PROPOLIS, JEGO WŁASNOŚCI I ZASTOSOWANIE

tekst: Barbara Tomaszewska

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XX, 1976 — Barbara Tomaszewska

strona 235

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XX 1976

Barbara Tomaszewska

Instytut Chorób Zakaźnych i Inwazyjnych AR Wrocław

Mianem propolisu określamy specjalną substancję, którą pszczoły używają wewnątrz ula do jego uszczelniania, utwierdzania ramek, polerowania komórek woskowych, a także do powlekania ciał obcych wewnątrz ula, których nie mogą usunąć na zewnątrz. Pod nazwą propolisu rozumie się również lepką substancję pokrywającą pączki drzew iglastych i liściastych. Propolis używany przez pszczoły wewnątrz ula jest zwykle mieszaniną propolisu roślinnego i wosku. W propolisie spotyka się również ziarna pyłków kwiatowych i substancje mineralne.

Pochodzenie propolisu nie jest ostatecznie wyjaśnione. Istnieją dwie teorie powstawania propolisu (Čižmarik i wsp. 1963, Janeš 1973). Pierwsza teoria opracowana poraz pierwszy dokładnie przez Röscha zakłada, że pszczoły zbierają propolis z pączków drzew iglastych i liściastych rosnących w pobliżu pasieki. Zbiór propolisu przebiega w ten sposób, że pszczoła zbieraczka wpierw oddziela żuwaczkami kawałek żywicznej substancji, z pąków formuje go, następnie przenosi na III parę odnóży do koszyczka postępując podobnie, jak przy zbiorze pyłku. W ulu pozbywa się takiego propolisowego obnóża przy pomocy innych pszczół.

Druga teoria powstawania propolisu, wysunięta jeszcze w 1907 roku przez Küstenmachera opiera się na założeniu, że propolis powstaje w wolu miodowym pszczoły z ziaren pyłkowych na drodze ich pękania i uwalnianiu balsamicznych substancji, które następnie wydalone przez pszczoły, miałyby służyć jako podstawowy materiał do tworzenia propolisu.

strona 236

Teoria Küstenmachera zyskała również wielu zwolenników, jednak ostatnie badania nad składem chemicznym propolisu wskazują, że pierwsza teoria, mówiąca o zbieraniu propolisu z pączków drzew, ma realniejsze podstawy. Nie wyklucza się jednak, że w powstawaniu propolisu w takiej formie, w jakiej spotyka się go w ulu, pszczoły mają swój aktywny udział (Čižmarik, Matel, Mačička 1973).

Propolis charateryzuje się lepką konsystencją, barwa jego jest żółta z odcieniem szarym, brązowawym lub zielonkawym. Oznacza się również przyjemną aromatyczną wonią. Propolis jest ciałem stałym o ciężarze właściwym 1,127 i temperaturze topnienia 60—69°C. W temperaturze 36° propolis jest miękki, plastyczny; w temperaturze 15° staje się twardy, łamliwy (Sevčik 1975).

Propolis rozpuszcza się w alkoholu etylowym, eterze, chloroformie (Curyło 1968, Furowicz i wsp. 1964, Sevinko 1969). Właściwości rozpuszczające alkoholu etylowego zostały wykorzystane w praktyce do zmywania resztek propolisu z rąk pszczelarza, a prawie wszystkie preparaty lecznicze z propolisu otrzymuje się na drodze ekstrakcji alkoholem etylowym.

Podstawowy skład chemiczny propolisu jest znany od dawna; w skład propolisu wchodzą woski, balsamy, żywica, olejki eteryczne i pyłek kwiatowy. Skład propolisu według różnych autorów jest zmienny i zależy od warunków klimatycznych, florystycznych danej okolicy. Joiriš i Rabinovič (cyt. za Janeš 1973) podają następujący skład propolisu: 50—55% substancji żywicznych, 8—10% olejków eterycznych, 30% wosków, 5% pyłku. Prudniczenko (cyt. za Janeš 1973) podaje taki skład propolisu: 52% balsamu, 10,5% garbników, 41,5% żywic, 23,5% wosku, 4,5% olejków eterycznych, 11,0% pyłku. Ze starszych autorów Küstenmacher (cyt. za Janeš 1973) przedstawia następujące dane: 23% wosku, 51,4% żywic, 2,3% garbników, 7,3% olejków eterycznych i 15% substancji utwardzających. Badania nad składem chemicznym propolisu są w toku, zwłaszcza, jeżeli chodzi o wyodrębnienie substancji oznaczających się właściwościami bakteriobójczymi i bakteriostatycznymi.

