TRZMIELE POJEZIERZA MAZURSKIEGO
tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski
strona 103PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Stanisława Sowa
Katedra Entomologii ART w Olsztynie
Mirosława Dylewska
Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie
Andrzej Ruszkowski
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Streszczenie
Na Pojezierzu Mazurskim w latach 1959—1984 występowało 19 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie najczęściej Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko — B. sylvarum (L.) B. ruderarius (Müll.) lub B. hortorum (L.), wyjątkowo — B. pascuorum (Scop.), B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. veteranus (F.),, B. pomorum (Pz.), B. lapidarius (L.) lub B. confusus Schenck. Oprócz tego występowały — B. ruderatus (F.), B. subterraneus (L.), B. distinguendus (Mor.), B. hypnorum (L.) i B. jonellus (K.), a przed 1912 r. także B. maculidorsis (Skor.).
Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej wynosiło 50—9350 osobników na 1 ha i było w połowie terenów rolniczych wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny. Co najmniej woj. suwalskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.
Skład gatunkowy trzmieli tego rejonu nie zubożał na przestrzeni 70 lat i wskazuje na utrzymujące się tu bogactwo flory.
WSTĘP I METODYKA
Fauna trzmieli Pojezierza Mazurskiego — obejmującego obecne województwa olsztyńskie i suwalskie — badana już była w pierwszej połowie XX w. (Alfken 1909, 1912, Möschler 1938). Badania własne prowadziliśmy tu w latach 1959—1963 (Wengris, Sowa 1963, Sowa niepubl.) oraz 1972—1975, te ostatnie na koniczynie czerwonej przy czym obserwacje zagęszczenia i odłowy trzmieli prowadziła głównie S. Sowa, a oznaczenia okazów złowionych — głównie M. Dylewska.
Metodykę zastosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (patrz — Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie punktów badań z lat 1959—1984 podane zostało na mapce (ryc. 1).
strona 104
Ryc. 1. Rozmieszczenie miejscowości badanych w latach 1959—1984 The distribution of investigated localities (1959—1984)
OLSZTYN-province: 1 — Sylin, 2 — Bynowo, 3 — Miłomłyn, 4 — Ryńskie, 5 — Szyldak, 6 — Samin, 7 — Królikowo, 8 — Nidzica, 9 — Barcikowo, 10 — Nowe Kawkowo, 11 — Łomy (+ Warkały k. Jonkowa), 12 — Spręcewo, 13 — Pozorty, 14 — Bartążek, 15 — Łęgajny, 16 — Olsztyn-Kortowo, 17 — Burdąg, 18 — Pasym, 19 — Romany, 20 — Pluty, 21 — Samolubie, 22 — Łabędnik, 23 — Węgorty, 24 — Winda, 25 — Reszel, 26 — Koci Lasek, 27 — Rzeck, 28 — Rydwagi, 29 — Sądry, 30 — Piecki, 31 — Nawiady.. SUWAŁKI-province: 32 — Ruciane, 33 — Mikołajki (+ Wierzba), 34 — Woźnice, 35 — Olszewo, 36 — Drozdowo, 37 — Tros, 38 — Sołdany, 39 — Czerwony Dwór, 40 — Grabowo, 41 — Mołdzie, 42 — Nowa Wieś Ełcka, 43 — Zatyki, 44 — Sucha Wieś, 45 — Skomentowo, 46 — Bargłów, 47 — Raczki, 48 — Maćkowa Ruda, 49 — Stabieńszczyzna, 50 — Białobłota, 51 — Prudziszki, 52 — Osowa, 53 – Piecki.
WYNIKI
1. Skład gatunkowy trzmieli Pojezierza Mazurskiego
W woj. olsztyńskim stwierdzono występowanie 19 gatunków trzmieli (tab. 1), z których wszystkie obserwowano zarówno w początku XX w. jak i w latach 1959—1975.
