blooming: 1 – honey bees collecting extrafloral nectar, 2 – honey bees collecting pollen, 3 – bumblebees visiting flowers normally, 4 – bumblebees bitten flowers, 5 – honey bees collecting nectar through holes, 6 – number of flowering flowers per 100 m².

Oblot bobiku przez owady pszczołowate był modyfikowany zmieniającymi się w okresie kwitnienia warunkami pogody – bardziej niż proces rozkwitania kwiatów. W dniach dużego zahamowania rozkwitania kwiatów oblot zmniejszał się nawet do zera. Takich „dni nielotnych” dla owadów pszczołowatych było podczas kwitnienia bobiku w 1988 roku 3, a w następnych dwu latach po 4.

W dniach następujących bezpośrednio po okresie pogody nie sprzyjającej normalnemu rozkwitaniu kwiatów oraz lotu owadów pszczołowatych następowało wzmożone rozkwitanie, a w ślad za tym zwiększony oblot, zwłaszcza przez pszczoły zbierające pyłek. Ta grupa owadów pszczołowatych była przez cały okres kwitnienia najbardziej skorelowana dodatnio z liczbą rozkwitających kwiatów.

Trzmieli odwiedzających kwiaty normalnie było w ogóle mało przez cały okres kwitnienia. Natomiast przybywało na ogół trzmieli przegryzających w miarę upływu okresu kwitnienia, a w ślad za nimi przybywało pszczół miodnych zbierających nektar przez otwory w kwiatach.

Na wykresach można prześledzić również zmienność zainteresowania pszczół nektarnikami pozakwiatowymi. W roku 1988, już na początku kwitnienia bobiku przy wysokiej temperaturze w dniach 6, 7 i 8 czerwca, przed

strona 84

ulewnym deszczem, pszczoły zbierały nektar pozakwiatowy. Podobnie było podczas 6 dni lotnych w okresie pełni kwitnienia. Następnie odwiedzały pszczoły nektarniki pozakwiatowe przez 5 dni pod koniec kwitnienia. Dnia 27 czerwca, kiedy przed deszczem mającym spaść następnego dnia jednocześnie wzrosła temperatura i wilgotność powietrza, oblot nektarników pozakwiatowych był bardzo dobry.

W roku 1989 lepszy oblot nektarników pozakwiatowych miał miejsce tylko w ciągu 4 dni drugiej połowy okresu pełni kwitnienia. W ostatnim roku pszczoły wyraźniej interesowały się nektarnikami pozakwiatowymi w sumie przez 10 dni w okresie pełni kwitnienia przy czym były to dni z wyższą temperaturą. Spadki temperatury wyraźnie hamowały oblot nektarników pozakwiatowych, co związane było ze spadkiem obfitości ich nektarowania.

Intensywność pracy owadów pszczołowatych na kwitnącym bobiku. Najdokładniejszą miarą intensywności pracy owadów zapylających na roślinach owadopylnych jest liczba tzw. roboczogodzin owadzich przypadająca na określoną liczbę kwiatów. Przy obserwacjach zagęszczenia owadów na określonej powierzchni doświadczalnej wykonywanych codziennie przez cały okres kwitnienia co godzinę, uzyskuje się sumę roboczogodzin owadzich za cały okres kwitnienia, czyli dla wszystkich kwiatów. Znając z kolei liczbę kwiatów na jednostce powierzchni łatwo jest obliczyć liczbę roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów. Jeżeli dalej znana jest szybkość pracy poszczególnych grup owadów (klasyfikowanych według gatunków, płci czy sposobu pracy) można określić w przybliżeniu średnią liczbę odwiedzeń jednego kwiatu czy jednego nektarnika pozakwiatowego.

