SZKODLIWOŚĆ DLA PSZCZÓŁ PREPARATU BANCOL W WARUNKACH LABORATORYJNYCH
tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz
strona 167PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Preparat Bancol 50 WP powodował u pszczół zanik aktywności i utratę zdolności pobierania pokarmu, co dla części z nich kończyło się śmiercią. W testach szkodliwości żołądkowej ginęło ich w czasie 72 godzin 30-60%. W testach kontaktowych natomiast przetrzymywanie na podłożu skażonym przez 24 godziny praktycznie nie uśmiercało pszczół, ale w większości nie odzyskiwały one po tym czasie zwykłej swojej aktywności.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, pestycydy, toksyczność, bensultap.
WPROWADZENIE
W końcu lat osiemdziesiątych wpisano do krajowego rejestru pestycydów preparat Bancol 50 WP z grupy tiosulfonianów. Zawiera on w swoim składzie 50% bensultapu, związku biologicznie czynnego. Jak podają w Zaleceniach Ochrony Roślin (1987, 1995) opracowanych przez Instytut Ochrony Roślin oraz w innych terminarzach (Hasło Ogrodnicze 1995, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa 1995), Bancol działa kontaktowo i żołądkowo, w odmienny jednak sposób od działania większości insektycydów. Natychmiast po zabiegu owady zaprzestają żerowania, a w końcu giną na skutek zagłodzenia. Poza tym działa skutecznie na owady uodpornione na inne pestycydy. Jest stosowany w uprawach rolnych (stonka ziemniaczana) i sadowniczych, niszczy nałiściaki i szkodniki minujące; zalecany w dawce 1 kg/ha, w stężeniu od 0,07% do 0,2%. Jako preparat mało szkodliwy dla pszczół zaliczono go do III klasy toksyczności i obwarowano 3-godzinnym okresem prewencji.
Zespół nasz w 1987 roku podjął wstępne badania wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie tego insektycydu, przeprowadzone później na szerszą skalę w 1994 roku. Przedstawiamy je w niniejszej pracy.
167
strona 168METODYKA
Badania przeprowadzono w 1987 i 1994 roku, w warunkach laboratoryjnych, przetrzymując pszczoły w temperaturze 25°C. Użyty do testowania preparat Bancol 50 WP zawierał 50% substancji czynnej, bensultapu.
W testowaniu szkodliwości żołądkowej podawano pszczołom do klateczek syrop skażony preparatem na czas 24 godzin. Po tym czasie oznaczano masę spożytego syropu i dawki pobrane w nim substancji czynnej. Stężenie preparatu w syropie różnicowano do następujących poziomów: 0,0125%, 0,025%, 0,03%, 0,05%, 0,075% i 0,1%, które się powtarzały – z zachowaniem tej samej kolejności, w 1, 1, 2, 6, 4 i 1 serii. Pszczoły kontrolne otrzymywały na tych samych zasadach syrop wyłącznie czysty. W 1987 roku badano w ten sposób pszczoły w 75 klateczkach, po 20 sztuk w każdej, w 3 seriach (4, 6 i 12 czerwiec), a w roku 1994 – w 116 klateczkach w 12 seriach (daty założenia serii w tabeli 1). Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe pszczoły, do czasu gdy zginęło ich 75%.
W testowaniu szkodliwości kontaktowej pszczoły nakładano, po 10 sztuk, do szalek Petriego, o średnicy 11 cm, na bibułę filtracyjną świeżo nasączoną 0,075% roztworem wodnym preparatu w ilości 1,5 ml, oraz po upływie 6 godzin i po upływie 1 dnia od jej skażenia. Pszczoły kontrolne nakładano w podobnym trybie na bibułę nasączoną wodą destylowaną. Ogółem badano w ten sposób pszczoły w 22 szalkach (2 serie: 13 i 17 sierpnia).
Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w teście żołądkowym i 24 godzin w teście kontaktowym, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenia owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenie według wzoru Abbotta:
P = 100(P0-c):(100-c)
gdzie:
P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P0 – śmiertelności obserwowanej, c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.
Analizy zmienności przypadków śmiertelnych przeprowadzono na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freeman’a-Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą). W tekście pracy i tabelach podano wartości średnich otrzymane z przeliczenia ze średniej dla wartości transformowanej.