Właściwości propolisu, zwłaszcza właściwości lecznicze znane były od dawna (Makašvili 1974) i wykorzystywane w medycynie ludowej. Propolis oznacza się silnym działaniem bakteriobójczym, bakteriostatycznym, posiada również właściwości biostymulujące, keratolityczne i anastetyczne.

Antyseptyczne działanie propolisu wykazał już w roku 1928 Philips zwracając uwagę, że pszczoły nanoszą propolis na wewnętrzną ściankę komórek przed złożeniem do nich jajeczek przez matkę lub przed złożeniem miodu. Autor ten wyraził przypuszczenie, że chodzi tutaj o efekt dezynfekcyjny (Řezek 1973)).

W ostatnich latach przeprowadzono szereg badań nad składem chemicznym propolisu, głównie jednak pod kątem jego właściwości bakteriostatycznych

strona 237

i bakteriobójczych. Popravko (1973) podaje, że dotąd wyizolowano i zidentyfikowano w propolisie 18 samodzielnych związków chemicznych. Są to przeważnie związki chemiczne należące do grupy flawonoidów. Izolowano również związek terpenowy — actoxybetulenol, a także aromatyczny aldehyd — izowanilinę.

Z grupy flawonoidów silne działanie antybakteryjne wykazują 3, 5, 7-trójhydroxyflawon (galangina) i 5, 7-dwuhydroxyflawon (pinocembrina) — Villanueva i wsp. 1964, Villanueva i wsp. 1970. Oprócz galanginy i pinocembriny Villanueva i wsp. (1970) wyizolowali inne związki o charakterze flawonoidów jak: chrysin, tectochrysin, isoalpin. Prócz tych związków chemicznych izolowano jeszcze kwas kawowy i kwas ferulowy (Čižmarik, Matel 1979, Čižmarik, Matel 1971) odznaczające się silnymi właściwościami bakteriobójczymi i bakteriostatycznymi.

Badania Schellera i wsp. (1968) pozwoliły wyizolować z propolisu drogą ekstrakcji alkoholem etylowym jedną frakcję, a dwie następne frakcje drogą ekstracji solą fizjologiczną w temperaturze 37°. Badano aktywność uzyskanych frakcji wobec wielu drobnoustrojów. Wrażliwa okazała się grupa ziarniaków (z wyjątkiem Streptococcus faecalis) i maczugowce. Częściowo wrażliwe okazały się drobnoustroje z rodzaju Candida. Zmniejszoną wrażliwość wykazał Bacillus subtilis. Słabo wrażliwa lub niewrażliwa okazała się grupa pałeczek z wyjątkiem Klebsiella ozaenae.

W grupie prątków wrażliwe na frakcje uzyskaną drogą ekstrakcji alkoholowej okazały się dwa zbadane szczepy patogenne (M37Rw i szczep bliżej nieokreślony, wyizolowany od chorego). Niepatogenny prątek Mycobacterium phlei oraz dwa szczepy fotochromogenne okazały się niewrażliwe.

Podobne wyniki uzyskał Věchet (1973), który badał antybakteryjne działanie alkoholowych roztworów propolisu, a także zajmował się problemami jego termostabilności. Wg Věcheta alkoholowe roztwory propolisu działają na większość użytych w doświadczeniu 12 gatunków drobnoustrojów, szczególnie Gram-dodatnich: Micrococcus lysodecticus, Sarcina lutea, Staphylococcus aureus, Corynebacterium equi, Bacillus subtilis, a także na niektóre drożdżaki — Saccharomyces cerevisiae oraz na niektóre pleśnie — Aspergillus ochraceus.