W omawianych doświadczeniach na 1000 kwiatów bobiku przypadało średnio w okresie 3 lat badań około 28 roboczogodzin pracy zbieraczek pyłku pszczoły miodnej i około 9 roboczogodzin pracy zbieraczek nektaru przez

T a b e l a 2 Liczba roboczogodzin owadzich przypadająca na 1000 kwiatów bobiku lub 1000 nektarników pozakwiatowych Number of worker hours of insects per 1000 field bean flowers or 1000 extrafloral nectaries

Grupa owadów / Group of insects Rok – Year: 1988 Rok – Year: 1989 Rok – Year: 1990 Średnio / Average
Pszczoły miodne – Honey bees:
– zbieraczki pyłku – collecting pollen 26,00 20,11 38,00 28,04
– zbier. nekt. przez otwory – coll. nectar through holes 8,89 1,01 16,67 8,86
– zbier. nekt. pozakwiatowego – coll. extrafloral nectar 34,76 10,42 26,57 23,92
Trzmiele – Bumblebees:
– odwiedz. kwiaty normalnie – visiting flowers normally 0,62 1,78 1,86 1,42
– osobniki przegryzające – individuals bitten flowers 2,90 4,13 6,76 4,60
strona 85

wygryzione przez trzmiele w kwiatach otwory. Średnia liczba roboczogodzin trzmielich na 1000 kwiatów wynosiła dla osobników odwiedzających kwiaty normalną drogą dokładnie 1,42, a dla osobników przegryzających – 4,60 (tab.2). Ogólnie biorąc w cieplejszym i suchszym roku 1990, kiedy bobik obficiej nektarował i obficiej pylił, liczba roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów była nieco większa niż w dwu wcześniejszych latach. Na 1000 nektarników pozakwiatowych przypadało średnio około 24 roboczogodziny pszczele.

Średnia liczba odwiedzeń jednego kwiatu przez owada zapylającego (pszczołę miodną, trzmiela) wynosiła 9,5 (tab.3). Trzmieli zapylających było wystarczająco do jednokrotnego odwiedzenia każdego kwiatu, zaś pszczoły miodne zbierające pyłek zaglądały średnio po 8,4 raza do każdego kwiatu. Trzmiele przegryzające mogły przegryźć 100% kwiatów po jednym razie i 50% po raz drugi. Praktycznie jednak tylko nieliczne kwiaty miały po dwa otwory. Rozbieżność pochodzi stąd, że były osobniki trzmieli które sięgały po nektar przez otwór wcześniej wygryziony, a podczas obserwacji włączano je do osobników gryzących. Pszczoły miodne sięgały po nektar bobikowy przez otwory około 3 razy do każdego kwiatu. Blisko tyle samo razy odwiedzały one średnio każdy nektarnik pozakwiatowy. Jest to jednak ocena dość przybliżona.

T a b e l a 3 Liczba odwiedzeń jednego kwiatu lub nektarnika pozakwiatowego przez poszczególne grupy owadów pszczołowatych Number of visits of one flower or one extrafloral nectary by each group of bees

Grupa owadów / Group of insects Rok – Year: 1988 Rok – Year: 1989 Rok – Year: 1990 Średnio / Average
Pszczoły miodne – Honey bees:
– zbieraczki pyłku – collecting pollen 7,8 6,0 11,4 8,4
– zbier. nektaru przez otwory – coll. nectar through holes 3,1 0,4 5,8 3,1
– zbier. nektaru pozakwiatowego – coll. extrafloral nectar 4,2 1,3 3,2 2,9
Trzmiele – Bumblebees:
– odwiedzające kwiaty normalnie – visiting flowers normally 0,5 1,4 1,5 1,1
– osobniki przegryzające – individuals bitten flowers 1,0 1,4 2,2 1,5
Razem osobniki zapylające (pszczoły zbier. pyłek i trzmiele nie przgryzające) – Pollinating individuals together (honey bees collecting pollen and bumblebees not bitten flowers) 8,3 7,4 12,9 9,5

Zagęszczenie owadów pszczołowatych na kwitnącym bobiku. Liczba jednocześnie pracujących owadów zapylających na jednostce powierzchni, czyli tzw. zagęszczenie owadów na kwiatach, zmienia się w ciągu dnia oraz w ciągu okresu kwitnienia. Najbardziej miarodajne i użyteczne z punktu widzenia

strona 86

zapotrzebowania owadów do dobrego zapylenia plantacji jest tzw. średnie szczytowe zagęszczenie, obserwowane w czasie pogodnych dni okresu pełni kwitnienia roślin. Zagęszczenie takie różnych grup owadów pszczołowatych w kolejnych latach badań podano w tabeli 4. Wynika z niej, że na 100 m² bobiku w pełni kwitnienia pracowało ogółem od około 180 do 300 pszczół miodnych i od około 10 do 25 trzmieli. Osobników pracujących pozy-tywnie, tzn. zapylających kwiaty bobiku było mniej, bowiem zbieraczek pyłku pszczoły miodnej stwierdzono średnio od około 150 do 210 na 100 m², a trzmieli nie przegryzających tylko od około 2 do około 6 osobników na 100 m².