168
strona 169WYNIKI
Pierwsze testowanie preparatu Bancol 20 WP podjęto w 1987 roku, podając go pszczołom w syropie cukrowym, w następujących stężeniach: 0,025%, 0,050%, 0,075% i 0,1%. Syrop skażony pobierany był w podobnych ilościach bez względu na stężenie pestycydu, na poziomie około 40% spożycia syropu czystego, które w grupie kontrolnej wynosiło średnio 53,23 mg w przeliczeniu na jedną pszczołę. Dzięki tym okolicznościom dawki pobieranej substancji czynnej preparatu wzrastały w postępie arytmetycznym, od 2,227 ppm do 9,140 ppm. Odpowiadająca im śmiertelność pszczół wprawdzie również narastała, ale nieproporcjonalnie, od 19,56% do 56,27% przy najwyższej spożytej dawce, która przekraczała 4,1-krotnie dawkę wyjściową (ryc. 1).

Ryc.1. Pobierane ilości (w %) syropu skażonego preparatem Bancol w porównaniu do spożycia syropu czystego (100%) oraz śmiertelność pszczół w % (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano); prawa skala: pobrane dawki substancji czynnej, bensultapu, w ppm w przeliczeniu na 1 pszczołę w zależności od stężenia preparatu w syropie. Uptaken amounts (%) of the syrup contaminated with Bancol in comparison to pure syrup uptaken (100%) and the mortality rate of bees (%) (natural losses were not considered); the right axis: uptaken amounts of the active substance (bensultap) ppm/bee in relation to the agent concentrations in syrup.
W roku 1994 wznowiono na szerszą skalę badania szkodliwości tego preparatu. Jego toksyczność żołądkową dla pszczół możemy ogólnie oceniać jako średnią w porównaniu z innymi preparatami. W krańcowych przypadkach śmierć dotykała bowiem nieco ponad 60% pszczół zamieszkujących klateczki. Spożycie syropu skażonego było ograniczone
169
strona 170przeważnie do 33-40% ilości pobieranego syropu czystego. Pszczoły pobierały go więcej jedynie przy bardzo niskich stężeniach preparatu, jakie w badaniach także stosowano. W rezultacie dawki substancji czynnej w poszczególnych seriach badań zostały dość silnie zróżnicowane, w średnim przeliczeniu od 1,6 ppm do 8,6 ppm na jedną pszczołę. Odpowiednio do tych dawek kształtowała się również śmiertelność pszczół, w trzecim dniu obserwacji od 8,4% do 67,2% (tab. 1).
Tabela 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Bancol 50 WP Sensitivity of bees to the toxic intragastric actions of Bancol 50 WP
| Seria / Series | Liczba powtórzeń w kombinacji / Number of repeats in combination | Stężenie %% preparatu w syropie (kombinacja) / Concentrations of the agent (%) in syrup (combination) | Spożycie syropu w mg na pszczołę / Syrup intake mg/bee | Dawka s.a.: bensultap ppm/pszczołę / S.a. dose of bensultap (ppm/bee) | Śmiertelność pszczół po 72 godz. / Mortality rate of bees after 72 hrs %% |
|---|---|---|---|---|---|
| 14 06 94 | 4 x 3 | 0,075 | 17,88 a | 5,723 | 54,61 b |
| 0 | 43,31 b | 0 | 6,01 a | ||
| 20 06 94 | 4 x 3 | 0,075 | 24,06 a | 7,751 | 67,16 b |
| 0 | 61,86 b | 0 | 1,78 a | ||
| 28 06 94 | 4 x 3 | 0,075 | 14,21 a | 4,470 | 65,56 b |
| 0 | 44,14 b | 0 | 1,18 a | ||
| 06 07 94 | 3 x 3 | 0,05 | 20,18 a | 4,240 | 44,82 b |
| 0 | 57,53 b | 0 | 0,40 a | ||
| 07 07 94 | 4 x 3 | 0,05 | 18,41 a | 3,868 | 52,34 b |
| 0 | 54,52 b | 0 | 2,67 a | ||
| 19 07 94 m | 3 | 0,05 | 40,58 a | 8,574 | 23,84 b |
| 0 | 84,63 b | 0 | 3,80 a | ||
| 19 07 94 w | 4 x 3 | 0,05 | 26,55 a | 5,609 | 52,52 b |
| 0 | 75,86 b | 0 | 0,59 a | ||
| 01 08 94 m | 3 | 0,05 | 25,14 a | 5,176 | 8,42 b |
| 0 | 45,69 b | 0 | 0 a | ||
| 01 08 94 w | 4 x 3 | 0,05 | 17,89 a | 3,683 | 34,33 b |
| 0 | 52,30 b | 0 | 0,43 a | ||
| 03 08 94 | 4 x 3 | 0,025 | 24,48 a | 2,588 | 60,67 c |
| 0,0125 | 30,90 a | 1,622 | 38,18 b | ||
| 0 | 59,78 b | 0 | 0,42 a | ||
| 06 09 94 | 8 | 0,03 | 27,86 a | 3,480 | 35,13 b |
| 0 | 77,86 b | 0 | 4,78 a | ||
| 10 09 94 | 9 | 0,03 | 23,02 a | 2,899 | 24,86 b |
| 0 | 66,27 b | 0 | 1,89 a |
170
strona 171Lecz prosta zależność pomiędzy wielkością dawki substancji czynnej a liczbą martwych pszczół nie rysowała się wyraźnie (ryc. 2).

