TRZMIELE POJEZIERZA MAZURSKIEGO

tekst: Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Stanisława Sowa, Mirosława Dylewska, Andrzej Ruszkowski

strona 103

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991

Stanisława Sowa

Katedra Entomologii ART w Olsztynie

Mirosława Dylewska

Zakład Zoologii Systematycznej PAN w Krakowie

Andrzej Ruszkowski

Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach

Streszczenie

Na Pojezierzu Mazurskim w latach 1959—1984 występowało 19 gatunków trzmieli. Dominowały liczebnie najczęściej Bombus terrestris (L.) i B. lucorum (L.), rzadko — B. sylvarum (L.) B. ruderarius (Müll.) lub B. hortorum (L.), wyjątkowo — B. pascuorum (Scop.), B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. veteranus (F.),, B. pomorum (Pz.), B. lapidarius (L.) lub B. confusus Schenck. Oprócz tego występowały — B. ruderatus (F.), B. subterraneus (L.), B. distinguendus (Mor.), B. hypnorum (L.) i B. jonellus (K.), a przed 1912 r. także B. maculidorsis (Skor.).

Zagęszczenie trzmieli na koniczynie czerwonej wynosiło 50—9350 osobników na 1 ha i było w połowie terenów rolniczych wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion tej rośliny. Co najmniej woj. suwalskie należy uznać za potencjalny rejon nasienny koniczyny czerwonej.

Skład gatunkowy trzmieli tego rejonu nie zubożał na przestrzeni 70 lat i wskazuje na utrzymujące się tu bogactwo flory.

WSTĘP I METODYKA

Fauna trzmieli Pojezierza Mazurskiego — obejmującego obecne województwa olsztyńskie i suwalskie — badana już była w pierwszej połowie XX w. (Alfken 1909, 1912, Möschler 1938). Badania własne prowadziliśmy tu w latach 1959—1963 (Wengris, Sowa 1963, Sowa niepubl.) oraz 1972—1975, te ostatnie na koniczynie czerwonej przy czym obserwacje zagęszczenia i odłowy trzmieli prowadziła głównie S. Sowa, a oznaczenia okazów złowionych — głównie M. Dylewska.

Metodykę zastosowano taką samą jak w poprzednich pracach tego cyklu (patrz — Ruszkowski i in. 1989). Rozmieszczenie punktów badań z lat 1959—1984 podane zostało na mapce (ryc. 1).

strona 104
mapka konturowa województw olsztyńskiego (z lewej) i suwalskiego (z prawej), granice liniami przerywanymi; strzałka północy z literą „N"; miasta wojewódzkie oznaczone ⊙ i podpisane Olsztyn i Suwałki; badane miejscowości oznaczone kółkami ○ z numerami 1–53 (objaśnienie numerów w podpisie).

Ryc. 1. Rozmieszczenie miejscowości badanych w latach 1959—1984 The distribution of investigated localities (1959—1984)

OLSZTYN-province: 1 — Sylin, 2 — Bynowo, 3 — Miłomłyn, 4 — Ryńskie, 5 — Szyldak, 6 — Samin, 7 — Królikowo, 8 — Nidzica, 9 — Barcikowo, 10 — Nowe Kawkowo, 11 — Łomy (+ Warkały k. Jonkowa), 12 — Spręcewo, 13 — Pozorty, 14 — Bartążek, 15 — Łęgajny, 16 — Olsztyn-Kortowo, 17 — Burdąg, 18 — Pasym, 19 — Romany, 20 — Pluty, 21 — Samolubie, 22 — Łabędnik, 23 — Węgorty, 24 — Winda, 25 — Reszel, 26 — Koci Lasek, 27 — Rzeck, 28 — Rydwagi, 29 — Sądry, 30 — Piecki, 31 — Nawiady.. SUWAŁKI-province: 32 — Ruciane, 33 — Mikołajki (+ Wierzba), 34 — Woźnice, 35 — Olszewo, 36 — Drozdowo, 37 — Tros, 38 — Sołdany, 39 — Czerwony Dwór, 40 — Grabowo, 41 — Mołdzie, 42 — Nowa Wieś Ełcka, 43 — Zatyki, 44 — Sucha Wieś, 45 — Skomentowo, 46 — Bargłów, 47 — Raczki, 48 — Maćkowa Ruda, 49 — Stabieńszczyzna, 50 — Białobłota, 51 — Prudziszki, 52 — Osowa, 53 – Piecki.