Z przedstawionych danych wynika, że w okresie pełni kwitnienia bobiku, w szczytowej porze oblotu jego kwiatów w ciągu dnia, może pracować jednocześnie na 1 ha plantacji 20-30 tys. pszczół zbieraczek pyłku i nektaru. Taką liczbę zbieraczek może wysyłać na kwiaty w czerwcu jedna silna rodzina pszczela.

T a b e l a 4 Średnie szczytowe zagęszczenie owadów pszczołowatych w okresie pełni kwitnienia na 100 m² uprawy bobiku Average top density of bees per 100 m² during full blooming period of field bean

Grupa owadów / Group of insects Rok – Year: 1988 Rok – Year: 1989 Rok – Year: 1990 Średnio / Average
Pszczoły miodne – Honey bees:
– zbieraczki pyłku – collecting pollen 149,8 154,7 209,4 171,3
– zbier. nekt. przez otwory – coll. nectar through holes 43,1 5,2 69,5 39,3
– zbier. nektaru pozakwiat. – coll. extrafloral nectar 32,6 17,2 25,3 25,0
Razem – Together 225,5 177,1 304,2 235,6
Trzmiele – Bumblebees:
– odw. kwiaty normalnie – visiting flowers normally 1,9 6,4 4,6 4,3
– osobniki przegryzające – individuals bitten flowers 7,5 18,4 20,0 15,3
Razem – Together 9,4 24,8 24,6 19,6
Ogółem – Altogether 234,9 201,9 328,8 255,2

DYSKUSJA

Różni autorzy (m.in. R y m a š e v s k i j 1962, K u š n i r 1963, F r e e 1970, P r i t s c h 1971, T a s e i 1976, V e s e l y i T i t e r a 1985) podają, że na kwitnących plantacjach bobiku występują przede wszystkim pszczoły miodne, których liczebność wynosi od ponad 60% do blisko 97%

strona 87

wszystkich owadów pszczołowatych. Jedynie P r a b u c k i i inni (1987) na Pomorzu w Polsce i V a r i s i B r a x (1990) w Finlandii określili ich udział w populacji zapylaczy na około 45%. Resztę stanowią głównie trzmiele, przede wszystkim krótkojęzyczkowe Bombus terrestris, a z długojęzyczkowych – B. hortorum, B. lapidarius, B. ruderatus, B. pratorum, B. agrorum, zaś z pszczół samotnic Xylocopa, Eucera, Antophora, Megachile. W omawianych badaniach w Puławach również dominowały na bobiku pszczoły miodne (92%), a całości dopełniały trzmiele (blisko 8%, z czego ¾ stanowiły osobniki przegryzające), natomiast pszczół samotnic prawie nie było. Wśród pszczół miodnych aż 67% stanowiły zbieraczki pyłku. Potwierdza to wyniki badań m.in. H o l m a (1975), V e s e l e g o i T i t e r y (1985) oraz W i l d e g o i K r u k o w s k i e g o (1995), że bobik stanowi atrakcyjne i pewne źródło pożytku pyłkowego dla pszczół.

Zebrane w Puławach wyniki obserwacji owadów pszczołowatych oblatujących bobik są w pełni zgodne z danymi innych autorów (m.in. F r e e 1970, P o u l s e n 1973, T a s e i 1976, S t o d d a r d i B o n d 1987), że owady te dzielą się na 5 zasadniczych grup, tj. trzmiele (i rzadziej pszczoły samotnice) zbierające pyłek lub nektar kwiatowy normalnie, trzmiele (ewentualnie niektóre pszczoły samotnice) przegryzające kwiaty u podstawy w celu dostania się do nektaru, pszczoły miodne zbierające pyłek, pszczoły miodne zbierające nektar pozakwiatowy oraz pszczoły miodne (i niektóre trzmiele) pobierające nektar kwiatowy przez wygryzione otwory.