Na koniczynie czerwonej w latach 1972—1975 dominowały najczęściej (w 64% miejscowości) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), w kilku miejscowościach — rudoszary — B. sylvarum (L) i rudonogi — B. ruderarius (Müll.), a wyjątkowo tylko — wielkooki — B. confusus Schenck, rudy — B. pascuorum (Scop.), żółty — B. muscorum (F.), zmienny — B. humilis (Ill.), lub szary — B. veteranus (F.). Subdominantami były tu również: trzmiel kamiennik — B. lapidarius (L.), paskowany — B. subterraneus (L.), ogrodowy — B. hortorum (L.) i ciemnopasy — B. ruderatus (F.). Rzadko występowały także: trzmiel rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), drzewny — B. hypnorum (L.), a wyjątkowo (1 okaz) — trzmiel wrzosowiskowy — B. jonellus (K.).
strona 105W latach 1959—1963 z trzmieli tych nie zaobserwowano — wielkookiego, rdzawoodwłokowego, wrzosowiskowego i drzewnego — łowiono natomiast trzmiela leśnego — B. pratorum (L.) i różnobarwnego — B. soroeensis (F.) — które i w innych rejonach występowały nie na polach lecz w lasach i na wrzosowiskach.
W woj. suwalskim stwierdzono (tab. 2) występowanie 17 gatunków trzmieli — tych samych co w woj. olsztyńskim. Nie zanotowano tu tylko trzmiela różnobarwnego, leśnego i drzewnego, natomiast Alfken (1912) złowił w Mikołajkach 1 oraz trzmiela grzbietoplama — B. maculidorsis (Skor.), określając go jako B. laesus (Mor.). Gatunek ten być może trafia się i obecnie w tym rejonie, ponieważ złowiony został na pobliskiej Białostocczyźnie (Ruszkowski i in. 1980).
Na koniczynie czerwonej dominowały w połowie miejscowości trzmiel ziemny i gajowy, w trzech miejscowościach — ogrodowy, w innych rudoszary, rdzawoodwłokowy, kamiennik lub szary. Subdominantami były często trzmiel ciemnopasy i żółty, nieco rzadziej trzmiel rudonogi, rzadko — zmienny, rudy, paskowany lub wielkooki. W porównaniu z woj. olsztyńskim liczniejsze były tu trzmiel ogrodowy i rdzawoodwłokowy.
2. Zagęszczenie trzmieli na polach
Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej w woj. olsztyńskim (tab. 3) wahało się od 550 do 4100 osobników na 1 ha, będąc w dwu trzecich miejscowości teoretycznie wystarczającym dla uzyskania opłacalnego plonu nasion (Sowa i in. 1977, Ruszkowski i in. 1989). W woj. suwalskim (tab. 4), zagęszczenie to wynosiło 50—9350 trzmieli na 1 ha, tylko w połowie miejscowości wystarczając teoretycznie dla opłacalnych plonów nasion.
Pojezierze Mazurskie może więc stanowić potencjalny rejon upraw nasiennych koniczyny czerwonej i innych roślin o głęboko położonym nektarze (np. wyki kosmatej), choć intensywność zawiązywania nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1977 — mapa 3) jedynie na Suwalszczyźnie potwierdza to przypuszczenie.
W tych miejscowościach, gdzie badania prowadzono przez 2—4 lata, stwierdzono znaczne różnice w zagęszczeniu trzmieli w różnych latach (tab. 5). Najliczniej oblatywały trzmiele koniczynę czerwoną w 1975 r., najmniej licznie — w 1972 i 1974.