Ryc.2. Dawki substancji czynnej (ppm na pszczołę) preparatu Bancol 50 WP i śmiertelność pszczół w procentach (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano). Doses of the active substance (ppm/bee) of Bancol 50 WP and the mortality rate (in %). Natural losses were not considered.
Osobliwe było zachowanie się pszczół podkarmianych syropem z dodatkiem Bancolu. Na ogół po 24 godzinach prawie wszystkie żyły, ale były ciche, niemrawe. W większości obsiadywały ażurową ściankę klateczki, jakby przyczepione do drutów siatki. Po 48 godzinach część z nich obsiadywała już dno klateczki w pozycji przypłaszczonej, nie poruszając się. Z pozoru martwe dopiero po dotknięciu zaczynały pełzać. Najsłabsze zaś z nich leżały na grzbiecie, były jednak wyprostowane, a przy potrąceniu poruszały słabo odwłokiem lub czułkami. Martwe natomiast pszczoły były zgięte w półksiężyc, skulone, podobnie jak na ogół przy zatruciu pestycydami. Ilościowy zakres takiej sytuacji w klateczkach przedstawiamy na rycinie 3.
171
strona 172
Ryc.3. Zmiany w kwalifikacji zdrowotności pszczół w ciągu 8 dni po zatruciu żołądkowym preparatem Bancol 50 WP użytym w stężeniu 0,025% i 0,0125%. Alterations in the wholesomeness evaluation of bees in 8 days after intragastric intoxication with Bancol 50 WP administered at concentrations of 0.025% and 0.0125%.
Te obserwacje możemy podsumować stwierdzeniem, że pod wpływem toksycznego działania pszczoły tracą aktywność i zdolność poruszania się, a więc w konsekwencji nie są w stanie pobierać pokarmu. Pasuje to do ogólnej charakterystyki specyficznego działania tego pestycydu, która głosi, że natychmiast po zabiegu na uprawie chronionej zwalczane owady zaprzestają żerowania, a w końcu giną na skutek zagłodzenia. Gdy w naszych badaniach podsumujemy spożycie syropu przez pszczoły zatrute Bancolem, otrzymamy pośrednio potwierdzenie tej hipotezy. Zachowanie się pszczół było bowiem zupełnie różne niż przy zatruciach innymi preparatami, na przykład preparatem Fastac i preparatem Karate (tab. 2). Różnica występowała w drugim dniu obserwacji bo w pierwszym dniu po podaniu syropu skażonego reakcja była podobna: ograniczenie jego spożycia do 36,6% (Bancol), 43,9% (Fastac) i 56,9% (Karate) ilości pobieranego przez pszczoły kontrolne. W drugim dniu po dacie zatrucia preparatem Fastac i preparatem Karate pozostałe przy życiu pszczoły odzyskiwały apetyt i spożywały tyle samo syropu czystego, co ich towarzyszki konsumujące wyłącznie syrop czysty, na poziomie 38-42 mg. Natomiast po Bancolu spożycie jednostkowe syropu czystego sięgało tylko 22,4% tej ilości i na podobnej dawce głodowej
172
strona 173przetrzymały one i następny trzeci dzień.