Dzienna dynamika oblotu pola kwitnącego bobiku przez owady pszczołowate ma niewątpliwie ścisły związek z dynamiką ilości dostarczanego nektaru i pyłku. Oblot nektarników pozakwiatowych w ciągu całego dnia, z największym nasileniem w środkowej jego porze, świadczy, że nasilenie procesu sekrecji nektaru pozakwiatowego ma taki właśnie przebieg. Natomiast szczytowe nasilenie oblotu bobiku przez owady interesujące się pyłkiem zbiega się ze szczytem dziennej dynamiki rozkwitania kwiatów, wypadającym w godzinach popołudniowych, co opublikował wcześniej P o u l s e n (1973). Jest to zrozumiałe, ponieważ z chwilą rozkwitnięcia kwiatu pyłek jego staje się dostępny dla owadów. Szczyt nasilenia oblotu bobiku przez owady interesujące się nektarem kwiatowym, przesuwający się ze szczytem procesu rozkwitania kwiatów, musi świadczyć o tym, że właśnie w godzinach popołudniowych najintensywniej zachodzi sekrecja nektaru. Najdobitniej przemawia za tym krzywa dla owadów zbierających nektar przez wygryzione otwory. W pierwszej połowie dnia owady do otworów nie zaglądają, bo musi być brak w kwiatach nektaru, gdyż wczorajsza porcja (wydzielona po południu) została zebrana, a dzisiejsza jeszcze się nie wydzieliła. Przedstawiony pogląd jest zgodny ze zdaniem E l – R e f a i i E l – B a n b y (1987), ale sprzeczny z wypowiedzią A v e t i s j a n a i innych (1963), według których główna masa nektaru w kwiatach wydziela się w godzinach południowych oraz ze zdaniem S t o d d a r d a i B o n d a (1987), według których najintensywniejsze

strona 88

wydzielanie nektaru w kwiatach bobiku zachodzi wczesnym rankiem i późnym wieczorem.

Szczegółowe przedstawienie sezonowego przebiegu oblotu bobiku przez różne grupy owadów (mierzonego liczbą roboczogodzin owadzich) na tle przebiegu rozkwitania kwiatów i układu ważniejszych czynników pogody nie ma odpowiedników w literaturze. Można w nim łatwo dostrzec potwierdzenie wyników obserwacji R y m a š e v s k i e g o (1962), P o u l s e n a (1973) i T a s e i (1976), że w drugiej połowie okresu kwitnienia przybywa na kwitnącym łanie bobiku trzmieli przegryzających i pszczół zbierających nektar kwiatowy przez wygryzione otwory. Można przypuszczać, że wzrost liczby trzmieli przegryzających wiąże się z normalnym zjawiskiem przybywania w czerwcu liczby robotnic w gniazdach trzmiela ziemnego i gajowego, zaś wzrost liczby pszczół korzystających z otworów jest konsekwencją wzrostu liczby przegryzionych kwiatów. Natomiast istnieje ścisły logiczny związek między liczbą rozkwitających kwiatów na jednostce powierzchni łanu w kolejnych dniach okresu kwitnienia, a liczbą roboczogodzin pszczół miodnych zbierających pyłek, co jedynie potwierdza wniosek P o u l s e n a (1973), że wzrost liczby wizyt negatywnych w końcowej fazie okresu kwitnienia nie wpływa na obniżenie częstości wizyt pozytywnych, a więc intensywności zapylania.

Stwierdzona szybkość pracy owadów zapylających, mierzona liczbą kwiatów odwiedzonych w ciągu 1 minuty, wynosząca dla trzmiela odwiedzającego kwiaty normalną drogą – 13,5 kwiatów, a pszczoły miodnej zbierającej pyłek 5,8 kwiatów, jest zgodna z danymi T a s e i (1976), lecz nieco wyższa od danych F r e e (1970), P o u l s e n a (1973) oraz C u r r i e i innych (1990).

