PRÓBA OKREŚLENIA ZALEŻNOŚCI PRODUKCJI MIODOWEJ PASIEKI OD STOSUNKU LICZBOWEGO ROBOTNIC DO CZERWIU

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok VI, Nr 3, grudzień 1962 — Michał Gromisz

strona 93

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK VI, Nr 3 GRUDZIEŃ 1962

Michał Gromisz

Zakład Pszczelnictwa I. S.

WPROWADZENIE

W wielu okolicach kraju występują dość obfite pożytki wczesne. W niektórych miejscowościach dają one nawet jedyne poważniejsze wziątki w sezonie (Bornus 1957, 1958). Pełne ich jednak wykorzystanie natrafia na trudności, gdyż pszczoły nie osiągają na ten czas szczytowej formy produkcyjnej (Wohlgemuth 1956). Nawet rodziny silne, intensywnie rozwijające się wiosną, w naszych warunkach dochodzą do pełni swoich możliwości produkcyjnych dopiero po kwitnieniu robinii akacjowej. Są one oczywiście zdolne zebrać więcej nektaru, szczególnie wziątku robiniowego, niż pnie o sile średniej, gdyż w okresie poprzedzającym pożytek mogą wychować więcej pszczół (Demianowicz 1957, Gromisz 1957).

Na ogół dobre wyniki w zbiorach miodu z wczesnych pożytków uzyskuje się przez łączenie rodzin (Zieńkiewicz 1953, Demianowicz 1953, Gromisz 1957, 1958 a). Ta metoda gospodarki pasiecznej jest znana i rozpowszechniana w USA (Farrar 1953), w ZSRR (Gołownia 1954 i inni), a ostatnio wprowadzana w Bułgarii (Kruszewa 1960) i w Rumunii (Barac i Sanduleac 1961).

Przez łączenie uzyskuje się zgromadzenie pszczół w mniejszej liczbie rodzin. Następuje zasadnicza zmiana stosunku ilościowego pszczół do czerwiu, korzystniejsza dla zbiorów nektaru. W rezultacie możliwości produkcyjne pszczół mogą być pełniej wykorzystane (Demianowicz 1953, Gromisz 1958 a).

Celem omówionych tu doświadczeń i obserwacji było znalezienie zależności wysokości zbiorów miodu z wczesnych pożytków (robinia) od stopnia przygotowania ilościowego (liczebności rodziny) i jakościowego (stosunek ilościowy pszczół do czerwiu) rodzin pszczelich.

strona 94

MATERIAŁ I METODA

Badania przeprowadzono w latach 1959—61 w pasiece Zakładu Pszczelnictwa IS w Dąbrowicach k. Skierniewic. Objęto nimi łącznie 32 pnie oraz poczyniono obserwacje nad pozostałymi pniami pasieki.

Zróżnicowanie w rodzinach liczby pszczół i wielkości czerwienia oraz wzajemnego stosunku tych wartości osiągano w doświadczeniach przez stosowanie różnych metod gospodarki pasiecznej: indywidualnego traktowania pni, łączenia rodzin, oraz ograniczania matek w czerwieniu przy pomocy krat odgrodowych.

Przeprowadzono porównanie między sobą następujących grup:

rodziny o dużej liczbie pszczół (silne) — grupa „S”

rodziny z łączenia rodzin o małej liczbie pszczół (słabe) — grupa „Ł1″

rodziny z połączenia rodzin o średniej liczbie pszczół (średnie) — grupa „Ł2″

rodziny o średniej liczbie pszczół z matkami odgrodzonymi kratą — grupa „O”

rodziny o średniej liczbie pszczół (średnie) — grupa „K” (kontrolna).

W grupach rodzin z połączenia zachodziły w trakcie trwania doświadczenia zmiany liczby matek, a stąd w zasadzie i liczby rodzin. Zmniejszała się ona o połowę w końcowej fazie doświadczenia. Prowadziło to w tych grupach albo do zmniejszenia o połowę liczby powtórzeń — rodzin pszczelich w grupie, albo też wymagało przy zakładaniu doświadczenia zwiększenia ich dwukrotnie w porównaniu do grup pni silnych i średnich. Zarówno w jednym jak i drugim wypadku interpretowanie wyników w odniesieniu do rodziny pszczelej (przeciętnie dla jednego obiektu badań) uważano za niewystarczająco sprecyzowane i nieporównywalne pomiędzy grupami. Stąd przy analizowaniu wyników zaistniała konieczność posługiwania się wyjściowymi danymi, które odnosiły się do całych grup rojów.

Doświadczenia zakładano jesienią roku poprzedzającego sezon, w którym przeprowadzano obserwacje. W roku 1959 ścisłymi badaniami objęto 12 rodzin, podzielonych na 3 grupy po 4 rodziny. Były to grupy „Ł1″, „Ł2″ oraz „K”. Rodziny grupy „Ł1″ zimowały po dwie w jednym ulu. W pozostałych grupach każda rodzina zajmowała zimą oddzielny ul. W skład poszczególnych grup dobierano rodziny o podobnej sile.

W roku 1960 doświadczenie powtórzono nieco w zmienionym układzie grup. Wprowadzono grupę pni silnych („S”), natomiast grupę łączonych o sile średniej („Ł2″) wyłączono z doświadczenia ze względów technicznych (niedostateczna pojemność uli, którymi dysponowała pasieka). Grupy „S” i „K” liczyły według stanu wyjściowego po 3 rodziny, a grupa „Ł1″ — 6 rodzin.

W roku 1961 zastosowano ograniczanie matek w czerwieniu przez odgradzanie

strona 95

ich kratą. Grupy „K” (kontrolna) i „O” (doświadczalna) liczyły po 3 pnie każda.

Pszczoły, na których przeprowadzono doświadczenia, należały do ras: krajowe — 1959 r., F1 mieszańce włoskie z krajowymi — 1960 r., szare kaukaskie hodowli Zakładu Pszczelnictwa IS — 1961 r.

W badaniach brano pod uwagę: ilość wyhodowanego czerwiu, stan liczebny pszczół, wysokość zbiorów miodu i stan ilościowy zapasów w gniazdach.

