PODEJMOWANIE CZERWIENIA PRZEZ MATKI PSZCZELE PRZETRZYMYWANE W SKRZYNKACH W ASYŚCIE SWOBODNIE OBLATUJĄCYCH SIĘ PSZCZÓŁ
tekst: Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
strona 23PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVII 1993
Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Zakład Pszczelnictwa AR, ul. Dra Judyma 20, 71-466 Szczecin
Streszczenie
Matki pszczele od wygryzienia do rozpoczęcia czerwienia przetrzymywano na pasieczysku w skrzynkach (170x125x65mm) z asystą 250 pszczół. Matki w wieku 6, 7, 8, 10 i 11 dni inseminowano dwukrotnie (2 x 4 mm³ nasienia). Najkorzystniejsze wyniki, uwzględniając odsetek matek podejmujących czerwienie przed upływem 14 dni od I zabiegu inseminacyjnego jak również okres czasu od wygryzienia się matek do rozpoczęcia czerwienia uzyskano unasieniając matki w wieku 7, 8, 10 i 11 dni. Podejmowały one czerwienie odpowiednio po 9,1; 9,8; 8,8 i 7,9 dniach od pierwszej inseminacji to jest w wieku 16,1; 17,8; 18,8 i 18,9 dni.
Słowa kluczowe: matka pszczela, inseminacja, czerwienie, klateczka.
WSTĘP
Stosowanie sztucznego unasieniania w procesie wychowu materiału użytkowego w pasiekach reprodukcyjnych, pozwoliło na pełną kontrolę doboru par rodzicielskich i znaczne podwyższenie efektywności wychowu oraz obniżenie kosztów produkcji unasienionych matek pszczelich.
W większości pasiek matki inseminowane są jednorazowo, dawką 8 mm³ nasienia. Przetrzymywane są przed i po zabiegu sztucznego unasieniania w różnego typu klateczkach bez lub z kilkoma pszczołami, w bezmatecznych rodzinach wychowujących oraz cieplarce, czy też specjalnych skrzynkach nasiedlonych kilkudziesięcioma pszczołami. Przedstawione sposoby postępowania z inseminowanymi matkami mogą rzutować na ich wartość użytkową tj. liczbę plemników w zbiorniczku nasiennym. Woyke (1983) oraz Woyke i Jasiński (1985) udowodnili bowiem, że przenikanie nasienia do zbiorniczka, przy stosowaniu większych dawek nasienia (4 i 8 mm³) uzależnione jest od bezpośredniego kontaktu pszczół z unasienioną matką. Liczba pszczół asystująca matce winna być dostosowana do warunków i sposobu ich przetrzymywania. Woyke i Jasiński (1979, 1980) stwierdzili u matek przetrzymywanych w skrzynkach o pojemności 792 cm³ z 350 pszczołami, w temperaturze pokojowej oraz z 250 pszczołami, w temperaturze
strona 2434°C, większą liczbę plemników w zbiorniczku nasiennym, odpowiednio o 2,3 i 1,4 mln w porównaniu z matkami ze skrzynek nasiedlonych 20 pszczołami. W ulikach weselnych jedno- i czteroplastrowych zbliżone wypełnienie zbiorniczka plemnikami (3,6 mln) zapewnia matce asysta 350 robotnic (Woyke i Jasiński 1982). Vesely (1970), Woyke (1979), Konopacka (1989) podkreślają, że swobodne poruszanie się matki pomiędzy pszczołami ułatwia jej usunięcie nadmiaru nasienia z jajowodów.
Efekt sztucznego unasieniania uzależniony jest również od sposobu inseminacji. Dawka 8 mm³ nasienia rozłożona na dwie iniekcje po 4 mm³, daje lepsze wypełnienie zbiorniczka plemnikami jak również bardziej wyrównaną ich koncentracje u inseminowanych matek (Woyke 1960, Mackensen 1964, Konopacka 1989). Nie ma natomiast wpływu na rozpoczęcie czerwienia (Prabucki i in. 1987, Woyke i Jasiński 1990). Okres latencji zależy od wieku inseminowanych matek. Woyke i Jasiński (1976) zalecają unasieniać matki w 7 dniu życia, zaś Prabucki i in. (1987) w 10-12 dniu.