W pracy podano liczbę tzw. roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów, czego w literaturze w odniesieniu do bobiku nie spotkano. U nas było to możliwe dzięki systematycznym, codziennym i całodziennym, wykonywanym co godzinę obserwacjom zagęszczenia owadów pszczołowatych na jednostce powierzchni kwitnącego łanu. Znając sumę roboczogodzin poszczególnych grup owadów i szybkość pracy ich na kwiatach oraz liczbę kwiatów wytwarzanych przez rośliny na jednostce powierzchni uprawy, można było określić przeciętną liczbę odwiedzeń jednego kwiatu przez owada zapylającego. Tak więc w omawianych doświadczeniach określono, że każdy kwiat bobiku mógł być odwiedzony przez pszczołę miodną zbierającą pyłek przeciętnie 8,4 raza, przez trzmiela odwiedzającego kwiaty przez gardziel 1,1 raza. Trzmieli przegryzających wystarczało do zrobienia przeciętnie 1,5 otworu w każdym kwiecie, a pszczoła miodna zbierająca nektar kwiatowy przez otwory mogła zajrzeć do każdego otworu blisko 3 razy.

Stwierdzone tzw. szczytowe zagęszczenie owadów pszczołowatych na jednostce powierzchni uprawy bobiku (tj. zagęszczenie owadów, jakie miało miejsce w godzinach najintensywniejszego oblotu przez nie kwiatów w czasie pogodnych dni okresu pełni kwitnienia roślin) wynosiło 20-30 tys. pszczół

strona 89

zbieraczek nektaru i pyłku na 1 ha. Jeżeli przyjąć, że tyle mniej więcej zbieraczek zdolna jest w czerwcu wysyłać na kwiaty jedna rodzina pszczela, można obsadę taką uznać za wystarczającą do dobrego zapylenia bobiku, oczywiście w warunkach braku pożytków konkurencyjnych. Mając zapewne na względzie istnienie pożytków konkurencyjnych i oczywiście inne warunki klimatyczne, literatura podaje (m.in. F r e e 1970, M c G r e g o r 1971, S t o d d a r d i B o n d 1987), że w celu zapewnienia dobrego krzyżowego zapylenia bobiku należy zapewnić 2-3, a nawet 5 rodzin pszczelich na 1 ha. Ma to również związek z usytuowaniem uprawy bobiku względem pasieki, gdyż wraz ze wzrostem odległości między pasieką a kwitnącym łanem bobiku maleje efektywność zapylania kwiatów przez pszczoły miodne (T i c h o n o v 1962, A v e t i s j a n i inni 1963, T o k a r 1963, G r a m a n i K o u b a 1970).

PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Wśród owadów pszczołowatych odwiedzających kwitnący bobik w Puławach ponad 92% stanowiły pszczoły miodne i blisko 8% trzmiele, zaś pszczół samotnic prawie nie było. Wśród pszczół miodnych blisko 73% stanowiły zbieraczki pyłku, blisko 17% zbieraczki nektaru kwiatowego przez wygryzione przez trzmiele otwory i nieco ponad 10% zbieraczki nektaru pozakwiatowego. Wśród trzmieli około 22% stanowiły osobniki odwiedzające kwiaty normalnie (B. lapidarius, B. pasquorum, B. ruderarius, B. hortorum i B. sylvarum), a 78% osobniki przegryzające (B. terrestris i B. lucorum).

Szybkość pracy poszczególnych grup owadów pszczołowatych pracujących na bobiku, mierzona liczbą odwiedzanych kwiatów (lub nektarników pozakwiatowych) przez jednego osobnika w ciągu minuty, wynosi dla pszczoły miodnej zbieraczki pyłku – 5,0, pszczoły zbieraczki nektaru przez otwory – 5,8, pszczoły zbieraczki nektaru pozakwiatowego – około 2,5, trzmiela odwiedzającego kwiaty normalnie (przeciętnie dla wszystkich gatunków) – 13,5, trzmiela przegryzającego kwiaty – 5,5.