Pomiary czerwiu przeprowadzono w odstępach 21 dniowych; w 1959 roku —5-ciokrotnie poczynając od dnia 23. III., w roku 1960 ze względu na niesprzyjającą pogodę dwukrotnie — dnia 13. V. i 1. VI., a w roku 1961 — czterokrotnie; pierwszy pomiar dnia 3. V. Dokonywano je przy pomocy linii o podziałce centymetrowej. Mierzono szerokość i wysokość powierzchni plastra zajętej przez czerw. Następnie obliczano ją w dcm2 korzystając z wzoru na powierzchnię elipsy.

Liczebność rodziny określano w kg żywej wagi pszczół, na podstawie pomiarów czerwiu przy założeniu, iż przeciętny wiek pszczoły wynosi 42 dni, a na 1 kg wchodzi ich 10.000. Przyjęto, że z 1 dcm2 czerwiu wygryza się 400 pszczół (z jednej strony plastra). Pszczoły w wieku 21—42 dni określano jako „lotne”. Przy charakteryzowaniu liczebności rodziny według stanu wyjściowego posłużono się podaniem liczby ramek, które obsiadywały pszczoły.

Zbiory miodu oznaczano oddzielnie z każdej rodziny przez ważenie plastrów przed i po wirowaniu. Stany zapasów miodu w gnieździe określano szacunkowo. Przeprowadzono trzykrotną ich ocenę: jesienią przy zakładaniu doświadczenia, po przezimowaniu i po odwirowaniu miodu. Produkcję miodu obliczano odejmując od ilości miodu odwirowanego i pozostawionego w gniazdach po wirowaniu zapasy pozostałe po przezimowaniu oraz uwzględniając zmiany w zapasach jakie zaistniały w trakcie doświadczenia przez dodanie lub odebranie miodu w plastrach.

Łączenie rodzin jak i odgradzanie matek dokonywano każdego sezonu na kilka dni przed przypuszczalnym terminem zakwitnięcia akacji. Miód odwirowywano na przełomie miesięcy czerwiec—lipiec, kiedy to ul na wadze nie wykazywał przychodu. Doświadczenia w poszczególnych sezonach likwidowano po miodobraniu. W niektórych tablicach nie podano danych odnośnie doświadczenia z 1961 r., ze względu na niekompletne notatki.

WYNIKI

WARUNKI I PRZEBIEG DOŚWIADCZENIA

W okolicach pasieki, w której założono doświadczenia, znaczniejszy wziątek według wskazań ula na wadze występował w okresie wiosennym. Po dość obfitym kwitnieniu sadów i mniszka następował okres bezpożytkowy

strona 96

aż do zasadniczego wziątku, głównie robinii akacjowej, maliny i wyki ozimej. Najwyższe dobowe przybytki ula na wadze, które notowano w okresie kwitnienia robinii akacjowej, mieściły się w granicach 1,0—2,0 kg (ryc. 1).

wykres słupkowy dziennych zmian wagi ula

Ryc. 1. Dzienne zmiany wagi ula kontrolnego w pasiece Zakładu Pszczelnictwa w Dąbrowicach k. Skierniewic — rok 1959

Daily weight changes of the scale hive in the apiary of the Bee Culture Dept. at Dąbrowice near Skierniewice — year 1959

Z sezonów pszczelarskich 1959—61 najpomyślniej dla zbiorów miodu wypadł rok 1959. W dwóch pozostałych sezonach niesprzyjająca pogoda utrudniała pracę pszczół w polu. Ponadto w 1961 r. zawiodła akacja.

Pogoda latem roku 1960 sprzyjała większemu niż zwykłe rojeniu się. Nastroje rojowe przejawiały się szczególnie wyraźnie w rodzinach grupy „S” (silne) i grupy „Ł1″. Nasilenie ich jednak wypadło w zasadzie już po głównym pożytku. Stąd też nie mogły one zaważyć istotnie na pracy pszczół nad gromadzeniem miodu.

Łączenia rodzin dokonano w roku 1959 — dnia 25. V., w roku 1960 — 1. VI., kraty odgrodowe w 1961 r. założono dnia 5. VI.

OMÓWIENIE OGÓLNE WYNIKÓW

Przy zakładaniu doświadczenia rodziny w ramach każdej z grup były wyrównane pod względem siły. Pomiędzy grupami rodziny różniły się jednak liczbą pszczół. Stąd też liczba pszczół w poszczególnych grupach —

strona 97

suma liczby pszczół z rodzin wchodzących w skład grupy — była różna (tab. 1).

Poziom czerwienia matek w każdej z grup kształtował się odpowiednio do ich wyjściowych liczebności. Grupy o większej liczbie pszczół wychowały do głównego pożytku większą ilość czerwiu. Toteż w okresie pożytku głównego te grupy dysponowały odpowiednio większą liczbą pszczół (ryc. 2).

Tabela 1 Wyjściowa siła grup rodzin określana liczbą ramek (dane dla grup) Starting strength of the colony groups determined by number of combs (data for groups)

Wyszczególnienie Specification Rok Year Grupa pni Group of colonies: średnie middle strong „K” Grupa pni Group of colonies: silne strong „S” Grupa pni Group of colonies: łączone słabe 2 small united „Ł1″ Grupa pni Group of colonies: łączone średnie 2 middle strong united „Ł2″
Liczba matek w grupie Number of queens in the group 1959 4 — 4 4
1960 3 3 6 —
Liczba ramek w grupie Number of frames in the group 1959 21 — 13 21
1960 18 23 24 —

Po dokonaniu łączenia rodzin „Ł1″ i „Ł2″ zaszły ilościowe zmiany w czerwieniu. Zmniejszyła się do połowy liczba czerwiących matek. Stąd

wykres słupkowy w trzech polach: 1959r, 1960r., 1961r.