WYNIKI

1. Skład gatunkowy trzmieli Pojezierza Mazurskiego

W woj. olsztyńskim stwierdzono występowanie 19 gatunków trzmieli (tab. 1), z których wszystkie obserwowano zarówno w początku XX w. jak i w latach 1959—1975.

Na koniczynie czerwonej w latach 1972—1975 dominowały najczęściej (w 64% miejscowości) trzmiel ziemny — B. terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), w kilku miejscowościach — rudoszary — B. sylvarum (L) i rudonogi — B. ruderarius (Müll.), a wyjątkowo tylko — wielkooki — B. confusus Schenck, rudy — B. pascuorum (Scop.), żółty — B. muscorum (F.), zmienny — B. humilis (Ill.), lub szary — B. veteranus (F.). Subdominantami były tu również: trzmiel kamiennik — B. lapidarius (L.), paskowany — B. subterraneus (L.), ogrodowy — B. hortorum (L.) i ciemnopasy — B. ruderatus (F.). Rzadko występowały także: trzmiel rdzawoodwłokowy — B. pomorum (Pz.), ozdobny — B. distinguendus (Mor.), drzewny — B. hypnorum (L.), a wyjątkowo (1 okaz) — trzmiel wrzosowiskowy — B. jonellus (K.).

strona 105

W latach 1959—1963 z trzmieli tych nie zaobserwowano — wielkookiego, rdzawoodwłokowego, wrzosowiskowego i drzewnego — łowiono natomiast trzmiela leśnego — B. pratorum (L.) i różnobarwnego — B. soroeensis (F.) — które i w innych rejonach występowały nie na polach lecz w lasach i na wrzosowiskach.

W woj. suwalskim stwierdzono (tab. 2) występowanie 17 gatunków trzmieli — tych samych co w woj. olsztyńskim. Nie zanotowano tu tylko trzmiela różnobarwnego, leśnego i drzewnego, natomiast Alfken (1912) złowił w Mikołajkach 1 oraz trzmiela grzbietoplama — B. maculidorsis (Skor.), określając go jako B. laesus (Mor.). Gatunek ten być może trafia się i obecnie w tym rejonie, ponieważ złowiony został na pobliskiej Białostocczyźnie (Ruszkowski i in. 1980).

Na koniczynie czerwonej dominowały w połowie miejscowości trzmiel ziemny i gajowy, w trzech miejscowościach — ogrodowy, w innych rudoszary, rdzawoodwłokowy, kamiennik lub szary. Subdominantami były często trzmiel ciemnopasy i żółty, nieco rzadziej trzmiel rudonogi, rzadko — zmienny, rudy, paskowany lub wielkooki. W porównaniu z woj. olsztyńskim liczniejsze były tu trzmiel ogrodowy i rdzawoodwłokowy.

2. Zagęszczenie trzmieli na polach

Zagęszczenie trzmieli na polach koniczyny czerwonej w woj. olsztyńskim (tab. 3) wahało się od 550 do 4100 osobników na 1 ha, będąc w dwu trzecich miejscowości teoretycznie wystarczającym dla uzyskania opłacalnego plonu nasion (Sowa i in. 1977, Ruszkowski i in. 1989). W woj. suwalskim (tab. 4), zagęszczenie to wynosiło 50—9350 trzmieli na 1 ha, tylko w połowie miejscowości wystarczając teoretycznie dla opłacalnych plonów nasion.

Pojezierze Mazurskie może więc stanowić potencjalny rejon upraw nasiennych koniczyny czerwonej i innych roślin o głęboko położonym nektarze (np. wyki kosmatej), choć intensywność zawiązywania nasion koniczyny czerwonej (Sowa i in. 1977 — mapa 3) jedynie na Suwalszczyźnie potwierdza to przypuszczenie.

W tych miejscowościach, gdzie badania prowadzono przez 2—4 lata, stwierdzono znaczne różnice w zagęszczeniu trzmieli w różnych latach (tab. 5). Najliczniej oblatywały trzmiele koniczynę czerwoną w 1975 r., najmniej licznie — w 1972 i 1974.

strona 106

Tabela 1 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. olsztyńskim na koniczynie czerwonej The bumblebee species percentage in Olsztyn-province on red clover ¹