Dzienna dynamika oblotu bobiku przez owady pszczołowate koreluje wprost z dzienną dynamiką intensywności dostarczania przez roślinę pożytku. Pszczoły zbieraczki nektaru pozakwiatowego odwiedzają bobik w ciągu całego dnia, ze szczytowym nasileniem w jego środkowej porze. Pszczoły zbierające pyłek oraz trzmiele odwiedzające kwiaty normalnie, a także trzmiele przegryzające i pszczoły zbierające naktar przez otwory, najintensywniej odwiedzają kwiaty bobiku w godzinach popołudniowych, kiedy zachodzi ich rozkwitanie. Oblot przez pszczoły przegryzionych kwiatów bobiku głównie w godzinach popołudniowych wskazuje, że jest to pora intensywnej sekrecji nektaru.

W ciągu okresu kwitnienia bobiku zachodzą pewne zmiany w składzie

strona 90

procentowym odwiedzających go grup owadów pszczołowatych, polegające głównie na tym, że przybywa osobników trzmieli przegryzających oraz pszczół zbierających nektar kwiatowy przez otwory. Liczba pszczół zbieraczek pyłku jest limitowana liczbą rozkwitających w kolejnych dniach kwiatów, zaś liczba zbieraczek nektaru pozakwiatowego, ilością dostarczanego nektaru, zależącą bardzo od warunków pogody.

Tak zwane średnie szczytowe w okresie pełni kwitnienia zagęszczenie owadów pszczołowatych na 100 m² uprawy bobiku wynosiło średnio 240 (200-300) pszczół miodnych i około 20 osobników trzmieli, w tym 4 osobniki nie przegryzające. Jeżeli jedna rodzina pszczela zdolna jest w czerwcu wysyłać na kwiaty około 25 tys. zbieraczek, można przyjąć ją za wystarczającą do dobrego zapylenia krzyżowego 1 ha bobiku, ponieważ pszczoły chętnie zbierają pyłek bobikowy, zwłaszcza w warunkach braku pożytków konkurencyjnych.

Liczba tzw. roboczogodzin owadzich na 1000 kwiatów wynosiła dla pszczół zbieraczek pyłku około 28, pszczół zbieraczek nektaru kwiatowego przez otwory – około 9, pszczół zbieraczek nektaru pozakwiatowego – około 24, trzmieli odwiedzających kwiaty normalnie – około 1,4 i trzmieli przegryzających – około 4,6.

Przy wyżej stwierdzonej intensywności oblotu bobiku przez owady pszczołowate, jeden kwiat mógł być odwiedzony przeciętnie 8,4 raza przez pszczołę miodną zbierającą pyłek i 1,1 raza przez trzmiela odwiedzającego kwiaty normalnie. Pszczół miodnych zbierających nektar kwiatowy wystarczało do 3-krotnego odwiedzenia jednego otworu i tyleż razy odwiedzenia nektarnika pozakwiatowego, zaś trzmieli przegryzających wystarczało do zrobienia przeciętnie 1,5 otworu w kwiecie.

LITERATURA

A v e t i s j a n G.A., K o z i n R.B., M a n u i l o v a A.S. (1963) – Biologija cvetenija i opylenija raznych sortov kormovych bobov (Vicia faba L.) v usloviach lesnoj zony SSSR. XIX Meždunarodnyj Kongress po Pčelovodstvu. Izdatelstvo Selskochozjajstviennoj Literatury, Žurnalov i Plakatov, Moskva 1963, 207-225 s.

B i l i ń s k i M. (1970) – Wyniki obserwacji nad przegryzaniem kwiatów przez trmiele – Bombus Latr. (Hym., Apoidea). Pol.Pis.Ent., 40(1):107-123.

B o n d D.A. (1983) – Behaviour of bees visiting a type of Vicia faba with closed flowers. In Compte rendu du V^e Symposium International sur la Pollinisation, Versailles, France, 27-30 septembre, 1983. INRA (1984):141-145.

B o n d D.A., H a w k i n s R.P. (1967) – Behaviour of bees visiting male-sterile field beans (Vicia faba L.). J.agric.Sci.,Camb., 68:243-247.