Konopacka (1989) podkreśla, że bezpośredni kontakt matki z pszczołami stymuluje zachodzące w jej organizmie procesy do rozpoczęcia składania jaj. Według Woyke i Jasińskiego (1988) podwojenie liczby pszczół towarzyszących matce w uliku weselnym jedno- i czteroplastrowym przyspiesza rozpoczęcie składania jaj średnio o jeden dzień. Znaczne skrócenie okresu podejmowania czerwienia przez inseminowane matki powoduje dwukrotne, 10 min. ich usypianie dwutlenkiem węgla (Mackensen 1947). Według badań Konopackiej (1989), z uwagi na niekorzystne działanie dwutlenku węgla na matki pszczele obserwowane również przez Skowronka (1976), skrócenie dwukrotnej narkozy do 6 min. łącznie, daje zbliżony efekt. Natomiast Woyke i Jasiński (1990) nie zalecają traktowania matek dwutlenkiem węgla, ich zdaniem dwukrotna narkoza (2 x 3 min.) nie przyspiesza czerwienia, a jedynie skraca długość życia matek. Koftanoglu i Peng (1982) podają, że matki naturalnie unasienione rozpoczynały czerwienie o 3 dni wcześniej od inseminowanych i trzykrotnie usypianych dwutlenkiem węgla na okres 10 min.
Celem badań było sprawdzenie podejmowania czerwienia przez inseminowane matki, przetrzymywane na pasieczysku w skrzynkach z asystą swobodnie oblatujących się pszczół.
MATERIAŁ I METODY
Badania przeprowadzono w pasiece reprodukcyjnej OSHZ w Szczecinie w sezonie pasiecznym 1991, na 90 matkach rasy kraińskiej wyhodowanych w trzeciej dekadzie lipca.
Matki przed i po inseminacji przetrzymywano w skrzynkach o
strona 25wymiarach 170x125x65 mm. Do części powałkowej skrzynki przytwierdzony był plasterek woszczyny tak, aby pszczoły mogły go obsiadać z obu stron. Obok plasterka woszczyny w powałce znajdował się otwór na strzykawkę, w której podawano wodę, jako pokarm stosowano ciasto miodowo-cukrowe, umieszczano je na półeczce znajdującej się 15 mm powyżej dna skrzynki. Skrzynki nasiedlano około 250 pszczołami w zróżnicowanym wieku i umieszczano w chłodnym, zacienionym miejscu na okres 3 do 4 dób. Mateczniki na koreczkach hodowlanych poddawano do nasiedlonych skrzynek w otwór po strzykawce, jedną lub dwie doby przed wyjściem matki. Po wygryzieniu się matek skrzynki w futerałach ulików Zandera lub Kalinowskiego wystawiano w ocienionych miejscach na pasieczysku, zaopatrując je ponownie w strzykawki z wodą, a metalową wkładkę dennicową zastępowano wkładką wykonaną z kraty odgrodowej, umożliwiając tym samym swobodny oblot pszczołom.
Matki zróżnicowane wiekowo inseminowano dwukrotnie po 4 mm³ nasienia. Pierwszy zabieg przeprowadzano w: 6, 7, 8, 10 i 11 dniu życia matek.
Wyszukiwanie matek w skrzynkach do unasieniania prowadzono bez stosowania narkozy. Po zabiegu matki powracały w skrzynkach do futerałów na pasieczysku. Począwszy od 3 dnia po drugiej inseminacji wszystkie skrzynki przeglądano codziennie, aby określić czas rozpoczęcia czerwienia matek. Matki, które nie rozpoczęły czerwienia do 14 dnia od I zabiegu inseminacyjnego dounasieniano 1,5 mm³ nasienia.
Grupę kontrolną stanowiły matki przetrzymywane przed i po inseminacji w trapezoidalnych ulikach weselnych z około 400 pszczołami. Matki te również inseminowano dwukrotnie (2 x 4 mm³ nasienia). Pierwszy zabieg wykonywano w 10 dniu ich życia.