strona 106Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. olsztyńskim na koniczynie czerwonej The bumblebee species percentage in Olsztyn-province on red clover ¹
| Miejscowość i data — Locality and date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sylin 1972.8 | 26 | — | — | — | — | 58 | 4 | 11,5 | 7,5 | 15 | — | — | 4 | — | — | — | — | — | — | — |
| Bynowo 1973.8 | 52 | — | 2 | — | — | 17 | 7,5 | 4 | 2 | 9,5 | — | 25 | 9,5 | — | — | — | — | 11,5 | 6 | 6 |
| Ryńskie 1972.7 | 21 | — | — | — | — | 38 | 19 | 9,5 | — | 9,5 | — | 9,5 | — | — | — | — | 5 | 9,5 | — | — |
| Szyldak 1974.8 | 46 | — | — | — | — | 72 | 4 | 9 | — | 4,5 | — | 2 | 4,5 | — | — | — | 2 | 2 | — | — |
| Samin 1975.7 | 34 | — | — | — | — | 26 | 38 | 18 | 6 | 6 | — | 3 | — | — | — | — | — | — | 3 | — |
| Królikowo 1972.8 | 34 | — | — | — | — | 9 | 9 | — | 9 | 14 | 3 | 26 | 3 | — | 3 | — | 3 | 9 | 9 | 3 |
| Nidzica 1973.7 | 39 | — | — | — | — | 18 | 10 | 46 | — | 5 | — | — | — | — | 3 | 5 | — | — | 13 | — |
| Barcikowo 1972.7 | 5 | — | — | — | — | x | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — |
| Nowe Kawkowo 1973.8 | 32 | — | — | — | — | 22 | 22 | — | — | 9,5 | 9,5 | 9,5 | — | — | — | 18,5 | — | 3 | 3 | 3 |
| Łomy 1975.8 | 49 | — | — | — | — | 33 | — | 8 | — | 2 | — | 4 | 14,5 | — | — | 16,5 | — | 2 | 10 | 10 |
| Spręcewo 1974.8 | 46 | — | — | — | — | 17,5 | 4,5 | 2 | 17,5 | 4,5 | 15 | 15 | 15 | — | — | — | — | 4,5 | 4,5 | — |
| Pozorty 1974.8 | 40 | — | — | — | 2,5 | 17,5 | 5 | 17,5 | 5 | 7,5 | 2,5 | 15 | 7,5 | — | — | — | — | — | 10 | 10 |
| Bartążek 1972.8 | 31 | — | — | — | — | 29 | 13 | 23 | 10 | — | — | 16 | — | — | — | — | — | 3 | 6 | — |
| Łęgajny 1973.8 | 38 | — | — | — | — | 21 | 5 | 8 | — | — | 21 | — | 13 | — | — | 3 | — | 5 | 13 | 11 |
| Burdąg 1973.7 | 55 | — | — | — | — | 49 | 7 | 18 | — | 2 | — | 2 | — | — | — | — | — | 4 | 7 | 11 |
| Pasym 1974.8 | 53 | — | — | — | — | 36 | — | 7,5 | — | 4 | 2 | 2 | 11 | — | — | 11 | 2 | — | 19 | 5,5 |
| Romany 1974.8 | 53 | — | — | — | — | 56,5 | 2 | 5,5 | 2 | 2 | 2 | 7,5 | — | — | — | 2 | 2 | — | 5,5 | 13 |
| Pluty 1973.8 | 41 | — | — | — | — | 20 | 5 | 7 | 10 | 27 | — | 10 | 12 | — | — | 2 | — | 2 | — | 5 |
| Samolubie 1972.7 | 17 | — | — | — | 6 | 23 | 12 | — | — | — | — | — | 12 | — | — | 35 | — | 6 | 6 | — |
| Łabędnik 1972—1973 | 39 | — | — | — | — | 21 | 10 | 15 | 10 | 8 | 3 | 10 | 3 | — | — | — | — | 15 | 5 | — |
| Węgorty 1974.8 | 14 | — | — | — | — | x | x | x | — | — | — | m | m | — | — | — | — | — | — | — |
| Winda 1973.8 | 39 | — | — | — | — | 49 | 5 | 2,5 | — | 2,5 | — | 21 | 5 | — | 2,5 | — | — | 5 | 2,5 | 5 |
| Reszel 1973.8 | 31 | — | — | — | — | 6 | — | 23 | — | 10 | — | 23 | 16 | — | 3 | — | — | 3 | 6 | 10 |
| Koci Lasek 1972.7 | 26 | — | — | — | — | 15 | — | 50 | — | 4 | — | 11,5 | 4 | — | — | 4 | — | 4 | 7,5 | — |
| Rzeck 1972.8 | 26 | — | — | — | — | 27 | 4 | 7,5 | — | 7,5 | 7,5 | 11,5 | — | — | 4 | 15,5 | — | 4 | 11,5 | — |
| Rydwagi 1974.8 | 52 | — | — | — | — | 6 | 6 | 3,5 | 2 | 7,5 | — | 30,5 | 23 | — | — | 7,5 | — | 6 | 6 | 2 |
| Sądry 1974.8 | 61 | — | — | — | — | 21 | — | 13 | 2 | 3 | 3 | 15 | 11 | — | 2 | — | 3 | 13 | 7 | 7 |
Tabela 1 — ciąg dalszy (w druku bez powtórzonej główki; główkę powtórzono tu wyłącznie ze względu na składnię Markdownu).