Miejscowość i data — Locality and date n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru
Sylin 1972.8 26 — — — — 58 4 11,5 7,5 15 — — 4 — — — — — — —
Bynowo 1973.8 52 — 2 — — 17 7,5 4 2 9,5 — 25 9,5 — — — — 11,5 6 6
Ryńskie 1972.7 21 — — — — 38 19 9,5 — 9,5 — 9,5 — — — — 5 9,5 — —
Szyldak 1974.8 46 — — — — 72 4 9 — 4,5 — 2 4,5 — — — 2 2 — —
Samin 1975.7 34 — — — — 26 38 18 6 6 — 3 — — — — — — 3 —
Królikowo 1972.8 34 — — — — 9 9 — 9 14 3 26 3 — 3 — 3 9 9 3
Nidzica 1973.7 39 — — — — 18 10 46 — 5 — — — — 3 5 — — 13 —
Barcikowo 1972.7 5 — — — — x x x — — — — — — — — — x — —
Nowe Kawkowo 1973.8 32 — — — — 22 22 — — 9,5 9,5 9,5 — — — 18,5 — 3 3 3
Łomy 1975.8 49 — — — — 33 — 8 — 2 — 4 14,5 — — 16,5 — 2 10 10
Spręcewo 1974.8 46 — — — — 17,5 4,5 2 17,5 4,5 15 15 15 — — — — 4,5 4,5 —
Pozorty 1974.8 40 — — — 2,5 17,5 5 17,5 5 7,5 2,5 15 7,5 — — — — — 10 10
Bartążek 1972.8 31 — — — — 29 13 23 10 — — 16 — — — — — 3 6 —
Łęgajny 1973.8 38 — — — — 21 5 8 — — 21 — 13 — — 3 — 5 13 11
Burdąg 1973.7 55 — — — — 49 7 18 — 2 — 2 — — — — — 4 7 11
Pasym 1974.8 53 — — — — 36 — 7,5 — 4 2 2 11 — — 11 2 — 19 5,5
Romany 1974.8 53 — — — — 56,5 2 5,5 2 2 2 7,5 — — — 2 2 — 5,5 13
Pluty 1973.8 41 — — — — 20 5 7 10 27 — 10 12 — — 2 — 2 — 5
Samolubie 1972.7 17 — — — 6 23 12 — — — — — 12 — — 35 — 6 6 —
Łabędnik 1972—1973 39 — — — — 21 10 15 10 8 3 10 3 — — — — 15 5 —
Węgorty 1974.8 14 — — — — x x x — — — m m — — — — — — —
Winda 1973.8 39 — — — — 49 5 2,5 — 2,5 — 21 5 — 2,5 — — 5 2,5 5
Reszel 1973.8 31 — — — — 6 — 23 — 10 — 23 16 — 3 — — 3 6 10
Koci Lasek 1972.7 26 — — — — 15 — 50 — 4 — 11,5 4 — — 4 — 4 7,5 —
Rzeck 1972.8 26 — — — — 27 4 7,5 — 7,5 7,5 11,5 — — 4 15,5 — 4 11,5 —
Rydwagi 1974.8 52 — — — — 6 6 3,5 2 7,5 — 30,5 23 — — 7,5 — 6 6 2
Sądry 1974.8 61 — — — — 21 — 13 2 3 3 15 11 — 2 — 3 13 7 7
strona 107

Tabela 1 — ciąg dalszy (w druku bez powtórzonej główki; główkę powtórzono tu wyłącznie ze względu na składnię Markdownu).

Miejscowość i data — Locality and date n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: O Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: R Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Y Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru
Piecki 1972+1974 72 — — — — 18 14 8 6 3 3 7 4 — 1 21 — 1 8 6
Nawiady 1973.8 55 — — — — 44 14,5 9 — 2 2 — 55 — 3,5 3,5 — 7 3,5 5,5
Olsztyńskie ³
1959—1961 ⁴ 1592 x — x — m m m m m x m x — — — x x m x
1961—1963 ⁵ 36 — — — — m x m x x x x x — — — x — m —
1962—1963 ⁶ 205 — — x — x m m x x m — — — — — — — m —
1963 ⁷ 228 — — — — x m x x — — — — — — — — — — —
1963 ⁸ 15 — — — — — x x — — — — x — — — x — x —
1961.6 ⁹ 1 — — — — — — — x — — — — — — — — — — —
Miłomłyn 1967.8 ¹⁰ 1 — — — — — x — — — — — — — — — — — — —
Warkały 1984.8 ¹¹ — — — x x m x — x — — x — — — — — — x
Mazury — Masuria ¹² — x x x x m m x m x x x m x x — x x m x
„ „ ¹³ — x m x x m m m m x x m x x x x x x x x

Odnośniki — Notes:

¹ Większość trzmieli leg. S. Sowa, det. M. Dylewska The majority of bumblebees leg. S. Sowa, det. M. Dylewska

² O — Bombus soroeensis (F.) — trzmiel różnobarwny J — B. jonellus (K.) — t. wrzosowiskowy R — B. pratorum (L.) — t. leśny Y — B. hypnorum (L.) — t. drzewny T — B. terrestris (L.) — t. ziemny + B. lucorum (L.) — t. gajowy L — B. lapidarius (L.) — t. kamiennik D — B. ruderarius (Müll.) — t. rudonogi A — B. pascuorum (Scop.) — t. rudy M — B. muscorum (F.) — t. żółty V — B. humilis (Ill.) — t. zmienny S — B. sylvarum (L.) — t. rudoszary E — B. veteranus (F.) — t. szary Mc — B. maculidorsis (Skor.) — t. grzbietoplam P — B. pomorum (Pz.) — t. rdzawoodwłokowy C — B. confusus (Schenck) — t. wielkooki I — B. distinguendus (Mor.) — t. ozdobny U — B. subterraneus (L.) — t. paskowany Ho — B. hortorum (L.) — t. ogrodowy Ru — B. ruderatus (F.) — t. ciemnopasy x — występuje — present m — licznie — numerous

³ (Wengris, Sowa 1963)

⁴ Trifolium pratense

⁵ Medicago media

⁶ Vicia villosa

⁷ Lotus corniculatus

⁸ Melilotus albus

⁹ Vicia cracca — leg. et det. A. Ruszkowski

¹⁰ Medicago falcata — leg. et det. A. Ruszkowski

¹¹ Różne rośliny — The different plant species (Biliński niepubl.)

¹² (Alfken 1912)

¹³ (Moeschler 1938)

strona 108

Tabela 2 Skład gatunkowy trzmieli (w %) w woj. suwalskim na koniczynie czerwonej The bumblebee species percentage in Suwałki-province on red clover ¹

Miejscowość i data — Locality and date n Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: J Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: T Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: L Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: D Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: A Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: M Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: V Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: S Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: E Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Mc Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: P Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: C Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: I Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: U Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ho Gatunki trzmieli — Bumblebee species (%) ²: Ru
Woźnice 1974.8 42 — 74 — — — 2 — — 2 — — 2 — 10 5 5
Olszewo 1974.8 22 — 23 4,5 — — 4,5 — 9 4,5 — — 4,5 — — 27 23
Czerwony Dwór 1972—1975 74 — 27 3 23 — 2,5 2,5 8 15 — — 2,5 — 7 7 2,5
Grabowo 1972—1975 176 — 34 7 5 1,5 2 — 15 15 — 3 0,5 — 11 4,5 1,5
Mołdzie 1974—1975 90 — 41 6 14 2 1 3,5 7 3,5 — 1 — — 4,5 13 3,5
N. Wieś Ełcka 1972—1975 152 0,5 36 2 9 9 10,5 2,5 10,5 8 — 0,5 0,5 — 2,5 6,5 2
Zatyki 1972.8 31 — 55 19 — — — — 3 — — — — — 10 13 —
Skomentowo 1975.8 44 — — — 2 18 16 — 9 16 — — — — 2 23 14
Raczki 1972—1974 65 — 9 15,5 1,5 4,5 1,5 1,5 4,5 17 — 8 1,5 1,5 9 19 6
Stabieńszczyzna 1973.8 19 — 21 — 5,5 — 15,5 — 26 — — 5,5 — — 5,5 15,5 5,5
Prudziszki 1973+1975 104 — 3 — 3 1 6,5 11,5 12,5 7,5 — 28 3 — 3 11,5 9,5
Osowa 1974.8 53 — 6 2 2 — 3,5 3,5 3,5 6 — 55 — — 3,5 6 9
Piecki 1975.8 60 — 3,5 35 8 — 3,5 — 10 10 — 10 — — 2 10 8
Sołdany 1972.8 16 — m x x — — — x — — — — — x x —
Sucha Wieś 1975.8 14 — m x — — x — — — — x — — x — x
Bargłów 1972.8 15 — m m — — m — x — — x — — — — x
Maćkowa Ruda 1972.8 9 — x x — — — x m — — x — — — — x
Białobłota 1974.8 8 — — x x — — — — m — x x — — x —
Mikołajki (Alfken 1912) 1 — — — — — — — — — x — — — — — —
Mikołajki 1960.5 ³ 2 — — x — x — — — — — — — — — — —
Wierzba 1960.5 ³ 1 — — — — x — — — — — — — — — — —
Ruciane 1964.8 ⁴ 1 — — — — x — — — — — — — — — — —
woj. suwalskie 1966—1975 ⁵ — — x x — x x x x x — x x — — x —