Ryc. 2. Ilość pszczół w grupach po 21 dniach od łączenia. Grupa rojów: „K” — średnie, „S” — silne, „Ł1″ — łączone słabe, „Ł2″ — łączone średnie, „O” — z kratą odgrodową

Number of bees in groups — 21 days after uniting. Group of colonies: „K” — middle strong, „S” — strong, „Ł1″ — 2 small united, „Ł2″ — 2 middle strong united, „O” — with queen excluder

strona 98

też odpowiednio zmalał i przyrost ilości czerwiu (ryc. 3). Wyraźnie to się zaznaczyło już w pierwszej dekadzie po połączeniu (ryc. 4). W tym okresie liczba pszczół, jaka wypadała na 1 larwę, w grupach kombinacji z łączeniem wzrosła z około 2 na 6,8 i 8,6. Grupa „K” (kontrolna) podobnych proporcji nie osiągnęła nawet po upływie dalszych 9 dni, gdy w tym czasie dla grupy „Ł1″ stosunek czerwiu do pszczół wynosił 1 : 7,8. Ogólnie w okresie 21 dni po łączeniu pszczoły każdej z obu grup z łączeniem rodzin w porównaniu do grupy kontrolnej wychowały dwukrotnie mniej czerwiu (ryc. 3). Szczególnie wysoka wartość stosunku liczbowego pszczół do czerwiu otwartego w grupie „Ł2″ była następstwem obniżenia czerwienia w jednej z rodzin tej grupy, na skutek przejawienia się nastroju rojowego.

wykres liniowy; krzywe oznaczone kółkami „Ł2", „Ł1", „K"

Ryc. 3. Ilość czerwiu i robotnic w grupach rodzin łączonych w porównaniu do grupy kontrolnej — 1959 r. Grupa kontrolna (rodziny o średniej sile) — „K”, grupa łączone słabe — „Ł1″, grupa łączone średnie — „Ł2″. Linią przerywaną oznaczono czerw, linią ciągłą — pszczoły. Grupę kontrolną przyjęto za O. Linia przerywana pionowa — data łączenia rodzin

Number of brood and workers in groups of colonies — united in comparison to the check group in year 1959. Check group (colonies of middle strength) — „K”, group: united small colonies — „Ł1″, group: united middle strong colonies — „Ł2″. Broken line means brood, unbroken line — bees. The check group was accepted as O. The vertical broken line means dates of colony uniting

strona 99

Podobne wyniki w zmniejszeniu ilości wychowanego czerwiu uzyskano przy stosowaniu kraty odgrodowej. W doświadczeniu z 1961 r. rodziny z matkami odgrodzonymi wykarmiły w okresie pożytku przeciętnie po 12.800 larw, gdy rodziny bez ograniczenia czerwienia po 26.800 larw.

wykres liniowy — linia ciągła, przerywana i kropkowana

Ryc. 4. Stosunek liczbowy pszczół do czerwiu otwartego (w wieku 3—9 dni) po połączeniu. Linia ciągła — rodziny o sile średniej, linia przerywana — rodziny słabe łączone, linia kropkowana — rodziny średnie łączone

Relation of bees to open brood (3—9 days old after) uniting. Unbroken — strong colonies, broken — two small colonies united, dottel line — two middle strong colonies united

Łączenie rodzin jak i stosowanie kraty odgrodowej prowadziło do zmniejszenia poziomu czerwienia w grupach. O ile jednak przy kracie odgrodowej osiągano tylko ograniczenia czerwienia i skomasowanie go na mniejszej liczbie ramek, to w wypadku łączenia rodzin działały jeszcze inne momenty, niemniej istotne dla gromadzenia miodu.

strona 100

Po zabiegu łączenia następowało zmniejszenie o połowę liczby rodzin. Wprawdzie ogólna liczba pszczół w grupie nie zmieniała się, ale składały się na nią pszczoły z rodziny o dwukrotnie większej sile niż przed połączeniem. Nawet w 1959 r. rodziny grupy „Ł1″, która nie dorównywała ogólną liczebnością pszczół grupie kontrolnej (ryc. 2, 3), w okresie pożytku przewyższały siłą jej rodziny przeciętnie o 2,5 kg, w tym o 1,0 kg pszczoły lotnej. W roku 1960 uzyskano przez połączenie rodzin o sile przeciętnej 7,9 kg pszczół (lotnej pszczoły — 2,7 kg), wobec 5,6 kg (lotnej: 2,1 kg) dla rodzin z grupy kontrolnej. Przewaga w sile dawała rodzinom powstałym z połączenia większe możliwości w gromadzeniu miodu. Dotyczyło ono nie tylko — zgodnie z badaniami Taranowa (1952) — absolutnych zbiorów z rodziny ale i stosunkowych na 1 kg żywej wagi pszczół (tab. 5). Z grup o podobnej ilości pszczół — sumie z rodzin tworzących grupę — większe możliwości w gromadzeniu miodu miały te, które liczyły mniej rodzin. Poza tym skoncentrowanie pszczół w rodzinach łączonych zachodziło równolegle ze zmniejszeniem ilości czerwiu w grupie. Obniżenie czerwienia w grupie „Ł1″ i „Ł2″ było tak znaczne, że nawet przeciętne dla rodzin, których liczba w grupie po łączeniu zmniejszyła się o połowę, wypadły niższe od uzyskanych dla rodzin kontrolnych. Rodziny z połączenia w 1959 r. o sile — zależnie od grupy — 7,6 kg i 10,2 kg pszczół w okresie pożytku miały czerwiu 78,6 dcm2 i 61,2 dcm2, gdy 5,1-kilogramowe rodziny traktowane indywidualnie — 94,3 dcm2. Korzystne dla rodzin łączonych zróżnicowanie stosunków ilościowych pszczół do czerwiu, istotnego w produkcji miodu, aż nadto widoczne.

Najwięcej miodu odwirowano od grup rodzin łączonych (grupy „Ł1″ i „Ł2″). Dały one — w zależności od roku i grupy — 1,4—2 razy większe zbiory miodu w porównaniu do grupy kontrolnej (tab. 2). Tych różnic w zbiorach miodu nie tłumaczył wyłącznie korzystny w okresie pożytku stan liczebny pszczół grup z łączonych rodzin (ryc. 2). Tylko w 1960 r.

Tabela 2 Zbiory miodu w grupach rodzin doświadczalnych (dane dla grup w kg) Honey yield in groups of colonies (kg per 1 groupe)

Rok. Year Grupa pni — group of colonies: średnie middle strong „K” Grupa pni — group of colonies: silne strong „S” Grupa pni — group of colonies: łączone słabe 2 small united „Ł1″ Grupa pni — group of colonies: łączone średnie 2 middle strong united „Ł2″ Grupa pni — group of colonies: z kratą odgrodową with queen excluder (checks) „O”
1959 21,1 — 27,0 29,1 —
1960 27,1 45,5 55,0 — —
1961 16,1 — — — 37,9
strona 101

grupa „Ł1″ osiągnęła o 42% większą liczbę pszczół niż grupa „K” (kontrolna). Natomiast grupy „Ł1″ i Ł2″ w 1959 r. miały 75% i 102% stanu liczbowego pszczół grupy „K”, którą jednak przewyższały w ilości miodu odwirowanego o 28% i 38%. Podobnie też w 1961 r. grupa „O” dała 237% zbiorów miodu w porównaniu do grupy „K”, jakkolwiek obie te grupy w zasadzie nie różniły się liczbą pszczół w okresie pożytku.