| Miejscowość i data — Locality and date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: O | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: R | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Y | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Piecki 1972+1974 | 72 | — | — | — | — | 18 | 14 | 8 | 6 | 3 | 3 | 7 | 4 | — | 1 | 21 | — | 1 | 8 | 6 |
| Nawiady 1973.8 | 55 | — | — | — | — | 44 | 14,5 | 9 | — | 2 | 2 | — | 55 | — | 3,5 | 3,5 | — | 7 | 3,5 | 5,5 |
| Olsztyńskie ³ | ||||||||||||||||||||
| 1959—1961 ⁴ | 1592 | x | — | x | — | m | m | m | m | m | x | m | x | — | — | — | x | x | m | x |
| 1961—1963 ⁵ | 36 | — | — | — | — | m | x | m | x | x | x | x | x | — | — | — | x | — | m | — |
| 1962—1963 ⁶ | 205 | — | — | x | — | x | m | m | x | x | m | — | — | — | — | — | — | — | m | — |
| 1963 ⁷ | 228 | — | — | — | — | x | m | x | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| 1963 ⁸ | 15 | — | — | — | — | — | x | x | — | — | — | — | x | — | — | — | x | — | x | — |
| 1961.6 ⁹ | 1 | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Miłomłyn 1967.8 ¹⁰ | 1 | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Warkały 1984.8 ¹¹ | — | — | — | x | x | m | x | — | x | — | — | x | — | — | — | — | — | — | x | |
| Mazury — Masuria ¹² | — | x | x | x | x | m | m | x | m | x | x | x | m | x | x | — | x | x | m | x |
| „ „ ¹³ | — | x | m | x | x | m | m | m | m | x | x | m | x | x | x | x | x | x | x | x |
Odnośniki — Notes:
¹ Większość trzmieli leg. S. Sowa, det. M. Dylewska The majority of bumblebees leg. S. Sowa, det. M. Dylewska
² O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary Mc — B. maculidorsis (Skor.) — t. grzbietoplam P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus (Schenck) — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje — present m — licznie — numerous
³ (Wengris, Sowa 1963)
⁴ Trifolium pratense
⁵ Medicago media
⁶ Vicia villosa
⁷ Lotus corniculatus
⁸ Melilotus albus
⁹ Vicia cracca — leg. et det. A. Ruszkowski
¹⁰ Medicago falcata — leg. et det. A. Ruszkowski
¹¹ Różne rośliny — The different plant species (Biliński niepubl.)