Scheller i wsp. (1973) przebadali 56 szczepów rodzaju Staphylococcus izolowanych z materiałów patologicznych porównując jednocześnie ich wrażliwość na alkoholowe roztwory propolisu z wrażliwością wobec kilku antybiotyków. Większość szczepów okazała się oporna lub mało wrażliwa na roztwory propolisu, ale jednocześnie szczepy te wykazywały niską wrażliwość także wobec antybiotyków. Zaskakujące wydaje się końcowe stwierdzenie autorów, że rezultaty badań in vitro nie odpowiadają ściśle rezultatom klinicznym, ponieważ leczenie roztworami propolisu w wypadkach infekcji gronkowcowych daje bardzo dobre wyniki.

strona 238

Własności bakteriobójcze i bakteriostatyczne propolisu zwróciły uwagę na możliwość zastosowania jego preparatów w leczeniu rozmaitych schorzeń o etiologii bakteryjnej, ewentualnie w przypadkach, kiedy zasadnicze schorzenie jest wikłane przez zakażenie bakteryjne. W piśmiennictwie medycznym i weterynaryjnym ukazuje się szereg doniesień na temat pozytywnych wyników leczenia przy użyciu preparatów propolisowych, aczkolwiek nie jest dotychczas znany dokładnie skład chemiczny propolisu, a działanie jego jest prawdopodobnie działaniem kompleksowym wielu związków chemicznych (Palmbacha, Popravko 1973).

W praktyce klinicznej używano propolisu w rozmaitej formie. Z uwagi na dobrą rozpuszczalność w alkoholu etylowym, w najczęstszym użyciu są jego roztwory alkoholowe o rozmaitym stężeniu alkoholu i o różnych zawartościach propolisu.

Niektórzy autorzy zalecają stosowanie 4% roztworów propolisu w 96% alkoholu (Gabryś i wsp. 1973), inni podają znacznie większe stężenie propolisu w 96% alkoholu, mianowicie od 10—30% (Curyło 1968, Suchy, Scheller 1973). Można stosować propolis również w formie 3—30% maści na wazelinie, ewentualnie z dodatkiem lanoliny (Curyło 1968, Chorążak i wsp. 1971).

Alkoholowe roztwory propolisu stosowano z powodzeniem między innymi w terapii ropnych schorzeń skóry u ludzi (Chorążak i wsp. 1971, Orkin i Dowžanskij 1973), a także w praktyce ginekologicznej, wykorzystują jego działanie przeciwbakteryjne i regeneracyjne (Suchy, Scheller 1973, Zawadzki i wsp. 1973).

Były przeprowadzone również pomyślne próby ze stosowaniem roztworów propolisu w stamologoii w celu wykorzystania jego właściwości uśmierzających (Furowicz i wsp. 1964). Próbowano nawet z zadawalającymi rezultatami stosować alkoholowe i wodne roztwory propolisu w terapii gruźlicy płuc. Karimova (1971) wysunęła pogląd, że preparaty propolisu mogą stanowić cenne uzupełnienie w leczeniu gruźlicy, zwłaszcza w wypadkach nietolerancji chorych na leki przeciwgruźlicze lub w przypadkach oporności szczepów gruźliczych.

Preparaty propolisowe stosowano również w praktyce weterynaryjnej. Gabryś i wsp. (1973) donoszą o pomyślnych efektach terapeutycznych w wypryskowych zmianach na skórze u psów, a także w przypadkach ostrego wysiękowego zapalenia ucha zewnętrznego. Sutta i wsp. (1973) wykazali korzystny wpływ roztworów propolisowych na epitelizację ran u zwierząt, a Tzakoff (1973) stwierdził korzystne ich działanie przy operacjach w jamie brzusznej u psów i owiec, a także właściwości lokalno-anastetyczne.

Interesujące z punktu widzenia pszczelarskiego wydają się wyniki badań dotyczących wpływu roztworów propolisu na Bacillus larvae. Badano działanie bakteriostatyczne galanginy (3, 5, 7-trójhydroxyflawon) wyizolowanej z propolisu, a także galanginy otrzymanej z żywicy Alpinia

strona 239

officinarum na Bacillus larvae. Stwierdzono wprawdzie działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne galanginy, jednak niewystarczające do wyleczenia rodzin pszczelich ze zgnilca złośliwego (Brizard i wsp. 1968). Podobne wyniki w badaniach nad aktywnością propolisu w stosunku do Bacillus larvae uzyskał Lindenfelser (1968).

Badania nad zastosowaniem preparatów propolisowych w terapii schorzeń pszczół nie dały rezultatów, co wydaje się zupełnie oczywistą sprawą, niemniej godne są uwagi wyniki dotychczasowych badań nad zastosowaniem ich w medycynie i weterynarii. Wprawdzie medycyna dysponuje rozlicznymi środkami terapeutycznymi, działającymi bakteriobójczo i bakteriostatycznie, ale istnieje możliwość zastosowania preparatów propolisowych w wypadkach oporności szczepów bakteryjnych na antybiotyki, lub w wypadkach, kiedy efekt bakteriostatyczny czy bakteriobójczy propolisu może być uzupełniany przez jego działanie epitelizujące lub anastetyczne.