Odnośniki — Notes:

¹⁻² jak w tab. 1 — Notes 1—2 as in the table 1

³ Glechoma hederacea — leg. Z. Cmoluch, det. A. Ruszkowski

⁴ Anchusa — leg. B. Opoka, det. A. Ruszkowski

⁵ (Banaszak 1976)

strona 109

Tabela 3 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. olsztyńskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in Olsztyn-province

Miejscowość i rok — Locality and year Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. ¹ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. ² Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. ³ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł ⁴ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total
Sylin 1972 760 480 0 0 1240
Bynowo 1973 305 575 135 135 1150
Ryńskie 1972 365 185 90 0 640
Szyłdak 1974 990 255 55 0 1300
Samin 1975 2655 1325 0 120 4100
Królikowo 1972 255 805 210 170 1440
Nidzica 1973 665 1205 180 300 2350
Barcikowo 1972 270 140 270 0 680
Nowe Kawkowo 1973 545 350 275 80 1250
Łomy 1975 1305 1145 735 815 4000
Spręcewo 1974 290 940 60 60 1350
Pozorty 1974 790 1730 0 630 3150
Bartążek 1972 300 350 25 45 720
Łęgajny 1973 330 525 100 295 1250
Burdąg 1973 1040 405 70 335 1850
Pasym 1974 610 450 225 415 1700
Romany 1974 1140 370 70 370 1950
Pluty 1973 515 1385 100 100 2100
Samolubie 1972 575 165 575 85 1400
Łabędnik 1972 i 1973 245 390 125 40 800
Węgorty 1974 120 430 0 0 550
Winda 1973 460 260 65 65 850
Reszel 1973 85 960 85 220 1350
Koci Lasek 1972 250 1110 120 120 1600
Rzeck 1972 630 705 470 235 2040
Rydwagi 1974 225 1310 265 150 1950
Sądry 1974 510 1140 435 315 2400
Piecki 1972 i 1974 660 635 490 290 2075
Nawiady 1973 1715 535 430 270 2950

Odnośniki — Notes:

¹ o języczku krótkim — with the short tongue (O, J, R, Y, T, L)

² o języczku średnim — with the middle tongue (D, A, M, V, S, E, Mc)

³ o języczku długim — with the long tongue (P, C, I, U)

⁴ o języczku bardzo długim — with the very long tongue (Ho, Ru)

(Symbole trzmieli jak w tab. 1 )— Symbols of the bumblebee species as in the table 1

WNIOSKI

  1. Pojezierze Mazurskie jest rejonem o dużym zagęszczeniu trzmieli i dużej liczbie (20) ich gatunków.
  1. Zagęszczenie trzmieli w połowie terenów rolniczych tego rejonu jest wystarczające teoretycznie dla uzyskania opłacalnych plonów nasion koniczyny czerwonej i co najmniej Suwalszczyznę można uznać za potencjalny rejon nasienny tej rośliny.
  1. Dominowały tu w latach 1972—1975 w połowie miejscowości
strona 110

Tabela 4 Zagęszczenie trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w woj. suwalskim The density of bumblebees per one hectare of red clover in Suwałki-province

Miejscowość i rok — Locality and year Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: kr. ¹ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: śr. ² Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: dł. ³ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: b.dł. ⁴ Zagęszczenie trzmieli — Density of bumblebees: Ogółem Total
Woźnice 1974 960 60 155 125 1300
Olszewo 1974 355 235 60 650 1300
Tros 1974 50 0 0 0 50
Sołdany 1972 880 240 80 80 1280
Czerwony Dwór 1972+1973+1975 215 275 40 50 580
Grabowo 1972—1975 1070 1010 370 160 2610
Mołdzie 1974—1975 1200 800 140 430 2570
Nowa Wieś Ełcka 1972—1975 1105 1430 115 250 2900
Zatyki 1972 1040 45 135 180 1400
Sucha Wieś 1975 490 120 120 120 850
Skomentowo 1975 0 2270 85 1345 3700
Bargłów 1972 365 180 45 90 680
Raczki 1972—1974 230 285 185 230 930
Maćkowa Ruda 1972 100 195 100 45 440
Stabieńszczyzna 1973 210 475 105 210 1000
Prudziszki 1973+1975 110 1635 1305 820 3870
Osowa 1974 150 380 1170 300 2000
Piecki 1975 3585 2960 1090 1715 9350