Wyniki opracowano statystycznie analizą wariancji, istotność różnic między średnimi określono stosując nowy wielokrotny test rozstępu i zaznaczono ją w tabelach różnymi literami alfabetu dla α = 0,05.
WYNIKI
Matki pszczele przetrzymywane przed i po inseminacji w skrzynkach podejmowały czerwienie przeciętnie jedenastego dnia, zaś w ulikach weselnych trapezoidalnych w 9 dniu od I zabiegu inseminacyjnego (tab. 1). Większa liczba pszczół towarzysząca matce w uliku, w porównaniu ze skrzynką nie miała istotnego wpływu na rozpoczęcie czerwienia matek, bowiem wyprzedzały one tylko o 1,2 dni matki inseminowane w tym samym wieku a przetrzymywane w skrzynkach (tab. 1).
Podejmowanie czerwienia przez matki w skrzynkach uzależnione było od wieku w jakim były inseminowane. Najdłużej z przystąpieniem do składania jaj, przeciętnie 15,9 dni, zwlekały matki sześciodniowe, odbiegając
strona 26Tabela 1 Podejmowanie czerwienia przez inseminowane matki Undertaking oviposition by inseminated queens
| Sposób przetrzymywania matek / Means of queens meintainance keeping | Wiek matek (dni) / Age of queens (days) | Liczba matek inseminowanych / Number of inseminated queens | Liczba dni / Number of days: od I zabiegu inseminacyjnego / since the I insemination: od – do / range | Liczba dni / Number of days: od I zabiegu inseminacyjnego / since the I insemination: średnio / average | Liczba dni / Number of days: od wygryzienia / since emerging: od – do / range | Liczba dni / Number of days: od wygryzienia / since emerging: średnio / average |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Skrzynka / Cage | 6 | 12 | 11 – 20 | 15,9 c* | 17 – 26 | 21,9 c |
| 7 | 17 | 7 – 22 | 10,4 ab | 14 – 29 | 17,3 a | |
| 8 | 16 | 8 – 22 | 11,2 b | 16 – 30 | 19,2 ab | |
| 10 | 12 | 8 – 18 | 10,1 ab | 18 – 28 | 20,1 bc | |
| 11 | 20 | 6 – 11 | 7,9 a | 17 – 22 | 18,9 ab | |
| Średnio – Average | 10,7 | 19,2 | ||||
| Ulik weselny / Mating hive | 10 | 11 | 7 – 10 | 8,9 | 17 – 20 | 18,9 |
- liczby oznaczone tymi samymi literami nie różnią się istotnie means followed by the same latter are not significantly different
istotnie od jedenastodniowych rozpoczynających czerwienie średnio po 7,9 dniach. Pośredniego czasookresu od 10,1 do 11,2 dni dla zapoczątkowania składania jaj potrzebowały matki unasienione w pozostałych grupach wiekowych (tab. 1).
Z punktu widzenia hodowcy matek, istotniejsze znaczenie ma czas upływający między wyjściem matki z matecznika a rozpoczęciem czerwienia. Przeprowadzona analiza matematyczna wykazała, że matki inseminowane w 7 dniu życia podejmowały czerwienie najwcześniej, średnio po 17,3 dniach od wygryzienia, a matki inseminowane w 6 dniu życia najpóźniej, bo przeciętnie po 21,9 dniach od urodzenia (tab. 1).
Jednym z kryteriów przyjętych przez hodowców przy naturalnym unasienianiu matek na trutowisku jest zasada eliminowania wszystkich matek, które nie podjęły czerwienia po upływie 14 dni od daty wystawienia ulików weselnych na trutowisku. Podobne kryterium zastosowano w niniejszej pracy z tym, że matki nie rozpoczynające czerwienia do 14 dnia od I zabiegu nie eliminowano lecz dounasieniano 1,5 mm³ nasienia.
Na ogólną liczbę matek przetrzymywanych w skrzynkach 84,4% podjęło czerwienie w ciągu 14 dni od I zabiegu. Matki dounasieniane zaczęły czerwić, jednak po ponad dwukrotnie dłuższym okresie czasu (tab. 2). W ulikach weselnych żadna matka nie wymagała dodatkowego zabiegu inseminacyjnego (tab. 2).
