MOŻLIWOŚCI POPRAWY EFEKTYWNOŚCI PROWADZENIA PASIEKI PRZEZ WZBOGACANIE WYBORU PRODUKTÓW PASIECZNYCH
tekst: Jerzy Marcinkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Jerzy Marcinkowski
strona 91PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Jerzy Marcinkowski
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Przez 4 lata porównywano trzy grupy rodzin (co najmniej po 8 w grupie), w których wytwarzano I – wyłącznie miód i wosk, II – miód, w zwiększonej ilości wosk oraz pyłek kwiatowy, III – miód, wosk i mleczko. W trzecim roku wprowadzono IV grupę, w której wytwarzano miód, wosk, pyłek i mleczko pszczele. Grupa ta okazała się jednak zbyt intensywnym wykorzystywaniem pszczół. Głównym stwierdzeniem wynikającym z badań jest wykazanie, że najlepszym (z porównywanych) sposobem eksploatowania pszczół jest równoległe produkowanie w pasiece miodu i mleczka (wosk nie odgrywa istotnej roli w dochodach pasieki). Występuje przy tym tendencja do zwiększonej produkcji miodu w rodzinach, z których odbiera się część mleczka.
Słowa kluczowe: produkcja pasieczna, miód, wosk, pyłek, mleczko pszczele.
WPROWADZENIE
Występujące w sezonie przerwy pożytkowe, również chęć poprawienia sytuacji ekonomicznej pasiek zachęca pszczelarzy do wzbogacania wyboru produktów pasiecznych. Stosunkowo najwięcej prac w przeszłości podejmowano nad zwiększeniem pozyskiwania wosku w pasiece, głównie kosztem podkarmiania pszczół cukrem (Szabo – 1975). Pidek (1988) stwierdził między innymi, że zwiększona produkcja wosku nie miała negatywnego wpływu na rozwój rodzin oraz produkcję miodu, a w czasie ówczesnych warunków ekonomicznych produkcja ta była jeszcze opłacalna. Przy bardzo intensywnej produkcji wosku uzyskiwano go po 10,4 kg z rodziny (Whitecomb – 1964), ale stosunek uzyskanego wosku do spożytego, niskowartościowego miodu wyniósł jak 1 : 8,4. W obecnych relacjach cen (miód, cukier, wosk) stymulowanie zwiększonej produkcji wosku na pewno się nie opłaca. Istnieją jednak inne korzyści z tego płynące jak częstsza wymiana plastrów i możliwość zatrudnienia pszczół w okresie zmniejszonej ich aktywności (mały pożytek) co ma duże znaczenie przeciwrójkowe. Goetze i in. (1959) stwierdzili, że jest ścisła zależność między odżywianiem się przez pszczoły pyłkiem a stopniem rozwoju gruczołów woskowych. Pozyskiwanie pyłku jest kolejnym źródłem ewentualnych dodatkowych dochodów w pasiece. Wzrost zainteresowań
strona 92konsumentów tym produktem rodzi większe nadzieje na opłacalność tej produkcji niż ma to miejsce w przypadku wosku. Opublikowano wiele prac na ten temat, ale większość autorów jest zgodna, że odbieranie rocznie pszczołom 2-3 kg pyłku w formie obnóży rocznie, nie odbija się negatywnie na produkcji miodu lub wpływ ten jest dość niewielki (McLellan – 1974, Wilde i inni – 1986, Wilde – 1990, Bobrzecki i in. – 1991). Wielu autorów dość pozytywnie wypowiada się również na temat pozytywnych efektów ekonomicznych wynikających z pozyskiwania pyłku (Pidek – 1988, Wilde i inni 1990, 1991). Stosunkowo skromniejsze badania prowadzono na temat produkcji mleczka i jej wpływu na produkcję miodu i ogólne efekty ekonomiczne prowadzenia pasiek. W Polsce w latach 1987-91 nastąpiło załamanie tej produkcji. Według Pidka (1992) w tym okresie nastąpiło prawie pięciokrotne jej zmniejszenie.
Celem pracy było równoczesne porównanie więcej niż dwóch kierunków produkcji pasiecznej. Rezultatem miało być wskazanie takich, które dawały by szansę uzyskania najlepszych efektów produkcyjnych pasieki.