W związku z powyższym wyłania się szereg problemów, Najistotniejszym wydaje się zagadnienie standaryzacji propolisu i określania jego aktywności biologicznej. Standaryzacja propolisu jest możliwa na drodze chemicznej, tak pod względem ustalenia oryginalności produktu, jak również pod względem ustalenia stosunków ilościowych jego poszczególnych znanych już grup składników, czynnych biologicznie (Popravko 1973).

Ważny jest sposób zbioru propolisu i okres jego przechowywania. Na podstawie dotychczasowych obserwacji można wnioskować, że właściwości bakteriobójcze i bakteriostatyczne propolisu zmieniają się w zależności od pochodzenia — terenu i pory zbioru (Scheller i wsp. 1968), a także od okresu przechowywania. Z upływem czasu obserwuje się spadek aktywności przeciwbakteryjnej preparatów propolisowych mimo przechowywania ich w niskiej temperaturze. Dolna granica zachowania aktywności wynosi 6 miesięcy (Chorążak i wsp. 1971).

Stosowanie preparatów propolisowych nie wyszło dotychczas poza ramy doświadczeń, aczkolwiek wyniki badań są bardzo obiecujące. Wyrazem tych zainteresowań są liczne publikacje w piśmiennictwie pszczelarskim i medycznym, a także zorganizowane w roku 1972 pod patronatem Apimondii I Międzynarodowe Sympozjum o Propolisie w Bratysławie.

Preparaty propolisowe będą mogły być zaliczane do grupy leków i mieć oficjalne zastosowanie terapeutyczne dopiero po dokładnym ustaleniu składu chemicznego propolisu i jego aktywności biologicznej, niezależnie od wyników badań na ich nietoksyczność i działanie alergizujące.

LITERATURA

Brizard A., Saurat P., Chantal J., Lavie P. (1968) — Action d’un extract total de recine de galanga sur Bacillus larvae. Essai de traitement de la loque américaine. Ann. abeille., 11, 2: 117—124.

strona 240

Chorążek T., Szaflarski J., Seferowicz E., Scheller St. (1971) — Wstępna ocena przydatności klinicznej preparatów kitu pszczelego (propolisu). Przegląd lek., 23 (12): 828—831.

Čižmarik J., Mačička M., Matel I. (1973) — Analysis and Critics of the Origin Theories of Propolis. 1st International Symposium on Propolis. Bratislava, s. 18.

Čižmarik J., Matel J. (1970) — Examination of the chemical composition of Propolis I. Isolation and identyfication of the 3,4 dihydroxycinnamic acid (caffeic acid) from Propolis. Experientia. 26 (7): s. 713.

Čižmarik J., Matel I. (1973) — Examination of the chemical composition of propolis. 2. Isolation and identification of 4-hydroxy-3-methoxycinnamic acid (ferulic acid) from propolis. J. apicult. Research. 12 (1): 63—65.

Curyło J. (1968) — Propolis — jego skład, własności i praktyczne zastosowanie. Pszczelarstwo 18 (10): 6—7.

Furowicz A., Ilewicz L., Stojko A., Szaflarska-Stojko E., Zaleski W. (1964) — Badania doświadczalne i obserwacje kliniczne przy zastosowaniu alkoholowego roztworu propolisu. Przegl. stom. 1: 133.

Furowicz A., Ilewicz L., Zahaczewska M., Zalewski W. (1964) — Kit pszczeli i jego lecznicze właściwości. Życie Weterynaryjne 11: 232—233.

Gabryś A., Winiowska Ł., Zahaczewska M. (1973) — Wyciągi alkoholowe kitu pszczelego w leczeniu wybranych chorób skóry psów. Medycyna wet. 29 (9): 530—531.

Janeš K. (1973) — Propolis a některe jeho vlastnosti. Včelařstvi 26 (4): 77—78.

Karimova Z. H., Rodionova E. N. (1971) — Propolis v kompleksnom lecenii tuberkuloza legkich i bronchov. XXII Mieždunarodnyj Kongress po Pčelovodstvu, Moskwa s. 45.

Lindenfelser L. A. (1968) — In vivo activity of propolis against Bacillus larvae. J. invert. Path. 12 (1): 129—131.

Makašvili Z. A. (1974) — Iz istorii primienija propolisa. Pčelovodstvo 1: s. 44.