Pośród matek w skrzynkach w przyjętym przedziale czasu, jedynie 50% matek sześciodniowych rozpoczynało składanie jaj (przeciętnie po 12,2 dniach) i aż 100% matek jedenastodniowych (przeciętnie po 7,9 dniach). W pozostałych grupach wiekowych odsetek matek czerwiących do 14 dnia od I zabiegu kształtował się w granicach od 83,3% do 88,2%, wykazując tendencję rosnącą wraz z obniżaniem się wieku inseminowanych matek. Wyłączając matki ośmiodniowe, pozostałe podejmowały czerwienie w zbliżonym okresie czasu do matek jedenastodniowych (tab. 2).
W grupie matek podejmujących czerwienie przed upływem 14 dnia od pierwszego zabiegu inseminacyjnego, pierwsze jaja odnotowywano przeciętnie w 18 dniu życia matek (tab. 2). Najwcześniej, bo średnio w 16 dniu życia, rozpoczynały czerwienie matki inseminowane siódmego dnia życia. Pozostałe grupy wiekowe matek (6-, 8-, 10- i 11-dniowe) nie wykazywały istotnego zróżnicowania gdyż pierwsze jaja obserwować było można w przedziale czasu zawartym między 17,8 a 18,9 dni życia matek. Ta grupa matek nie odbiegała również istotnie od matek dziesięciodniowych przetrzymywanych w ulikach trapezoidalnych (tab. 2).
W czasie przetrzymywania matek w skrzynkach oraz w ulikach weselnych przed i po inseminacji wystąpiły niewielkie ich straty. Przed pierwszym zabiegiem sztucznego unasieniania zginęły dwie matki, po jednej w skrzynce i w uliku. Po inseminacji, po złożeniu kilku jaj padła jedna matka dounasieniona.
Biorąc za podstawę wynik końcowy, a więc podjęcie czerwienia przez
strona 28Tabela 2 Podejmowanie czerwienia przez inseminowane matki Undertaking oviposition by inseminated queens
| Sposób przetrzymywania matek / Means of queens maintainance keeping | Wiek matek, dni / Age of queens, days | Liczba matek inseminowanych / Number of inseminated queens | Liczba dni / Number of days: do 14 dnia po I zabiegu inseminacyjnym / before the 14th day since the I insemination: szt. / No. | Liczba dni / Number of days: do 14 dnia po I zabiegu inseminacyjnym / before the 14th day since the I insemination: % | Liczba dni / Number of days: do 14 dnia po I zabiegu inseminacyjnym / before the 14th day since the I insemination: od unasienienia / Since insemination | Liczba dni / Number of days: do 14 dnia po I zabiegu inseminacyjnym / before the 14th day since the I insemination: od wygryzienia / Since emerging | Liczba dni / Number of days: po 14 dniu od I zabiegu I inseminacyjnego / after 14th days since the I insemination: szt. / No. | Liczba dni / Number of days: po 14 dniu od I zabiegu I inseminacyjnego / after 14th days since the I insemination: % | Liczba dni / Number of days: po 14 dniu od I zabiegu I inseminacyjnego / after 14th days since the I insemination: od unasienienia / Since insemination | Liczba dni / Number of days: po 14 dniu od I zabiegu I inseminacyjnego / after 14th days since the I insemination: od wygryzienia / Since emerging | % matek podejmujących czerwienie ogółem / % queens undertaking oviposition total |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Skrzynka / Cage | 6 | 12 | 6 | 50,0 | 12,2 c | 18,2 b | 6 | 50,0 | 19,7 | 25,7 | 100,0 |
| 7 | 17 | 15 | 88,2 | 9,1 ab | 16,1 a | 2 | 11,8 | 20,0 | 27,0 | 94,1 | |
| 8 | 16 | 14 | 87,5 | 9,8 b | 17,8 b | 2 | 12,5 | 21,0 | 29,0 | 100,0 | |
| 10 | 12 | 10 | 83,3 | 8,8 ab | 18,8 b | 2 | 16,7 | 16,5 | 26,5 | 100,0 | |
| 11 | 20 | 20 | 100,0 | 7,9 a | 18,9 b | 0 | — | — | — | 100,0 | |
| Średnio / Average | 9,1 | 17,9 | 19,4 | 26,6 | 98,7 | ||||||
| Ulik weselny / Mating hive | 10 | 11 | 11 | 100,0 | 8,9 | 18,9 | — | — | — | — | 100,0 |
matki dwukrotnie inseminowane można stwierdzić, że efektywność zabiegów była stuprocentowa w 5 grupach wiekowych i 94% w grupie matek inseminowanych w wieku 7 dni (tab. 2).