METODYKA
Badania prowadzono w latach 1989-1992 w pasiece z matkami rasy kraińskiej. Liczbę powtórzeń przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1 Liczba powtórzeń Number of bee colonies in experiment
| Grupa – Group | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 |
|---|---|---|---|---|
| I kontrola / control | 10 | 11 | 8 | 8 |
| II kontrola + pyłek / control + pollen | 10 | 11 | 8 | 8 |
| III kontrola + mleczko / control + royal jelly | 12 | 11 | 8 | 8 |
| IV kontrola + pyłek + mleczko / control + pollen + royal jelly | – | – | 8 | 8 |
W badaniach początkowo (pierwsze 2 lata) uwzględniono 3 grupy:
I – kontrolna. Produkowano w niej wyłącznie miód i wosk w miarę wymiany plastrów.
II – dodatkowa produkcja wosku i pyłku. Polegało to na założeniu poławiaczy
strona 93w czasie kwitnienia rzepaku, a po odwirowaniu miodu rzepakowego, 2-3-krotnym podkarmieniu rodzin po około 6-9 litrów syropu 1 : 1 i równoczesnym dodaniem 5-10 arkuszy węzy. Zakładano, że cukier z syropu zostanie przerobiony w całości na wosk. Nie podkarmiano rodzin w 1991 roku, gdyż po rzepaku pojawił się dość niespodziewanie pożytek (przypuszczalnie z chwastów) i nie było sensu dawać pszczołom cukru.
III – dodatkowa produkcja mleczka pszczelego. W grupie tej, po rozpoczęciu kwitnienia rzepaku, rozpoczynano w górnych korpusach uli produkcję mleczka pszczelego. W dwóch ostatnich latach badań wydłużono okres pozyskiwania mleczka. W 1989 roku trwało to od 14.06 do 24.06. W 1990 roku od 15.05 do 30.05, w 1991 r. od 3.06 do 18.07, a w 1992 r. od 13.05 do 10.06. Czas pozyskiwania mleczka zależał głównie od stopnia przyjęć larw przez pszczoły.
IV – w 1991 roku wprowadzono grupę, w której oprócz mleczka pozyskiwano pyłek. Odbiło się to jednak wyraźnie na produkcji miodu i grupę tę uwzględnino jedynie sporadycznie w końcowych zestawieniach (bez analizy statystycznej.
Ze względu na karmienie pszczół w sezonie (grupa II), przeprowadzono analizę chemiczną miodu pochodzącego z tej grupy oraz z grupy I.
W badaniach prowadzono obserwacje dotyczące rozwoju i zimowania rodzin, ale głównie określano uzyskiwane efekty produkcyjne. Rozwój oceniano głównie przez dwukrotny pomiar czerwiu wiosną (przeważnie w kwietniu). Pierwszy pomiar wykonywano, gdy tylko temperatura na to pozwoliła, drugi po 21 dniach. Efekty produkcyjne, były to wartości faktycznie uzyskane, a więc odwirowany miód; wosk, który można było wytopić, odebrane mleczko i pyłek (po wysuszeniu). W przypadku wosku podana produkcja nie obejmuje tego, który uzyskiwano z odsklepin. Nie szacowano tej ilości, gdyż wartość tego wosku była marginalna, a trudności metodyczne zmierzenia jej, bądź prawidłowego oszacowania, były znaczne (Kettner – 1959, Florca – 1961, Gromisz – 1979). Dla znalezienia wspólnej wartości dla poszczególnych produktów posłużono się tak zwanym miodem przeliczeniowym. Przy czym nie uwzględniono dotychczas zalecanych przeliczników lecz posłużono się średnią wartością produktów, według cen z 1993 roku. I tak:
1 kg miodu = 30.000 zł
1 kg pyłku = 60.000 zł = 2 kg miodu
1 kg mleczka = 2,5 mln zł = 83 kg miodu
1 kg wosku = 31.500 zł = 1,05 kg miodu
1 odkład = 150.000 zł = 5 kg miodu
Oczywiście, przyjęcie takich wartości jest sprawą dyskusyjną, ale autorowi przyświecał cel maksymalnego zbliżenia się do realności cen. Pewnego wyjaśnienia wymaga też sprawa odkładów. Otóż w pasiece doświadczalnej, w przypadku stwierdzenia zaawansowanego nastroju rojowego, dzielono taką
strona 94rodzinę przenosząc matkę do małego odkładu. Rodzina pozostała z matecznikiem dalej była traktowana jako doświadczalna, ale oczywiście jej podział nie mógł być obojętny dla uzyskiwanych efektów. Aby znalazło to odbicie w wynikach, dodawano do końcowych efektów prowadzenia pasieki wartość odkładów. Odkładów takich zrobiono zresztą niewiele, bo przez cały okres zaledwie 6.