Osiągnięcia produkcyjne, jak widzimy, nie tyle wiązały się ze stanem liczbowym pszczół w grupach, ile zależały od korzystnego stosunku liczbowego robotnic do czerwiu. W miarę powiększania proporcji wzrastały zbiory miodu.

W pasiece Zakładu Pszczelnictwa IS w Dąbrowicach przeprowadzono również i poza doświadczeniem łączenia rodzin na pożytek z robinii akacjowej oraz ograniczano czerwienie przy pomocy kraty odgrodowej. Przez stosowanie tych zabiegów zawsze otrzymywano pozytywne wyniki w zbiorach miodu (tab. 3. Szczególnie wyraźnie zaznaczało się, że rodziny zimujące na 4—5 ramkach typu Dadana traktowane indywidualnie, na ogół nie gromadziły tyle miodu, aby można było go wirować. Natomiast rodziny tej samej siły, łączone po dwie na pożytek robiniowy miały wcale pokaźny udział w miodobraniu.

Tabela 3 Zbiory miodu z pasieki w Dąbrowicach wg siły rodzin i metod gospodarki (dane na 1 rodzinę w kg) Honey yield in the apiary at Dąbrowice according to the strength of colonies and method of management (kg per 1 colony)

Wyszczególnienie Specification 1959: liczba pni number of colonies 1959: zbiory honey yield 1960: liczba pni number of colonies 1960: zbiory honey yield 1961: liczba pni number of colonies 1961: zbiory honey yield
Rodziny traktowane indywidualnie: Colonies managed indyvidually:
a) ramek wiosną: 5—6 5—6 combs in the spring 12 4,96 3 1,93 3 5,37
b) ramek wiosną 7—9 7—9 combs in the spring 3 4,53 14 8,34 — —
Rodziny z połączenia dwóch rodzin Colonies created by combinig of 2 small colonies 10 12,99 3 18,33 — —
Rodziny z kratą odgrodową Colonies with queen excluder 3 11,87 — — 3 12,63
strona 102

ANALIZA SZCZEGÓŁOWA

Poszczególne grupy osiągnęły na okres pożytku różne stany liczbowe pszczół. O ich wielkości decydowała ilość wyhodowanego czerwiu przed pożytkiem. Było go więcej w tych grupach, które dysponowały przy zakładaniu doświadczenia większą liczbą pszczół, a więc w zasadzie składały się z rodzin silniejszych. Nie stwierdzono jednak prostej zależności między ilością czerwiu a wyjściowym stanem liczbowym rodzin. Rodziny słabe, przeznaczone w doświadczeniu do łączenia (grupa „Ł1″ i „Ł2″) wychowały stosunkowo więcej czerwiu niż rodziny średnie z grupy „K” i silne z grupy „S”. Wykazały się więc one intensywniejszym rozwojem (tab. 4). Na początku maja, w okresie wymiany zimującej pszczoły na młodą, liczba składanych dziennie przez matkę jajeczek w przeliczeniu na 1 ramkę była u nich najwyższa. Dla utrzymania wysokiego poziomu czerwienia prawdopodobnie sprzyjały korzystne warunki termiczne, które były wynikiem sąsiadowania dwóch rodzin w jednym ulu (Wawryn 1952, Gromisz 1962). W rezultacie jednak stan liczbowy pszczół rodzin przeznaczonych do łączenia, a stąd i grup „Ł1″ i „Ł2″, w okresie od wiosny do wystąpienia głównego pożytku wzrósł w większym stopniu niż u rodzin średnich — grupa „K” — i u rodzin silnych — grupa „S”.

Tabela 4 Wskaźniki intensywności rozwoju i zbiorów miodu w stosunku do siły wyjściowej rodzin — dane na 1 ramkę (w grupie) stanu wyjściowego Indicators of the development intensivity and honey yields in relation to the starting strength of the colonies — data per 1 comb of the starting situation in the groups

Wyszczególnienie Specification Rok Year Grupa pni Group of colonies: średnia middle strong „K” Grupa pni Group of colonies: silne strong „S” Grupa pni Group of colonies: łączone słabe 2 small united „Ł1″ Grupa pni Group of colonies: łączone średnie 2 middle strong united „Ł2″
Liczba jajeczek składanych w ciągu doby na początku maja Number of eggs layed during 24 hours in the beginning of May 1959 107 — 132 156
1960 149 136 172 —
Ilość pszczół 21 dni po połączeniu w kg kg of bees 21 days after unitig 1959 0,96 — 1,16 0,98
1960 0,93 0,77 0,98 —
Zbiór miodu w kg Honey yield in kg 1959 1,00 — 2,08 1,39
1960 1,51 1,97 2,29 —
strona 103

Skutkiem zmian jakościowych i ilościowych w rodzinach grupy „Ł1″ i „Ł2″ po zabiegu łączenia, 1 kg pszczół z tych grup był w stanie dać zbiory miodu wynoszące 136—170% zbiorów 1 kg pszczół grupy „K” (rodziny o sile średniej, tab. 5). Nieznacznie tylko w tym względzie ustępowały pszczoły rodzin słabych łączonych rodzinom silnych (grupa „S”).

Tabela 5 Wskaźniki produkcyjne w poszczególnych grupach w przeliczeniu na 1 kg pszczół z okresu pożytku Production indicators in groups per 1 kg of bees from the honey flow time

Wyszczególnienie Specification Rok Year Grupa pni Group of colonies: średnie middle strong „K” Grupa pni Group of colonies: silne strong „S” Grupa pni Group of colonies: łączone słabe 2 small united „Ł1″ Grupa pni Group of colonies: łączone średnie 2 middle strong united „Ł2″ Grupa pni Group of colonies: z kartą odgrodową with queen excluder „O”
Zbiór miodu w kg Honey yield in kg 1959 1,05 — 1,79 1,42 —
1960 1,63 2,57 2,33 — —
1961 1,49 — — — 3,76
Produkcja miodu Honey production in kg 1959 1,81 — 1,20 0,70 —
1960 1,28 2,16 1,00 — —
Zużycie zapasów zimą w kg Store consumption in winter in kg 1959 1,71 — 2,03 1,09 —
1960 0,95 0,83 0,85 — —

W przeliczeniu na 1 ramkę stanu wyjściowego z grup „Ł1″ odwirowano miodu 1,4—2,1 razy więcej niż w grupie „K” (tab. 4).