Odnośniki jak w tab. 3 — Notes as in the table 3

Tabela 5 Różnice zagęszczenia trzmieli na 1 ha koniczyny czerwonej w różnych latach The differences in density of bumblebee per 1 hectare of red clover in individual years

Miejscowość i województwo — Locality and province Zagęszczenie — Density: 1972 Zagęszczenie — Density: 1973 Zagęszczenie — Density: 1974 Zagęszczenie — Density: 1975
Łabędnik, Olsztyn 1000 600 0 0
Piecki „ 1200 0 2950 0
Czerwony Dwór, Suwałki 440 750 0 550
Grabowo „ 1680 2550 2200 4000
Mołdzie „ 0 0 1200 3950
Nowa Wieś Ełcka „ 1920 3500 200 3250
Raczki „ 1040 450 1300 0
Prudziszki „ 0 1900 0 5850
średnio — average 1213 1625 1570 3520

trzmiel ziemny — Bombus terrestris (L.) i gajowy — B. lucorum (L.), ale udział ich rzadko przekraczał 50% i fauna trzmieli nie uległa tu zubożeniu na przestrzeni ostatnich 70 lat.

LITERATURA

Alfken J. D. (1909) Beitrag zur Kenntnis der Apidenfauna von Ostpreussen. Schr. Physiol.-Ökon. Gesell. Königsberg, 50:320—345

strona 111

Alfken J. D. (1912) Die Bienenfauna von Ostpreussen. Schr. Physik.-Ökon. Gesell., Königsberg, 53:114—182

Banaszak J. (1976) Uwagi o występowaniu trzmieli (Hymenoptera, Apoidea) w Polsce. Przegl. Zool., XX, 3:331—335

Möschler A. (1938) Ein Beitrag zur Bienenfauna in Ostpreussen, insbesondere der Kurischen Nehrung, Schrift. Physik.-Ökon. Gesell. Königsberg, 70(2): 243—288

Ruszkowski A. i inni (1980) Polskie trzmiele (Bombus latreille) z podrodzaju Laesobombus Skorikov (Hymenoptera, Apidae), Pol. Pismo Entomol., 50:509—513

Ruszkowski A. i inni (1989) Trzmiele Wyżyny Małopolskiej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 33:34—54

Sowa S. i inni (1977) Number of pollinator insects with reference to seed setting in red clover in different regions of Poland. Int. Conf. for Pollination of Red Clover, August 18—20, 1976, Puławy, Poland. Pszczeln. Zesz. Nauk.. 21:219—227

Wengris J., Sowa S. (1963) Z badań nad dynamiką i rytmiką występowania owadów pośredniczących w zapylaniu roślin motylkowych (referat wygłoszony na XXIX Zjeździe Polskiego Towarzystwa Entomologicznego w Lublinie)

THE BUMBLEBEES OF MASURIAN LAKELAND

S. Sowa, M. Dylewska, A. Ruszkowski

Summary

An appearance of 19 bumblebee species was stated in the Masurian Lakeland during 1959—1984. The dominant species were most frequently: Bombus terrestris (L.) and B. lucorum (L.); rare — B. hortorum (L.); exceptionally — B. pascuorum (Scop.), B. muscorum (F.), B. humilis (Ill.), B. veteranus (F.), B. pomorum (Pz.), B. lapidarius (L.) and B. confusus Schenck. Moreover it appeared there: B. ruderatus (F.), B. subterraneus (L.), B. distinguendus (Mor.), B. hypnorum (L.) and B. jonellus (K.), and also (before 1912) — B. maculidorsis (Skor.).

The density of bumblebees was 50—9350 individuals per one hectare of red clover. This density was theoretical sufficient to obtain the payable seed yields in a half of investigated agricultural areas. At least the Suwałki-province is the potential seed region for red clover.

The number of bumblebee species is not decreased during the last 70 years in the Masurian Lakeland.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 105: „1 oraz trzmiela” → 1 okaz trzmiela
  • s. 105: „wystarczając teoretycznie” → wystarczające teoretycznie
  • s. 107, tab. 1, Nawiady 1973.8, kol. E: „55″ → 5,5
  • s. 109, tab. 3: „Szyłdak” → Szyldak
  • s. 110, piśmiennictwo: „Physiol.-Ökon.” → Physik.-Ökon.

Podobne wpisy