¹² (Alfken 1912)
¹³ (Moeschler 1938)
strona 108Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. suwalskim na koniczynie czerwonej The bumblebee species percentage in Suwałki-province on red clover ¹
| Miejscowość i data — Locality and date | n | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho | Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Woźnice 1974.8 | 42 | — | 74 | — | — | — | 2 | — | — | 2 | — | — | 2 | — | 10 | 5 | 5 |
| Olszewo 1974.8 | 22 | — | 23 | 4,5 | — | — | 4,5 | — | 9 | 4,5 | — | — | 4,5 | — | — | 27 | 23 |
| Czerwony Dwór 1972—1975 | 74 | — | 27 | 3 | 23 | — | 2,5 | 2,5 | 8 | 15 | — | — | 2,5 | — | 7 | 7 | 2,5 |
| Grabowo 1972—1975 | 176 | — | 34 | 7 | 5 | 1,5 | 2 | — | 15 | 15 | — | 3 | 0,5 | — | 11 | 4,5 | 1,5 |
| Mołdzie 1974—1975 | 90 | — | 41 | 6 | 14 | 2 | 1 | 3,5 | 7 | 3,5 | — | 1 | — | — | 4,5 | 13 | 3,5 |
| N. Wieś Ełcka 1972—1975 | 152 | 0,5 | 36 | 2 | 9 | 9 | 10,5 | 2,5 | 10,5 | 8 | — | 0,5 | 0,5 | — | 2,5 | 6,5 | 2 |
| Zatyki 1972.8 | 31 | — | 55 | 19 | — | — | — | — | 3 | — | — | — | — | — | 10 | 13 | — |
| Skomentowo 1975.8 | 44 | — | — | — | 2 | 18 | 16 | — | 9 | 16 | — | — | — | — | 2 | 23 | 14 |
| Raczki 1972—1974 | 65 | — | 9 | 15,5 | 1,5 | 4,5 | 1,5 | 1,5 | 4,5 | 17 | — | 8 | 1,5 | 1,5 | 9 | 19 | 6 |
| Stabieńszczyzna 1973.8 | 19 | — | 21 | — | 5,5 | — | 15,5 | — | 26 | — | — | 5,5 | — | — | 5,5 | 15,5 | 5,5 |
| Prudziszki 1973+1975 | 104 | — | 3 | — | 3 | 1 | 6,5 | 11,5 | 12,5 | 7,5 | — | 28 | 3 | — | 3 | 11,5 | 9,5 |
| Osowa 1974.8 | 53 | — | 6 | 2 | 2 | — | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 6 | — | 55 | — | — | 3,5 | 6 | 9 |
| Piecki 1975.8 | 60 | — | 3,5 | 35 | 8 | — | 3,5 | — | 10 | 10 | — | 10 | — | — | 2 | 10 | 8 |
| Sołdany 1972.8 | 16 | — | m | x | x | — | — | — | x | — | — | — | — | — | x | x | — |
| Sucha Wieś 1975.8 | 14 | — | m | x | — | — | x | — | — | — | — | x | — | — | x | — | x |
| Bargłów 1972.8 | 15 | — | m | m | — | — | m | — | x | — | — | x | — | — | — | — | x |
| Maćkowa Ruda 1972.8 | 9 | — | x | x | — | — | — | x | m | — | — | x | — | — | — | — | x |
| Białobłota 1974.8 | 8 | — | — | x | x | — | — | — | — | m | — | x | x | — | — | x | — |
| Mikołajki (Alfken 1912) | 1 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — |
| Mikołajki 1960.5 ³ | 2 | — | — | x | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Wierzba 1960.5 ³ | 1 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| Ruciane 1964.8 ⁴ | 1 | — | — | — | — | x | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — | — |
| woj. suwalskie 1966—1975 ⁵ | — | — | x | x | — | x | x | x | x | x | — | x | x | — | — | x | — |
Odnośniki — Notes:
¹⁻² jak w tab. 1 — Notes 1—2 as in the table 1
³ Glechoma hederacea — leg. Z. Cmoluch, det. A. Ruszkowski
⁴ Anchusa — leg. B. Opoka, det. A. Ruszkowski
⁵ (Banaszak 1976)
strona 109Tabela 3 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. olsztyńskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in Olsztyn-province
| Miejscowość i rok — Locality and year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. ¹ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. ² | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. ³ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł ⁴ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|
| Sylin 1972 | 760 | 480 | 0 | 0 | 1240 |
| Bynowo 1973 | 305 | 575 | 135 | 135 | 1150 |
| Ryńskie 1972 | 365 | 185 | 90 | 0 | 640 |