C a r r e S., B a d e n h a u s s e r I., T a s e i J.N., L e G u e n J., M e s q u i d a J. (1994) – Pollen deposition by Bombus terrestris L., between male-fertile and male-sterile plants in Vicia faba L. Apidologie, 25:338-349.

C u r r i e R.W., J a y S.C., W r i g h t D. (1990) – The effects of honeybees (Apis mellifera

strona 91

L.) and leafcutter bees (Megachile rotundata F.) on outcrossing between different cultivars of beans (Vicia faba L.) in caged plots. J.Apic.Res., 29(2):68-74.

E l – R e f a i S.A., E l – B a n b y M.A. (1987) – Studies of nectar production of certain legumes. Ann. of agric. Sci., Ain Shams Univ., 32(2):967-972.

F r e e J.B. (1970) – Insect pollination of crops. Acad. Press, London-New York, 242-251 s.

G r a m a n J., K o u b a J. (1970) – Vliv opylovaci činnosti včel na vynos semen konskeho bobu. Včelarstvi, (7):156-157.

H o l m S.N. (1975) – Variation among honeybee colonies in pollen collection from different agricultural crops. Proceedings of the IIIrd International Symposium on Pollination, Prague, 15-18 Mai 1974. ISSN 0335-3710, 219-228 s.

K u š n i r L.G. (1963) – Pčely i kormovye boby. Pčelovodstvo, 1963(2):13-14.

M c G r e g o r S.E. (1971) – Insect pollination of cultivated crop plants. Agric. Res. Serv. U.S. Dept. of Agric., 116-119 s.

N e w t o n S.D., H i l l G.D. (1983) – Robbing of field bean flowers by the short-tongued bumble bee Bombus terrestris L. J.Apic.Res., 22(2):124-129.

P o u l s e n M.H. (1973) – The frequency and foraging behaviour of honeybees and bumble bees on field beans in Denmark. J.Apic.Res., 12(2):75-80.

P r a b u c k i J., C h u d a – M i c k i e w i c z B., W o y k e H. (1987) – Wpływ pszczół na plon nasion bobu (Vicia faba L. var. major). XXXI Międzynarodowy Kongres Pszczelarski, Warszawa, 260-261 s.

P r i t s c h G. (1971) – Untersuchungen über die Rolle der Bienen bei der Bestäubung der Ackerbohne (Vicia faba). Der XXIII. Internationale Bienenzüchterkongress, Moskau 1971, Bukarest 1972, 529-530 s.

R y m a š e v s k i j B.K. (1962) – Kormovym bobom nužne pčely. Pčelovodstvo, 1962(5):6.

S t o d d a r d F.L., B o n d D.A. (1987) – The pollination requirements of the faba bean. Bee Wld., 3:144-153.

T a s e i J.N. (1975) – Pollinator insects of the field bean (Vicia faba equina) which is producing hybrid seeds. Proceedings of the IIIrd International Symposium on Pollination, Prague, 15-18 Mai 1974. ISSN 0335-3710, 115-119 s.

T a s e i J.N. (1976) – Pollinators of winter field beans (Vicia faba equina L.) and pollination of male-sterile plants for hybrid seed production. Apidologie, 7(1):1-38.

T i c h o n o v L.S. (1962) – Boby i pčely. Pčelovodstvo, 1962(1):26-27.

T o k a r N.A. (1963) – Pčely i kormovye boby. Pčelovodstvo, 1963(2):14-15.

V a r i s A.L., B r a x R. (1990) – Effect of bee pollination on yield and yield components of field bean (Vicia faba L.). J.agric.Sci. in Finland, 62(1):45-49.

V e s e l y V., T i t e r a D. (1985) – The ability of the carniolan bee (Apis m. carnica Pollm.) to gather pollen from field bean (Vicia faba L.) under the conditions of Czech Socialist Republic (CSR). Pszczeln.Zesz.Nauk., 29:187-190.