Uwzględniając natomiast tylko matki rozpoczynające składanie jaj przed upływem 14 dni od I inseminacji efektywność w grupach: 6-, 7-, 8- i 10-dniowych matek wynosiła odpowiednio do 50,0, 88,2, 87,5 i 83,3%.
WNIOSKI
Podsumowując wyniki badań, można zalecić przetrzymywanie matek przed i po inseminacji w skrzynkach w asyście 250 swobodnie oblatujących się pszczół.
Ze względu na stosunkowo późne podejmowanie czerwienia przez matki unasienione w 6 dniu życia oraz mały odsetek matek podejmujących czerwienie przed upływem 14 dni od pierwszego zabiegu unasieniania nie należy inseminować matek w tym wieku.
Inseminacja matek w wieku 7-11 dni okazała się pod omawianymi względami korzystniejsza.
LITERATURA
Kaftanoglu O., Peng V. S. (1982): Effects of insemination on the initiation of oviposition in the queen honeybee. J.apic.Res. 21(1):3-6.
Konopacka Z. (1989): Czynniki wpływające na wyniki sztucznego unasieńiania matek pszczelich i ich jakość. Praca habilitacyjna. Puławy, 1-56.
Mackensen O. (1947): Effect of carbon dioxide on initial oviposition of artifically inseminated and virgin queen bess. J.econ.Entomol. 40:344-349.
Mackensen O. (1964): Relation of semen volume to saccess in artificial insemination of queen honey bees. J.econ.Entomol. 57(4):581-583.
Prabucki J., Chuda-Mickiewicz B., Jasiński Z. (1987): The resultats of mass insemination of bee queens inseminated onefold and twofold and stocked in diffrent ways. XXXI Int. Con. Apic. Warsaw. Apimondia Publishing House, Buckarest – Romania:169-174.
Skowronek W. (1976): Biologia unasieniania się matek pszczelich usypianych dwutlenkiem węgla. Pszczeln.Zesz.Nauk. 20:99-114.
Vesely V. (1970): Retention of semen in the lateral oviducts of artifically inseminated honey-bee queens (Apis mellifera L). Acta ent.bohemoslov. 67(2):83-92.
Woyke J. (1960): Naturalne i sztuczne unasienianie matek pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk. 4(3-4):183-275.
Woyke J. (1979): Effect of the acces of worker honeybees to the queen on the results of instrumental insemination. J.apic.Res. 18(2):136-143.
Woyke J. (1983): Dynamics of entry of spermatozoa into spermatheca of instrumentally inseminated queen honeybees. J.apic.Res. 22(3):150-154.
strona 30Woyke J., Jasiński Z. (1976): The influence of aqe on the results of insemination of honey bee queens. Apidolgie 7(4):301-306.
Woyke J., Jasiński Z. (1979): Number of workers bees necessary to attend instrumentally inseminated queens kept in an incubator. Apidologie 10(2):149-155.
Woyke J., Jasiński Z. (1980): Influence of the number of attendant workers on the results of instrumental insemination of honey-bee queens kept at room temperature. Apidologie 11(2):173-180.
Woyke J., Jasiński Z. (1982): Influence of the number attendant workers on the number of spermatozoa entering the spermatheca of instrumentally inseminated queens kept outdoors in mating nuclei. J.apic.Res. 21(3):129-133.
Woyke J., Jasiński Z. (1985): Porównanie dynamiki wchodzenia plemników do zbiorniczka nasiennego sztucznie unasienionych matek pszczelich przetrzymywanych w różnych warunkach. Pszczeln.Zesz.Nauk. 29:377-388.