Orkin V. F., Dovžanskij S. I. (1973) — Curative Properties of Propolis in Dermatoses. 1st International Symposium on Propolis. Bratislava s. 58.

Palmbacha S. E., Popravko S. A. (1973) — The Chemical Structure and Biological Activity of Propolis. 1st International Symposium on Propolis. Bratislava s. 27.

Popravko S. A. (1973) — The Chemical Composition of Propolis its Origin and Problems of Propolis Standardisation. 1st International Symposium on Propolis. Bratislava s. 23—26.

Řezek J. (1973) — Význam propolisu v lekařstvi. Včelařstvi, 26, (12): 269—270.

Scheller St., Rogala D., Stasiak E., Żurek H. (1968) — Antibacterial Properties of Propolis. Pol. Arch. wet. 11 (3): 391—398.

Scheler St. Tustanowski J., Paradowski (1973) — Investigation of Propolis Sensilibity in Microorganism Resistant to Antibiotics. 1st Internationale Symposium on Propolis. Bratislava s. 75—77.

Suchy H., Scheller S. (1973) — First Results of Using Propolis in Gynecology. 1st International Symposium on Propolis Bratislava, s. 57—69.

Ševčik L. (1975) — Vlastnosti propolisu a jeho ziskavani. Včelařstvi. 28 (3): 52.

Ševinko W. S., Šulman F. Ł. (1969) — Propolis v medicinie. Pčelovodstvo 48 (5): 45.

Šutta J., Hanko J., Janda J., Tkac J. (1973) — Experimental and clinical Experiences with the Treatment of the Domestic Animal Wounds by the Local Application of the Alkoholic Solution of Propolis. 1st International Symposium on Propolis, Bratislava s. 53—57.

strona 241

Tzakoff Tz. (1973) — Investigation of Local Anasthetic Properties of Propolis and its Genaral Effect in Abdominal Operations of Sheep and Dogs. 1st International Symposium on Propolis, Bratislava, s. 58—59.

Věchet L. (1973) — Působeni propolisu na některe druhy mikrobů a pilsni. Včelařstvi 26 (10): 226—227.

Villanueva V. R., Barbier M., Gonnet M., Lavie P. (1970) — Les flavonoides de la propolis isolement d’une nouvelle substance bácteriostatique. La pinocembrine (dihydroxy-5,7 flavonone. Annls. Inst. Pasteur, 118 (4474): 84—87.

Villanueva V. R., Bogdanosky D., Barbier M., Gonnet M., Lavie P. (1964) — Sur I’isolement et l’identification de la 3, 5, 7-trihydroxy flavone (galangine) a parir de la propolis. Annls. Inst. Pasteur 106 (2): 292—302.

Zawadzki J., Suchy H., Scheller St. (1973) — Próby leczenia propolisem stanów zapalnych pochwy i szyjki macicznej. Przegl. lek. 30 (7): 620—623.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 235: „poraz pierwszy” → po raz pierwszy
  • s. 236: „charateryzuje” → charakteryzuje
  • s. 236: „Sevčik” → Ševčik
  • s. 236: „Sevinko” → Ševinko
  • s. 237: „actoxybetulenol” → acetoxybetulenol
  • s. 237: „ekstracji” → ekstrakcji
  • s. 237: „frakcje uzyskaną” → frakcję uzyskaną
  • s. 237: „lysodecticus” → lysodeikticus
  • s. 238: „Sutta i wsp.” → Šutta i wsp.
  • s. 238: „wykorzystują jego działanie” → wykorzystując jego działanie
  • s. 238: „stamologoii” → stomatologii
  • s. 239, literatura: „extract total de recine” → extrait total de racine
  • s. 240, literatura: „identyfication” → identification
  • s. 240, literatura: „Scheler St.” → Scheller St.
  • s. 240, literatura: „Sensilibity” → Sensibility
  • s. 240, literatura: „Internationale Symposium” → International Symposium
  • s. 240, literatura: „Alkoholic” → Alcoholic
  • s. 241, literatura: „pilsni” → plísní
  • s. 241, literatura: „Anasthetic” → Anaesthetic
  • s. 241, literatura: „Genaral” → General
  • s. 241, literatura: „bácteriostatique” → bactériostatique
  • s. 241, literatura: „I’isolement” → l’isolement
  • s. 241, literatura: „a parir de” → à partir de

Podobne wpisy