| Szyłdak 1974 | 990 | 255 | 55 | 0 | 1300 |
| Samin 1975 | 2655 | 1325 | 0 | 120 | 4100 |
| Królikowo 1972 | 255 | 805 | 210 | 170 | 1440 |
| Nidzica 1973 | 665 | 1205 | 180 | 300 | 2350 |
| Barcikowo 1972 | 270 | 140 | 270 | 0 | 680 |
| Nowe Kawkowo 1973 | 545 | 350 | 275 | 80 | 1250 |
| Łomy 1975 | 1305 | 1145 | 735 | 815 | 4000 |
| Spręcewo 1974 | 290 | 940 | 60 | 60 | 1350 |
| Pozorty 1974 | 790 | 1730 | 0 | 630 | 3150 |
| Bartążek 1972 | 300 | 350 | 25 | 45 | 720 |
| Łęgajny 1973 | 330 | 525 | 100 | 295 | 1250 |
| Burdąg 1973 | 1040 | 405 | 70 | 335 | 1850 |
| Pasym 1974 | 610 | 450 | 225 | 415 | 1700 |
| Romany 1974 | 1140 | 370 | 70 | 370 | 1950 |
| Pluty 1973 | 515 | 1385 | 100 | 100 | 2100 |
| Samolubie 1972 | 575 | 165 | 575 | 85 | 1400 |
| Łabędnik 1972 i 1973 | 245 | 390 | 125 | 40 | 800 |
| Węgorty 1974 | 120 | 430 | 0 | 0 | 550 |
| Winda 1973 | 460 | 260 | 65 | 65 | 850 |
| Reszel 1973 | 85 | 960 | 85 | 220 | 1350 |
| Koci Lasek 1972 | 250 | 1110 | 120 | 120 | 1600 |
| Rzeck 1972 | 630 | 705 | 470 | 235 | 2040 |
| Rydwagi 1974 | 225 | 1310 | 265 | 150 | 1950 |
| Sądry 1974 | 510 | 1140 | 435 | 315 | 2400 |
| Piecki 1972 i 1974 | 660 | 635 | 490 | 290 | 2075 |
| Nawiady 1973 | 1715 | 535 | 430 | 270 | 2950 |
Odnośniki — Notes:
¹ o języczku krótkim — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L)
² o języczku średnim — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E, Mc)
³ o języczku długim — with the long tongue (P, C, I, U)
⁴ o języczku bardzo długim — with the very long tongue (Ho, Ru)
(Symbole trzmieli jak w tab. 1 )— Symbols of the bumblebee species as in the table 1
WNIOSKI
- Pojezierze Mazurskie jest rejonem o dużym zagęszczeniu trzmieli i dużej liczbie (20) ich gatunków.
- Zagęszczenie trzmieli w połowie terenów rolniczych tego rejonu jest wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i co najmniej Suwalszczyznę można uznać za potencjalny rejon nasienny tej rośliny.
- Dominowały tu w latach 1972—1975 w połowie miejscowości
Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. suwalskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in Suwałki-province
| Miejscowość i rok — Locality and year | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. ¹ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. ² | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. ³ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł. ⁴ | Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total |
|---|---|---|---|---|---|
| Woźnice 1974 | 960 | 60 | 155 | 125 | 1300 |
| Olszewo 1974 | 355 | 235 | 60 | 650 | 1300 |
| Tros 1974 | 50 | 0 | 0 | 0 | 50 |
| Sołdany 1972 | 880 | 240 | 80 | 80 | 1280 |
| Czerwony Dwór 1972+1973+1975 | 215 | 275 | 40 | 50 | 580 |
| Grabowo 1972—1975 | 1070 | 1010 | 370 | 160 | 2610 |
| Mołdzie 1974—1975 | 1200 | 800 | 140 | 430 | 2570 |
| Nowa Wieś Ełcka 1972—1975 | 1105 | 1430 | 115 | 250 | 2900 |
| Zatyki 1972 | 1040 | 45 | 135 | 180 | 1400 |
| Sucha Wieś 1975 | 490 | 120 | 120 | 120 | 850 |
| Skomentowo 1975 | 0 | 2270 | 85 | 1345 | 3700 |
| Bargłów 1972 | 365 | 180 | 45 | 90 | 680 |
| Raczki 1972—1974 | 230 | 285 | 185 | 230 | 930 |
| Maćkowa Ruda 1972 | 100 | 195 | 100 | 45 | 440 |
| Stabieńszczyzna 1973 | 210 | 475 | 105 | 210 | 1000 |
| Prudziszki 1973+1975 | 110 | 1635 | 1305 | 820 | 3870 |
| Osowa 1974 | 150 | 380 | 1170 | 300 | 2000 |
| Piecki 1975 | 3585 | 2960 | 1090 | 1715 | 9350 |