Tabela 2 Ilość syropu skażonego pobrana przez pszczoły w ciągu 24 godzin oraz ilość syropu czystego spożywanego w następnych dwóch dniach Amounts of contaminated syrup taken up by bees during 24 hrs and the amounts of pure syrup fed in consecutive two days
| Preparat i jego stężenie w syropie / Agent and its concentration in syrup | Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — + preparat + agent — 1-szy dzień first day | Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — syrop czysty – clear syrup — 2-gi dzień second day | Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — syrop czysty – clear syrup — 3-ci dzień third day |
|---|---|---|---|
| Bez preparatu – 0% / Without the agent – 0% | 61,62 e | 42,04 d | 41,71 d |
| Fastac 10 EC – 0,01% | 27,04 b | 41,78 d | 38,09 cd |
| Karate 025 EC – 0,02% | 35,08 c | 37,96 cd | 37,90 cd |
| Bancol 50 WP – 0,05% | 22,56 b | 9,44 a | 9,31 a |
Przy okazji pragniemy zwrócić uwagę, że pszczoły kontrolne drugiego i trzeciego dnia niewoli spożywały syropu mniej (o 32%) niż pierwszego dnia, gdy to po przegłodzeniu przez 2-3 godziny apetyt im służył. Znaczy to, że działają tutaj okoliczności sprzyjające wymuszaniu spożycia syropu także skażonego, który nie zawsze jest jednak chętnie pobierany.
Testowanie toksyczności kontaktowej przeprowadzono w trzech seriach badań, różniących się czasem wysychania bibuły: na świeżo, 6 godzin i 1 dzień. Użyty do skażenia bibuły 0,075% roztwór preparatu Bancol 50 WP w zasadzie nie działał śmiertelnie na pszczoły, ale pozbawiał ich zwykłej aktywności, stawały się one osowiałe, niemrawe, w większości siedziały przycupnięte lub mozolnie łaziły. Odsetek pszczół martwych, niemrawych i aktywnych po 24 godzinach był następujący:
| martwe | niemrawe | aktywne | |
|---|---|---|---|
| na świeżo | 0 | 100% | 0 |
| 6 godzin wysychania | 5% | 95% | 0 |
| 1 dzień wysychania | 2% | 40% | 58% |
Podczas przedłużania do 48 godzin (i dłużej) uwięzienia pszczół w szalkach, odsetek śmiertelnych przypadków powiększał się znacznie, średnio do 7,6%, ale do klasy niemrawych kwalifikowało się tylko 17,6% owadów.
173
strona 174Pozostałe pszczoły w obsadzie klateczek poruszały się swobodnie, bez widocznego wysiłku, nie obserwowano jednak u nich oznak tak wyrazistej aktywności, jak u pszczół w szalkach kontrolnych, znoszących niewygodną izolację bez widocznego uszczerbku zdrowia.
Opierając się na przypadkach śmiertelnych można uznać, że preparat Bancol 50 WP nie przedstawia w kontakcie zagrożenia pszczołom. Jednakże w jego właściwościach pozbawiania chociażby czasowo aktywności, zawiera się element niebezpieczny dla pszczół, gdy kontakt nastąpi w warunkach polowych. Niemożność powrotu do ula oznacza pewną śmierć.
WNIOSKI
Sumaryczna ocena szkodliwego działania preparatu Bancol 50 WP w testach laboratoryjnych kształtowała się na poziomie śmiertelności 30-60% w działaniu żołądkowym i kilku procentach w działaniu kontaktowym. Istotne jednak zagrożenie pszczołom tkwi w tej właściwości preparatu, która ich pozbawia aktywności. W warunkach polowych chociażby przejściowa utrata aktywności, może uniemożliwić na zawsze pszczołom powrót do ula.
LITERATURA
Program ochrony roślin sadowniczych (1995-96) (1995) – Hasło Ogrodnicze, 62(2):9-128. Program ochrony sadów i jagodników na lata 1993-1994. Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Skierniewice. Zalecenia ochrony roślin na rok 1987/88. IOR, Poznań 1987. Zalecenia ochrony roślin na lata 1993/94. IOR, Poznań 1993
HARMFUL EFFECTS OF THE BANCOL FORMULA ON BEES UNDER LABORATORY CONDITIONS
Z. Gromisz, M. Gromisz
Summary
The formula Bancol 50 WP contains 50% of the active ingredient bensultap. On contact with the formula or on its stomach ingestion the bees lost their activity which, for a part of them, resulted in death. In stomach ingestion tests 30% to 60% of the bees perished within 72 hours. In contact tests the exposition of the bees to a contaminated surface did not resulted in their mortality but the majority of the bees failed to regain their normal activity following the exposition. Keywords: honey bee, pesticides, toxicity, bensulatp.
174
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 167: „nałiściaki” → naliściaki
- s. 169: „Bancol 20 WP” → Bancol 50 WP
- s. 174, słowa kluczowe: „bensulatp” → bensultap