Analizę statystyczną przeprowadzono metodą analizy wariancji, a ocenę istotności różnic przeprowadzono posługując się testem Duncana (korzystano z programu opracowanego w Pracowni Metodyki Doświadczeń i Statystyki ISK w Skierniewicach).
WYNIKI
Pomiar czerwiu wiosną miał na celu głównie ustalenie, czy dobrane do poszczególnych grup rodziny nie różnią się zbytnio siłą. Rodziny dobierano tak, aby w każdej grupie znalazła się możliwie jednakowa liczba rodzin słabych i silnych. Co roku, po ocenie przebiegu zimowli, tworzono grupy na dany rok. Nie stwierdzono przy tym żadnego wpływu przynależności rodziny do danej grupy, na przebieg zimowli. Przez cały okres badań w grupie I na 36 zimujących rodzin, po zimie ubyło (spadło, brak matki, połączono) 7 rodzin, w grupie II na 37 – 8 rodzin, w grupie III na 39 – 7 rodzin. Wczesną wiosną następnego roku pszczoły obsiadały przeciętnie w grupie I – 5,4 plastra, w grupie II – 5,4 plastra, a w grupie III – 5,6 plastra. Pomiar czerwiu (tabela 2) nie wykazał istotnych różnic między grupami rodzin.
Tabela 2 Powierzchnia czerwiu wiosną (suma 2 pomiarów w dm²/rodzinę) Quantity of brood in the spring (2 measurements in dm² per bee colony)
| Grupa / Group | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 76,4 | 103,2 | 35,6 | 37,3 | 63,1 a |
| II | 79,9 | 106,0 | 29,0 | 42,9 | 64,5 a |
| III | 76,4 | 108,1 | 30,3 | 44,1 | 64,7 a |
| IV | – | – | 33,4 | 39,8 | – |
Wyniki produkcji wosku (tabela 3) były dość zgodne z przewidywaniami, choć rezultaty w grupie II były mimo wszystko dość mierne.
Produkcja miodu (tabela 4) okazała się być różna dla poszczególnych
strona 95grup. Po pierwsze nie stwierdzono wzrostu produkcji w grupie II mimo pewnej ilości cukru, który dodawano przed drugim pożytkiem. Można więc przypuszczać, że pszczoły zużyły ten cukier w całości na produkcję wosku lub też częściowo na wyżywienie czerwiu. W każdym roku, w czołówce produkcji miodu była grupa III. Niestety istotności różnic nie zdołano udowodnić statystycznie. Można się jednak pokusić o stwierdzenie, że być może odbieranie pszczołom nadmiaru mleczka stymuluje ich pracę przy gromadzeniu miodu.
Tabela 3 Produkcja wosku (kg/rodzinę) Production of wax (in kg per bee colony)
| Grupa / Group | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 0,29 | 0,41 | 0,21 | 0,30 | 0,30 a |
| II | 0,37 | 0,66 | 0,19 | 0,45 | 0,42 b |
| III | 0,47 | 0,34 | 0,21 | 0,36 | 0,35 ab |
| IV | – | – | 0,15 | 0,30 | – |
Tabela 4 Produkcja miodu towarowego (kg/rodzinę) Production of honey (in kg per bee colony)
| Grupa / Group | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 14,0 | 21,3 | 27,0 | 15,0 | 19,3 a |
| II | 14,0 | 23,8 | 24,7 | 13,4 | 19,0 a |
| III | 18,0 | 26,6 | 27,9 | 18,2 | 22,7 a |
| IV | – | – | 18,4 | 10,0 | – |
Statystycznie istotne różnice wystąpiły w ilości miodu przeliczeniowego (tabela 5). W grupie II uzyskano niewielki wzrost produkcji, głównie dzięki uzyskaniu pewnej ilości pyłku kwiatowego. Natomiast wyraźnie najlepsza okazała się grupa III, w której oprócz miodu wytwarzano mleczko pszczele.
Na powyższe rezultaty złożyły się w znacznym stopniu wyniki uzyskane
strona 96w produkcji dodatkowej (tabela 6).
Mała ilość pyłku w pierwszym roku badań wynikła z powodu zastosowania mało wydajnych poławiaczy wylotkowych i krótkiego stosunkowo czasu ich eksploatowania.