W produkcji miodu wskaźniki na 1 kg żywej wagi pszczół wypadły najniższe dla rodzin słabych (grupa „Ł1″, tab. 5). Było to poniekąd zrozumiałe, gdyż pszczoły z rodzin silnych, dysponujące wczesną wiosną stosunkowo znaczną liczbą zbieraczek, mogły w tym okresie wykorzystać zasoby nektaru w większym stopniu niż rodziny słabe, które żyły przede wszystkim kosztem zapasów pozostałych po zimowli.

Zróżnicowanie wielkości produkcji miodu pomiędzy grupami było niższe gdy obliczano ją dla całych grup — suma z rodzin — a nie w stosunku do 1 kg pszczół żywej wagi. Grupy, które wyróżniały się większą liczebnością pszczół (np. w 1960 r. „K” — 16,7 kg i „Ł1″ — 23,6 kg, ryc. 2) przy zbliżonej produkcji miodu („K” — 21,3 kg, „Ł1″ — 23,8 kg) wykazały mniejsze wskaźniki przy przeliczeniu jej na 1 kg pszczół („K”: 5,1 kg, „Ł1″ — 4,0 kg, tab. 5).

Miód odwirowany zajmował w poszczególnych grupach różną pozycję

strona 104

w produkcji miodu. W grupach „S”, „Ł1″ i „Ł2″ odwirowano stosunkowo więcej miodu niż w grupie „K”. W zasadzie we wszystkich grupach nakłady w zasobach pokarmowych dla przezimowania pszczół i przygotowania ich do wykorzystania głównego pożytku przewyższały ilościowo zbiory miodu. Na 1 kg odwirowanego miodu wypadało w roku 1959 i 1960 dla pni o sile średniej 2,5 kg i 1,5 kg, dla silnych — 1,0 kg i dla „łączonych” — 1,7—1,5 kg i 1,1 kg zapasów, na których po uwzględnieniu zmian wiosennych, zimowały pszczoły.

Tabela 6 Ilość pszczół lotnych (wiek 21—42 dni) w rodzinach łączonych (21 dni po połączeniu) oraz w rodzinach średnich i silnych Number of field bees (21—42 days old) in united colonies (21 days after combing) and in middle strong and strong colonies

Rodziny pszczele colonies Pszczół w kg kg of bees: 6.V Pszczół w kg kg of bees: 26.V Pszczół w kg kg of bees: 23.VI
Średnie (kontrolne) Middle strong 0,14 0,36 1,51
Łączone słabe 2 small united 0,30 0,53 2,48
Łączone średnie 2 middle strong united 0,27 0,75 3,01
Silne Strong 0,47 0,88 2,69

Małe stosunkowo ilości odwirowanego miodu z grup rodzin, które traktowano indywidualnie, tłumaczy się częściowo dużymi zapasami miodu, które pozostały w gnieździe po wirowaniu. W roku 1959 wynosiły one dla grupy „K” — suma z rodzin — 33,8 kg, gdy dla grup „Ł1″ — 6,6 kg i „Ł2″ — 6,0 kg. Podobnie w roku 1960: grupa „K” — 18,9 kg oraz grupa „S” — 23,1 kg, gdy grupa „Ł1″ — 9,7 kg. Ilość i układ czerwiu w rodzinach traktowanych indywidualnie nie pozwalały na odwirowanie miodu w takim stopniu jak w grupach z łączeniem rodzin i z kratą odgrodową. Dlatego też rodziny o sile średniej wykazały się dość wysoką absolutną produkcją miodu, zarówno na grupę jak i przeciętnie na rodzinę (tab. 7), oraz stosunkową w odniesieniu do liczby pszczół grupy (tab. 5), przy równocześnie małych ilościach odwirowanego miodu.

Miód pozostawiony w gnieździe po wirowaniu był praktycznie stracony dla pszczelarza. Tylko w nielicznych wypadkach — obserwacje z pasieki — można było przeprowadzić dodatkowe wirowanie po wyjściu czerwiu, ale uzyskiwano miodu niewspółmiernie mało w porównaniu do pozostawionych

strona 105

Tabela 7 Osiągnięcia produkcyjne w poszczególnych grupach rejonów w przeliczeniu na 1 matkę wg stanu wyjściowego Production in groups per 1 qeen of the starting situation

Wyszczególnienie Specification Rok Year Grupa pni Group of colonies: średnie middle strong „K” Grupa pni Group of colonies: silne strong „S” Grupa pni Group of colonies: łączone słabe 2 small united „Ł1″ Grupa pni Group of colonies: łączone średnie 2 middle strong united „Ł2″ Grupa pni Group of colonies: z kratą odgrodową with queen excluder „O”
Liczba ramek wg stanu wyjściowego Number of frames of the starting situation 1959 5,3 — 3,3 5,3 —
1960 6,0 7,7 4,0 — —
Maksymalna liczba jaj składanych w ciągu doby Maximal number of eggs layed during 24 hours 1959 1685 — 1210 1504 —
1960 1915 2112 1245 — —
Ilość pszczół 21 dni po połączeniu w kg Kg of bees 21 days after uniting 1959 5,05 — 3,78 5,12 —
1960 5,56 5,87 3,94 — —
1961 3,60 — — — 3,36
Zużycie zapasów zimą w kg Store consumption in winter in kg 1959 8,63 — 7,68 5,58 —
1960 5,30 4,90 3,33 — —
Zbiory miodu w kg Honey yield in kg 1959 5,28 — 6,75 7,28 —
1960 9,03 15,07 9,17 — —
1961 5,37 — — — 12,63
Produkcja miodu w kg Honey production in kg 1959 9,13 — 4,55 3,60 —
1960 7,10 12,67 3,97 — —

w gnieździe zapasów. W międzyczasie uległy one uszczupleniu. Do szybszego spożywania zasobów po pożytku przyczyniły się w pewnej mierze pszczoły, których liczba w rodzinach traktowanych indywidualnie była dość wysoka.