Woyke J., Jasiński Z. (1988): Wpływ liczby pszczół towarzyszących na początek składania jaj przez sztucznie unasienione matki pszczele przetrzymywane w małych ulikach. XXV Naukowa Konferencja Pszczelarska 9-10 kwietnia 1988. Puławy, 52-53.
Woyke J., Jasiński Z. (1990): Rozpoczynanie czerwienia przez sztucznie unasienione matki pszczele traktowane dwutlenkiem węgla w różny sposób. Materiały konferencyjne. Olsztyn, 162-165.
UNDERTAKING OVIPOSITION BY HONEYBEE QUEENS KEPT IN NURSERY CAGES WITH FREE FLYING BEES
Bożena Chuda-Mickiewicz, Jarosław Prabucki
Summary
The tests were performed in the reproductive apiary of the Regional Station of Animal Husbandry in Szczecin in 1991 on 90 queens of Carniolan breed. The purpose was to establish the time of undertaking oviposition by inseminated queens, kept in a bee yard in cages (171x125x65 mm) attended by 250 free flying bees.
The queens differentiated by age were inseminated twice each 4 cu. mm of semen. The first insemination took place in the 6,7,8,10 and 11th day of the queens life. The control group consisted of queens kept in trapezoidal mating hives with approx. 400 bees. These queens were also inseminated twice (2×4 cu. mm of semen) and the first insemination took place in the 10th day of their life.
The larger number of bees attending the queen in the mating hive in comparison with the cage did not have a significant influense on undertaking oviposition by queens.
In the group of queens kept in cages it were these queens that were inseminated on the 11th day of their life that undertook oviposition, on the average after 7.9 days since the first insemination, slightly lather the ones inseminated on the 10th and 7th day respectively after 10,1 and 10,4 days. A significantly longer period of time was needed for the 6th day queens to begin egg laying, on the average 15,9 days. On the other hand taking into consideration the number of days since the queens emerged of cells until the moment when they began oviposition, it turned out, that queens inseminated on the 7th day of their life began oviposition as the earliest, on the average at the age of 17,3 days, followed slightly later the 11th, 8th and 10th day ones respectively at the age of 18,9; 19,2 and 20,1. The latest to begin oviposition were the ones inseminated on the 6th day of their life, after 21.9 days.
strona 31For the total number of 77 queens kept in cages 84,4 percent undertook oviposition within 14 days since the insemination. In that period of time only 50 percent of 6th day queens and 100 percent of 11th day queens began oviposition. In the remaining age groups the percentage of queens laying eggs before the 14th day since the first insemination intervenion was as follows: 88,2 percent in the 7th day group, 87,5 percent in the 8th day group and 83,3 percent in the 10th day group.
The obteined results authorize to advise keeping queens before and after insemination in cages with the attendance of 250 free flying bees and a double insemination of queens at the age of 7 – 11th day of life.
Keywords: honeybee queen, insemination, oviposition, cage.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 24: „koncentracje” → koncentrację
- s. 24: „Koftanoglu” → Kaftanoglu
- s. 26, tab. 1: „meintainance” → maintenance
- s. 26, tab. 1: „same latter” → same letter
- s. 28, tab. 2: „maintainance” → maintenance
- s. 28, tab. 2: „I zabiegu I inseminacyjnego” → I zabiegu inseminacyjnego
- s. 29, piśmiennictwo: „unasieńiania” → unasieniania
- s. 29, piśmiennictwo, 2×: „artifically” → artificially
- s. 29, piśmiennictwo: „queen bess” → queen bees
- s. 29, piśmiennictwo: „saccess” → success
- s. 29, piśmiennictwo: „The resultats” → The results
- s. 29, piśmiennictwo: „diffrent” → different
- s. 29, piśmiennictwo: „Buckarest” → Bucharest
- s. 29, piśmiennictwo: „the acces of” → the access of
- s. 30, piśmiennictwo: „aqe” → age
- s. 30, piśmiennictwo: „Apidolgie” → Apidologie
- s. 30, streszczenie: „influense” → influence
- s. 30, streszczenie: „slightly lather” → slightly later
- s. 31, streszczenie: „intervenion” → intervention
- s. 31, streszczenie: „obteined” → obtained