Ciekawych informacji dostarczyła analiza chemiczna miodu z drugiego miodobrania w grupie II, którą wykonano w 1990 roku w Zakładzie Chemii i Technologii Produktów Pszczelich ISK. Mimo nieznacznej ilości cukru, który pszczoły otrzymały w syropie (ok. 3,5 kg na rodzinę) , w miodzie spadziowym odwirowanym ok. 1,5 miesiąca po karmieniu, stwierdzono pewne różnice:
- zawartość sacharozy (%) 7,55 (miód z grupy I) 8,25 (miód z grupy II),
- przewodnictwo elektryczne (10⁻⁴ s/cm) 6,4 (miód z grupy I) 5,0 (miód z grupy II),
- zawartość proliny (mg%) 71,2 (miód z grupy I) 43,2 (miód z grupy II).
Tabela 5 Produkcyjność rodzin wyrażona w miodzie przeliczeniowym (kg/rodzinę) Honey conversion (in kg per bee colony)
| Grupa / Group | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 14,81 | 21,8 | 29,4 | 15,3 | 20,3 a |
| II | 14,8 | 25,7 | 28,3 | 16,7 | 21,4 a |
| III | 19,5 | 28,8 | 34,5 | 26,0 | 27,2 b |
| IV | – | – | 28,1 | 15,5 | – |
Tabela 6 Produkcja pyłku (kg) i mleczka (g) Production of pollen (in kg) and royal jelly (in g)
| Produkt / Product | Rok – Year: 1989 | Rok – Year: 1990 | Rok – Year: 1991 | Rok – Year: 1992 | Średnio / Average |
|---|---|---|---|---|---|
| Pyłek – Pollen | |||||
| (grupa II – group II) | 0,2 | 0,6 | 1,7 | 1,1 | 0,9 |
| grupa IV – group IV) | – | – | 1,5 | 0,7 | – |
| Mleczko pszczele – Royal jelly | |||||
| (grupa III – group III) | 7,0 | 21,0 | 76,3 | 89,4 | 48,4 |
| (grupa IV – group IV) | – | – | 78,6 | 45,6 | – |
Bardzo ciekawe zjawisko wystąpiło też przy karmieniu rodzin w 1992 roku. Otóż do karmienia użyto rozpuszczonego w wodzie ciasta miodowo-cukrowego. Ciasto to robione było na gorąco i na skutek przegrzania nie spełniło wymogów jakościowych. Mimo bardzo małej ilości użytego syropu (po 6 litrów na rodzinę), w miodzie z drugiego miodobrania wykryto znacznie zawyżoną ilość HMF (ok. 39 mg/kg) co było przekroczeniem w stosunku do PN-88 (30 mg/kg). Można z tego wysnuć wniosek, że żadne karmienie pszczół w ciągu sezonu nie jest obojętne dla jakości miodu.
Analiza liczby rodzin, w których stwierdzono symptomy nastroju rojowego (przynajmniej jedna zaczerwiona miseczka) nie upoważnia do jednoznacznych stwierdzeń. Choć być może intensywniejsza eksploatacja rodzin zmniejszyła nieco skłonność do rójki. Przez cały okres badań w grupie I stwierdzono nastrój rojowy w 15 rodzinach (42%), w grupie II odpowiednio w 9 rodzinach (24%) i w grupie III w 13 rodzinach (34%).
WNIOSKI
- Pozyskiwanie w pasiece dodatkowych produktów pszczelich może dość znacznie zwiększyć dochody pszczelarza (dokładniejsza kalkulacja ekonomiczna przeprowadzona zostanie w oddzielnej pracy).
- Najbardziej efektywnym z badanych wariantów produkcji jest wytwarzanie w tej samej pasiece miodu i mleczka pszczelego.
- Nieopłacalne jest stymulowanie produkcji wosku w pasiece.
- Produkcja pyłku do 1 kg z pnia nie obniża wydajności miodowej rodzin pszczelich.
- Produkowanie 90 g mleczka pszczelego z rodziny nie obniża produkcji miodu. Występuje nawet tendencja do bardziej efektywnej pracy pszczół przy odbieraniu pszczołom pewnej ilości mleczka.
LITERATURA
Bobrzecki J., Wilde J. (1991) – Wpływ pozyskiwania obnóży trzema rodzajami poławiaczy pyłku na rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 35:19-27.