Łączenie rodzin lub stosowanie kraty odgrodowej powodowało zmniejszenie nadmiaru pszczół po pożytku. Wprawdzie rodziny uzyskane z połączenia

strona 106

po około 40 dniach od tego zabiegu posiadały jeszcze więcej pszczół niż rodziny średnie traktowane indywidualnie (1959 r.: 8,2—8,8 kg i 7,3 kg), ale w odniesieniu do grup te drugie wskazywały 170% liczebności pszczół rodzin łączonych (ryc. 3).

Wyniki w zbiorach miodu, jakie uzyskano w doświadczeniu, wiązały się w pierwszym rzędzie z siłą rodzin i ze stopniem ich przygotowania do korzystania z wziątku. To przygotowanie wyrażał stosunek ilościowy pszczół do czerwiu w okresie wziątku. W normalnie rozwijającej się rodzinie pszczelej aż do szczytowego momentu rozwoju liczbowego, wygryza się pszczół mniej niż matka składa jajeczek w tym samym okresie czasu. W miarę zmniejszania się rozpiętości między tymi dwoma wielkościami, aż do zrównania się ich i odwrócenia stosunku, rodzina osiąga stopniowo korzystniejszą dla zbiorów miodu wewnętrzną strukturę jakościową. Dlatego porównanie przyrostów pszczół i czerwiu w rodzinie informuje w pewnym stopniu o przygotowaniu produkcyjnym jakie ona osiągnęła w danym okresie swego rozwoju.

W rodzinach łączonych zachodziły zmiany w przygotowaniu produkcyjnym, ale były one niejednakowo korzystne bo zależały od daty łączenia. Rodziny słabe i średnie, łączone w okresie ich silnego rozwoju nie zyskiwały na przygotowaniu produkcyjnym. Wygryzało się bowiem pszczół mniej niż matka składała jajeczek.

Na ryc. 5 przedstawiono stosunki liczby wygryzających się pszczół do liczby składanych jajeczek, jakie zaistniałyby w rodzinach łączonych po okresie 21 dni od daty łączenia tzn. dane odnoszące się do np. dnia 6. V. dotyczą rodziny, która powstała z połączenia w dniu 14. IV. Widzimy, że dopiero przy łączeniu dnia 26. V., jak robiono w doświadczeniu, stosunek ten osiągnął wartość większą od jedności. Jednak nieznacznie tylko był wyższy od podobnych stosunków obliczonych dla rodzin, które uważano za silne (zimowały na 10 i 7 ramkach). Wszystkie wcześniejsze terminy łączenia jakkolwiek wypadały korzystniej w porównaniu do rodzin o sile średniej, traktowanych indywidualnie, nie dawały przewagi nad rodzinami silnymi. Stosunek ilościowy pszczół do czerwiu był podobny u rodzin połączonych jak i u rodzin silnych, ale na skutek większego stanu liczbowego pszczół (tab. 6) te drugie przedstawiały wyższą wartość produkcyjną. Łączenie rodzin dopiero w końcu maja, na pożytek z akacji, dawało pewne rezultaty, nieznaczne jednak w stosunku do rodzin silnych (tab. 2).

W doświadczeniach z lat 1959—61 na 1 matkę według stanu wyjściowego, zimującą w rodzinie 3—4 ramkowej grupy „Ł1″ wypadało odwirowanego miodu więcej niż w rodzinach o sile średniej (5—6 ramek — grupa „K”), pomimo że te drugie na okres pożytku wychowały więcej o 33—41% pszczół (tab. 7). Zbiory miodu z rojów łączonych były zatem

strona 107

przeszło dwa razy wyższe od zbiorów z rojów niełączonych i to nawet wtedy, gdy łączono roje słabe. Natomiast roje powstałe z połączenia dwóch rojów równych siłą rojom kontrolnym, dały 2,8 razy więcej od nich miodu.

wykres liniowy; krzywe oznaczone „Ł2", „Ł1", „S", „K"

Ryc. 5. Stosunek liczby wygryzających się pszczół do liczby składanych jajeczek w rojach średnich, silnych i w rojach z połączenia (21 dni po łączeniu) w zależności od daty łączenia. Roje: „K” — o sile średniej, „S” — silne, „Ł1″ — łączone słabe, „Ł2″ — łączone średnie

Relation of the emerging bees number to the number of layed eggs in the colonies middle strong, strong and united (21 days after combining) according to the date of combining. Colonies „K” — middle strong, „S” — strong, „Ł1″ — two small united, „Ł2″ — two middle strong united

DYSKUSJA

Osiągnięcia w zbiorach miodu, jakie uzyskano w doświadczeniu na skutek łączenia rodzin, potwierdzają na ogół pozytywne wypowiedzi o tej formie gospodarki.

W doświadczeniach w ZSRR (Gołownia 1954 i inni) i Rumunii (Barac i Sanduleac 1961) uzyskiwano dobre wyniki przez łączenie z rodzinami podstawowymi odkładów uformowanych z nich wiosną. Dla wykorzystania wczesnych pożytków (do robinii akacjowej włącznie) w naszych warunkach klimatycznych odkłady należy formować w poprzednim roku. Wprawdzie zwiększa to zużycie zapasów (rodziny podstawowe

strona 108
  • odkłady) w okresie zimy i wczesnej wiosny, ale w stosunku do zbiorów miodu jest ono mniejsze niż w rodzinach o sile średniej traktowanych indywidualnie.

Prawdopodobnie zimowanie rodzin po 2 w jednym ulu obniża zużycie pokarmu. Rodziny takie znajdowały wczesną wiosną lepsze warunki termiczne (Wawryn 1952), korzystne dla intensywnego czerwienia (Gromisz 1962).

Pojemność typowych uli, 15—17 ramowych Dadanów i warszawskich poszerzonych, dla zimowania dwóch rodzin i rozwoju po chwili połączenia jest niewystarczająca (Gromisz 1958 c), a w każdym bądź razie, jeżeli w następstwie nie doprowadza do rójki, to zmusza pszczelarza do utrzymania rodzin zbyt słabych. Taki stan rzeczy jest niepożądany tak z racji obniżenia możliwości produkcyjnych pszczół, jak i ze względów profilaktyczno-sanitarnych. Rodziny słabe są bowiem narażone w większym stopniu niż rodziny silne na zaatakowanie przez Nosema apis (Połtiew 1957) oraz na ujemne skutki działania tej choroby (Demianowicz i Wawryn 1948).