Odnośniki jak w tab. 3 — Notes as in the table 3
Tabela 5 Różnice zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w różnych latach The differences in density of bumblebee per 1 hectare of red clover in individual years
| Miejscowość i województwo — Locality and province | Zagęszczenie — Density: 1972 | Zagęszczenie — Density: 1973 | Zagęszczenie — Density: 1974 | Zagęszczenie — Density: 1975 |
|---|---|---|---|---|
| Łabędnik, Olsztyn | 1000 | 600 | 0 | 0 |
| Piecki „ | 1200 | 0 | 2950 | 0 |
| Czerwony Dwór, Suwałki | 440 | 750 | 0 | 550 |
| Grabowo „ | 1680 | 2550 | 2200 | 4000 |
| Mołdzie „ | 0 | 0 | 1200 | 3950 |
| Nowa Wieś Ełcka „ | 1920 | 3500 | 200 | 3250 |
| Raczki „ | 1040 | 450 | 1300 | 0 |
| Prudziszki „ | 0 | 1900 | 0 | 5850 |
| średnio — average | 1213 | 1625 | 1570 | 3520 |
trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), ale udział ich rzadko przekraczał 50% i fauna trzmieli nie uległa tu zubożeniu na przestrzeni ostatnich 70 lat.
LITERATURA
Alfken J. D. (1909) Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-Ökon. Gesell. Königsberg, 50:320—345
strona 111Alfken J. D. (1912) Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physik.-Ökon. Gesell., Königsberg, 53:114—182
Banaszak J. (1976) Uwagi o występowaniu trzmieli (Hymenoptera, Apoidea) w Polsce. Przegl. Zool., XX, 3:331—335
Möschler A. (1938) Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung, Schrift. Physik.-Ökon. Gesell. Königsberg, 70(2): 243—288
Ruszkowski A. i inni (1980) Polskie trzmiele (Bombus latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae), Pol. Pismo Entomol., 50:509—513
Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:34—54
Sowa S. i inni (1977) Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Int. Conf. for Pollination of Red Clover, August 18—20, 1976, Puławy, Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk.. 21:219—227
Wengris J., Sowa S. (1963) Z badań nad dynamiką i rytmiką występowania owadów pośredniczących w zapylaniu roślin motylkowych (referat wygłoszony na XXIX Zjeździe Polskiego Towarzystwa Entomologicznego w Lublinie)
THE BUMBLEBEES OF MASURIAN LAKELAND
S. Sowa, M. Dylewska, A. Ruszkowski
Summary
An appearance of 19 bumblebee species was stated in the Masurian Lakeland during 1959—1984. The dominant species were most frequently: Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.); rare — B. hortorum (L.); exceptionally — B. pascuorum (Scop.), B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. veteranus (F.), B. pomorum (Pz.), B. lapidarius (L.) and B. confusus Schenck. Moreover it appeared there: B. ruderatus (F.), B. subterraneus (L.), B. distinguendus (Mor.), B. hypnorum (L.) and B. jonellus (K.), and also (before 1912) — B. maculidorsis (Skor.).
The density of bumblebees was 50—9350 individuals per one hectare of red clover. This density was theoretical sufficient to obtain the payable seed yields in a half of investigated agricultural areas. At least the Suwałki-province is the potential seed region for red clover.
The number of bumblebee species is not decreased during the last 70 years in the Masurian Lakeland.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 105: „1 oraz trzmiela” → 1 okaz trzmiela
- s. 105: „wystarczając teoretycznie” → wystarczające teoretycznie
- s. 107, tab. 1, Nawiady 1973.8, kol. E: „55″ → 5,5
- s. 109, tab. 3: „Szyłdak” → Szyldak
- s. 110, piśmiennictwo: „Physiol.-Ökon.” → Physik.-Ökon.