Florca V., Malain A. (1961) – Date cu privire la sporirea productiei de ceara. Lucrari Stintifice, 3:201-211.
Goetze G., Bessling B.K. (1959) – Die Wirkung verchidner Fütterung der Honigbiene auf Wachserzeugung und Bantätigkeit. Biennenfors, 4(10):202-209.
Gromisz M. i inni (1979) – Produkcja wosku w różnych warunkach pożytkowych. Pszczelarstwo, 30(11):2-4.
Kettner H. (1959) – Die Berechung des Wachsertarges eines Bienenvolkes. Leipz. Bienenztg., 73(6):181-185.
McLellan A.R. (1974) – Some effects of pollen traps on colonies of honeybees. J.Apic.Res. 13(2):143-148.
strona 98Pidek A. (1988) – Efektywność zwiększonej produkcji wosku w rodzinach pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 32:181-195.
Pidek A. (1988) – Wpływ pozyskiwania pyłku na rozwój i produkcyjność rodzin pszczelich oraz efekty ekonomiczne pasiek. Pszczeln.Zesz.Nauk., 32:197-213.
Pidek A. (1992) – Ekonomiczne warunki i perspektywy pszczelarstwa. Pszczelarz Polski, 3(4):6-8.
Szabo T.J. (1975) – Comb building after the honey flow. Am.Bee J., 115(8):306-307, 322.
Whitecomb W. Jr. (1964) – Feeding bee for comb production. Glean Bee Cult., 74(4):198-202.
Wilde J. (1990) – Wpływ technologii pozyskiwania obnóży na rozwój rodzin i wydajność miodową. Pszczelarstwo, 41(9):18.
Wilde J., Bobrzecki J. (1986) – Wpływ pozyskiwania obnóży na produkcyjność rodzin doświadczalnych. XXIII Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy.
Wilde J., Cichoń J. (1990) – Pozyskiwanie obnóży pyłkowych jako sposób na poprawę opłacalności produkcji pasiecznej. Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Olsztyn. Materiały Konferencyjne, 141-148.
Wilde J., Cichoń J. (1991) – Pozyskiwanie obnóży pyłkowych poprawia opłacalność pasiek. Pszczelarstwo, 42(11):7.
THE POTENTIAL TO IMPROVE THE EFFECTIVENESS OF APIARY MANAGEMENT BY DIVERSIFYING THE OUTPUT OF APIARY PRODUCTS
J. Marcinkowski
Summary
The study was run in the years 1989-1992 in an apiary holding 30-35 colonies, the number of colonies in a group never falling below eight. The following groups were tested:
I. Control (honey and beeswax production).
II. Increased beeswax production (alongside with honey) and collection of pollen during the blooming of rapeseed. After the harvest of rapeseed honey the bees were fed small amounts of sugar syrup.
III. Collection of royal jelly alongside with honey and beeswax. In 1991 a fourth IV group of colonies was introduced, inwhich honey, beeswax, bee pollen and royal jelly were collected.
None of the apiary management schemes tested were found to have an adverse effect on the development and winter survival of the colonies. Group III outyielded all the remaining groups in honey production. On converting the value of all products to honey prices (current prices as of 1993 in Poland were used in the conversion) group III was found to show the best performance. It was confirmed by statistical analysis.
The major conclusions to be drawn from the study are as follows:
- Diversification of bee products obtained from an apiary may substantially increase the beekeeper’s returns (a more detailed economic analysis will be presented in a separate paper).
- Of the studied apiary management schemes the most effective is that based on a simultaneous production of honey and royal jelly.
- It does not make economic sense to stimulate beeswax production in an apiary.
- Production of bee pollen of up to 1 kg per colony does not reduce the honey output of bee colonies.
- The production of royal jelly even as high as 90 g per colony does not reduce the honey output. There is even a tendency towards a more efficient work by bees when they are deprived of some of the jelly.
Keywords: Apiary’s production, honey, wax, pollen, royal jelly.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 92: „dawały by” → dawałyby
- s. 93: „uwzględnino” → uwzględniono
- s. 97, piśmiennictwo: „Stintifice” → Științifice
- s. 97, piśmiennictwo: „verchidner” → verschiedener
- s. 97, piśmiennictwo: „Bantätigkeit” → Bautätigkeit
- s. 97, piśmiennictwo: „Berechung” → Berechnung
- s. 97, piśmiennictwo: „Wachsertarges” → Wachsertrages
- s. 98, streszczenie: „inwhich” → in which