Demianowicz (1953) zaleca łączenie rodzin na pożytki silne i krótkotrwałe. Wydaje się, że można uzyskać dobre rezultaty i przy pożytkach mniej obfitych. Zwiększa się tylko poważnie ryzyko wystąpienia rójek, o czym Demianowicz również wspomina. Przypuszczalnie i pożytki dłużej trwające mogą być racjonalnie wykorzystane przez rodziny łączone. Zwiększenie bowiem możliwości w gromadzeniu miodu w tych rodzinach przeciąga się do około 40 dni od daty łączenia. Rzeczywiste jednak korzyści wynikające z łączenia osiąga się w 2, 3 i 4 tygodniu po połączeniu (Gromisz 1958 a, b).

Otrzymane wyniki z doświadczeń w całej rozciągłości przemawiają na korzyść kompleksowego ujęcia gospodarki pasiecznej, której to pojęcia wprowadził Demianowicz (1955). Sezonowa zmienność liczby rodzin z czerwiącymi matkami w pasiece, zależnie od konkretnych aktualnych zadań, wyrażających się wykarmianiem dużej ilości czerwiu czy też sprawnością w zbieraniu nektaru, prowadziła niewątpliwie do lepszych rezultatów produkcyjnych jak i racjonalniejszego wykorzystania bazy pożytkowej.

STRESZCZENIE WYNIKÓW I WNIOSKI

  1. Rodziny przeznaczone do łączenia, siłą ustępujące rodzinom średnim, wychowywały na okres pożytku robiniowego więcej o 6—21% pszczół w przeliczeniu na 1 ramkę stanu wyjściowego niż rodziny niełączone o sile średniej.
strona 109
  1. Rodzina powstała z połączenia dwóch rodzin słabych (3—4 ramki wiosną) lub średnich (5—6 ramek) przewyższała możliwościami produkcyjnymi rodzinę silną (7—10 ramek) tylko wtedy, gdy zabieg łączenia dokonywano nie wcześniej jak w drugiej połowie maja.
  1. Najwyższą liczebność i najkorzystniejszy dla zbiorów miodu stosunek liczby pszczół do czerwiu rodziny łączone osiągały około 21 dni po zabiegu łączenia.
  1. Pszczoły z łączonych rodzin o sile słabej zgromadziły na 1 kg ich żywej wagi więcej miodu o 36—70% niż pszczoły rodzin średnich niełączonych.
  1. Zużycie pokarmu zimą i wiosną w przeliczeniu na 1 kg odwirowanego miodu w rodzinach przeznaczonych do połączenia było mniejsze o 40—70% niż w rodzinach średnich (5—6 ramek po zimowli), których nie łączono, oraz nieznacznie ustępowało rodzinom silnym.
  1. Miodu odwirowano więcej od tych grup rodzin, które w okresie pożytku miały więcej pszczół oraz znaczniejszą przewagę ilościową robotnic nad czerwiem.
  1. Szczególnie korzystny dla zbiorów miodu stosunek pszczół do czerwiu wystąpił w rodzinach łączonych. Było to wynikiem ograniczenia czerwienia (w grupie rodzin) i zgromadzenia większej liczby robotnic w poszczególnych rodzinach.
  1. Przez zastosowanie kraty odgrodowej — ograniczenie czerwienia — została powiększona wartość stosunku liczbowego pszczół do czerwiu.
  1. Regulowanie czerwienia i stanu liczbowego pszczół w rodzinach przez zmienianie w sezonie liczby matek w grupie pni (pasiece) gospodarka kompleksowa — daje szerokie możliwości oddziaływania na wysokość gromadzenia zapasów miodu w pasiece.

Wyrażam wdzięczność Panu Doc. dr Leonowi Bornusowi i Panu Prof. dr Antoniemu Demianowiczowi za cenne wskazówki przy opracowywaniu wyników doświadczenia. Serdecznie dziękuję również Panu Leonowi Wesołowskiemu za pomoc w pracach pasiecznych przy zakładaniu i prowadzeniu doświadczenia.

LITERATURA

Barac J. i Sanduleac E. (1961) — Die Auswertung der Frühtrachten. Referat na Międzynarodowy Zjazd Pszczelarski w Rumunii.

Bornus L. (1957) — Układ pożytków w Polsce w 1950 — 1955 r. a rejonizacja produkcji pszczelej. Pszczel. Zesz. Nauk., 1 (1) : 1—23.

Bornus L. (1958) — Sprawozdanie z kontroli pożytków pszczelich 1957 r. Pszczel. Zesz. Nauk. 2 (2) : 71—78.

Demianowicz A. (1953) — Łączenie pni na pożytek. Pszczelarstwo, 4 (7) : 1—2.

Demianowicz A. (1955) — Gospodarka

strona 110

„kompleksowa”, Pszczelarstwo, 6 (7) : 1—3.

Demianowicz A. (1957) — Hodowla pszczół, rozdział V: Teoretyczne podstawy użytkowania pszczół (s. 188—237), PWRiL, Warszawa.

Demianowicz A. i Wawryn T. (1948) — Wpływ zakażenia pasożytem Nosema apis Zander na wysokość produkcji i siłę rodzin pszczelich w sezonie 1946/47 r. Medycyna Weterynaryjna, 9 : 1—9.

Farrar C. L. — 1953 — Two — Queen Colony Management, Am. Bee Journ. 93 (3) : 108—110.

Gołownia G. T. (1954) — Powyszenje produktiwnosti pczelinych siemiej w uljach-leżakach. Pczełowodstwo, 31 (6) : 15—18.

Gromisz M. (1957) — Przygotowanie pszczół do wczesnych pożytków. Pszczelarstwo, 8 (4) : 102—104.

Gromisz M. (1958 a) — Próba teoretycznej oceny gospodarki dwurojowej. Pszczelarstwo, 9 (9) : 250—253.

Gromisz M. (1958 b) — O wartość metody w gospodarce dwurojowej. Pszczelarstwo, 9 (10) : 275—277.