W i l d e J., K r u k o w s k i R. (1995) – Uprawy bobiku jako pożytek pyłkowy dla pszczół w towarowej pasiece wędrownej. Acta Acad.Agricult.Tech.Olst.Zootechnica, 43:115-128.

strona 92

FORAGING BY POLLINATING INSECTS OF SEVERAL FIELD BEAN CULTIVARS (VICIA FABA L. SSP. MINOR HARZ)

Z. Kołtowski

Summary

Foraging by pollinating insects of currently growing in Poland of field bean cultivars was investigated in Puławy in years 1988-1990. There were used actually applied methods of particular observations of pollination insects density on the plots and observations of kind and speed of their visit. Observations were made every hour from the morning to the evening during the whole blooming period.

Among the insects visiting blooming field bean in Puławy, honey bees amounted over 92%, bumblebees nearly 8%, and solitary bees almost were absent. Among the honey bees nearly 73% amounted honey bees collecting pollen, nearly 17% – collecting floral nectar through the holes bitten by bumblebees, and a bit over 10% – collecting extrafloral nectar. Among the bumblebees about 22% amounted individuals visiting flowers normally (B. lapidarius, B. pasquorum, B. ruderarius, B. hortorum and B. sylvarum), and 78% – individuals bitten flowers (B. terrestris and B. lucorum).

Individual insects groups worked on field bean flowers with different speed, measured in number of visited flowers, or extrafloral nectaries, by one insect per 1 minute, and amounted for honey bee collecting pollen – 5.0, for honey bee collecting nectar through the holes – 5.8, for honey bee collecting extrafloral nectar about 2.5, for bumblebee visiting flowers normally (average for the all species) – 13.5 and for bumblebee bitten flowers – 5.5.

The daily dynamics of foraging of field bean by insects suits to the daily dynamics of flow supplied by plant. Honey bees collecting extrafloral nectar visit the field bean during the whole day with intensification in noon time. Honey bees collecting pollen, bumblebees visiting flowers normally, bumblebees bitten flowers and honey bees collecting nectar through the holes visited the most intensivly the field bean flowers in the afternoon, when procces of blooming occured. The visiting of bitten flowers of field bean by honey bees mainly in the afternoon indicates, that it is the time of intensive nectar secretion.

The composition of insects groups changed during blooming period, that the number of bumblebees bitten flowers and honey bees collecting nectar through the holes increased. The number of honey bees collecting pollen is limited by the number of flowering flowers in following days of blooming period, and the number of honey bees collecting extrafloral nectar is limited by quantity of nectar, which depends from the weather conditions.

So called an average top density of insects during full blooming period per 100 m² of field bean amounted 240(200-300) honey bees and about 20 bumblebees, from which 4 are not bitten. If one honey bee colony can send in June about 25 thous. foragers, we can accept it as sufficient for good cross pollination of 1 ha of field bean, because honey bees willingly collect field bean pollen, especially in case of competitive flows absence.

The number of so called worker hours of insects per 1000 flowers (which we can state as a result of hourly observations of insects on blooming field bean, made every day during the whole blooming period) amounted for honey bees collecting pollen about 28, for honey bees collecting floral nectar through the holes – about 9, for honey bees collecting extrafloral nectar – about 24, for bumblebees visiting flowers normally – about 1.4 and for bumblebees bitten flowers – about 4.6.

In case of such intensity of foraging flowers by insects, the each flower was able visited by honey bee collecting pollen – 8.4 times and by bumblebee visiting flowers normally 1.1 times. The honey bees collecting nectar were so many, that the each holes was able visited 3 times and

strona 93

the each extrafloral nectaries was able visited 3 times too. The bumblebees bitten flowers were so many, that the each flower was able bit 1.5 times.

Keywords: field bean, pollination, pollinators, foraging by insects.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 77, streszczenie: „zagęszenie” → zagęszczenie
  • s. 78: „pozozstaje” → pozostaje
  • s. 85, tab. 3: „przgryzające” → przegryzające
  • s. 86: „pozy-tywnie” → pozytywnie
  • s. 87: „Antophora” → Anthophora
  • s. 88: „pyłek 5,8 kwiatów” → pyłek 5,0 kwiatów
  • s. 89: „naktar” → nektar
  • s. 90, piśmiennictwo: „trmiele” → trzmiele
  • s. 92, streszczenie: „intensivly” → intensively
  • s. 92, streszczenie: „procces” → process
  • s. 92, streszczenie: „occured” → occurred

Podobne wpisy