Gromisz M. (1958 c) — Zasadnicze problemy w gospodarce dwurojowej. Pszczelarstwo, 9 (11) : 308—311.

Gromisz M. (1962) — Rozwój wiosenny rojów zimujących po dwa w jednym ulu. Pszczelarstwo, 13 (6): 8—9.

Kruszewa S. (1960) — Iz opita na pczelarja Stajko Paunow. Pczelarstwo, 6 (6) : 20—22.

Połtiew W.N. (1957) — Borba s nonsematozom i termoregulacja w gnieździe pczeł. Pczełowodstwo, 34 (10) : 42—45.

Taranow G. F. (1952) — Silnyje siemi — osnowa wysokoproduktiwnogo pczełowodstwa. Pczełowodstwo, 29 (10) : 52—57.

Wawryn T. (1952) — Uwagi o cieple w roju. Pszczelarstwo, 3 (3) : 1—4.

Wohlgemuth E. (1956) — Fördernde Massnahmen zur Ausnützung der Frühtracht. VXI Internationaler Bienenzüchter-Congress, Wien s. 20—22.

Zieńkiewicz Z. (1953) — Gospodarka dwurojowa. Pszczelarstwo, 4 (6) : 1—3.

ПОПЫТКА ВЫЯСНЕНИЯ ЗАВИСИМОСТИ МЕДОПРОДУКЦИИ ПАСЕКИ ОТ КОЛИЧЕСТВЕННОГО ОТНОШЕНИЯ МЕЖДУ РАБОТНИЦАМИ И РАСПЛОДОМ

Михал Громиш

Резюме

В 1959-61 г. проведено опыты для выяснения зависимости высоты медосбора с ранних взятков (белой акации) от количества пчел и расплода в семьях. Различие в числе пчел и величине расплода достигалось применением следующих приемов пчеловождения: индивидуальное содержание семей разной силы, ограничивание кладки яиц разделительными решетками и соединение семей зимовавших в односемейных и двусемейных ульях. Семьи перезимованные в двусемейных ульях, уступавшие по силе семьям средним, зимовавшим отдельно, воспитали на взяток с белой акации от 6 до 21% больше работниц в пересчёте на 1 рамку пчел после весенней ревизии, чем контролные (в односемейных ульях).

Семьи образованные соединением двух слабых семей (3-4 рамки ранней весной) или средних (5-6 рамок) только тогда были более продуктивны чем несоединенные, сильные семьи (7-10 рамок), когда их соединяли после 20 мая.

strona 111

Больше всего работниц и самое высокое количественное их отношение к занятым расплодом ячейкам приходилось приблизительно на 21 день от момента соединения, когда на одну не запечатанную личинку приходилось от 7,78 до 28,37 работниц. В несоединенных семьях в то же время число работниц равнялось только 5,03. Один кг пчел в соединенных семьях цал на 36-37% меда больше, чем в контрольных (несоединенных) семьях. От семей, которые в периоде главного взятка имели больше пчел и большее численное их превосходство над расплодом, откачано больше меда.

Наилучшие, особо благоприятные для сбора меда условия выступают в соединенных семьях вследствие относительного ограничения в них яйцекладки и накопления работниц.

При применении разделительной решетки решающее значение имел только первый из этих факторов.

AN ATTEMPT TO FOUND THE CORRELATION BETWEEN THE PRODUCTION OF THE APIARY AND THE RELATION OF BEES NUMBER TO THE BROOD

Michał Gromisz

Summary

In the 1959—61 year experiments were undertaken to determine the relation of honey production from erly honeyflow, to the relation of bees number to brood.

The diffirent bees number and brood amount in the colonies were obtained by the following management: individual operation of unequal strength colonies, uniting of two colonies, and instriction the queen by queen excluder.

The small colonies produced for the robinia honeyflow 6—21% more brood in comparance to the starting number of combs in the colonies than the colonies of middle strength.

A colony created from the combining of two small colonies (3—4 combs) or colonies of middle strength (5—6 combs) exceeded a strong colony in honey production only when the combining was undertaken after the 20-th of may.

The greatest bees number and the highest relation of bees to the brood was reached 21 days after uniting mainly 7,78—28,37 and 5,03 bees for 1 larva in combined and individually managed colonies respectively.

1 kg of bees from combined colonies harvested 36—37% more honey than those from individually operated colonies.

The production of the extracted honey was higher for those groups of colonies which were richer in the bees number and with a considerable predominance of bees over brood.

This predomimonance was remarkable for the united colonies as a result of brood restriction and bees accumulation. In the colonies managed with the queen excluder only the first factor took place.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 99, ryc. 4: „dottel line” → dotted line
  • s. 100, tab. 2: „per 1 groupe” → per 1 group
  • s. 101, tab. 3: „indyvidually” → individually
  • s. 101, tab. 3: „combinig” → combining
  • s. 102, tab. 4: „unitig” → uniting
  • s. 103: „rodzinom silnych” → rodzinom silnym
  • s. 103, tab. 5: „z kartą odgrodową” → z kratą odgrodową
  • s. 104, tab. 6: „after combing” → after combining
  • s. 105, tab. 7: „grupach rejonów” → grupach rojów
  • s. 105, tab. 7: „1 qeen” → 1 queen
  • s. 107, ryc. 5: „neasuring” → measuring
  • s. 107, ryc. 5, oś pionowa: „0,5; 1,0; 5; 2,0″ → 0,5; 1,0; 1,5; 2,0
  • s. 110, literatura: „O wartość metody” → O wartości metody
  • s. 110, literatura: „VXI Internationaler” → XVI Internationaler
  • s. 110, streszczenie rosyjskie: „контролные” → контрольные
  • s. 111, streszczenie rosyjskie: „цал на” → дал на
  • s. 111, streszczenie rosyjskie: „36-37%” → 36-70%
  • s. 111, tytuł angielski: „AN ATTEMPT TO FOUND” → AN ATTEMPT TO FIND
  • s. 111, Summary: „erly honeyflow” → early honeyflow
  • s. 111, Summary: „diffirent” → different
  • s. 111, Summary: „instriction” → restriction
  • s. 111, Summary: „comparance” → comparison
  • s. 111, Summary: „36—37%” → 36—70%
  • s. 111, Summary: „predomimonance” → predominance

Podobne wpisy