SZKODLIWOŚĆ DLA PSZCZÓŁ PREPARATU BANCOL W WARUNKACH LABORATORYJNYCH

tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz

strona 167

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996

Zofia Gromisz, Michał Gromisz

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Preparat Bancol 50 WP powodował u pszczół zanik aktywności i utratę zdolności pobierania pokarmu, co dla części z nich kończyło się śmiercią. W testach szkodliwości żołądkowej ginęło ich w czasie 72 godzin 30-60%. W testach kontaktowych natomiast przetrzymywanie na podłożu skażonym przez 24 godziny praktycznie nie uśmiercało pszczół, ale w większości nie odzyskiwały one po tym czasie zwykłej swojej aktywności.

Słowa kluczowe: pszczoła miodna, pestycydy, toksyczność, bensultap.

WPROWADZENIE

W końcu lat osiemdziesiątych wpisano do krajowego rejestru pestycydów preparat Bancol 50 WP z grupy tiosulfonianów. Zawiera on w swoim składzie 50% bensultapu, związku biologicznie czynnego. Jak podają w Zaleceniach Ochrony Roślin (1987, 1995) opracowanych przez Instytut Ochrony Roślin oraz w innych terminarzach (Hasło Ogrodnicze 1995, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa 1995), Bancol działa kontaktowo i żołądkowo, w odmienny jednak sposób od działania większości insektycydów. Natychmiast po zabiegu owady zaprzestają żerowania, a w końcu giną na skutek zagłodzenia. Poza tym działa skutecznie na owady uodpornione na inne pestycydy. Jest stosowany w uprawach rolnych (stonka ziemniaczana) i sadowniczych, niszczy nałiściaki i szkodniki minujące; zalecany w dawce 1 kg/ha, w stężeniu od 0,07% do 0,2%. Jako preparat mało szkodliwy dla pszczół zaliczono go do III klasy toksyczności i obwarowano 3-godzinnym okresem prewencji.

Zespół nasz w 1987 roku podjął wstępne badania wrażliwości pszczół na szkodliwe działanie tego insektycydu, przeprowadzone później na szerszą skalę w 1994 roku. Przedstawiamy je w niniejszej pracy.

167

strona 168

METODYKA

Badania przeprowadzono w 1987 i 1994 roku, w warunkach laboratoryjnych, przetrzymując pszczoły w temperaturze 25°C. Użyty do testowania preparat Bancol 50 WP zawierał 50% substancji czynnej, bensultapu.

W testowaniu szkodliwości żołądkowej podawano pszczołom do klateczek syrop skażony preparatem na czas 24 godzin. Po tym czasie oznaczano masę spożytego syropu i dawki pobrane w nim substancji czynnej. Stężenie preparatu w syropie różnicowano do następujących poziomów: 0,0125%, 0,025%, 0,03%, 0,05%, 0,075% i 0,1%, które się powtarzały – z zachowaniem tej samej kolejności, w 1, 1, 2, 6, 4 i 1 serii. Pszczoły kontrolne otrzymywały na tych samych zasadach syrop wyłącznie czysty. W 1987 roku badano w ten sposób pszczoły w 75 klateczkach, po 20 sztuk w każdej, w 3 seriach (4, 6 i 12 czerwiec), a w roku 1994 – w 116 klateczkach w 12 seriach (daty założenia serii w tabeli 1). Codziennie usuwano z klateczek i liczono martwe pszczoły, do czasu gdy zginęło ich 75%.

W testowaniu szkodliwości kontaktowej pszczoły nakładano, po 10 sztuk, do szalek Petriego, o średnicy 11 cm, na bibułę filtracyjną świeżo nasączoną 0,075% roztworem wodnym preparatu w ilości 1,5 ml, oraz po upływie 6 godzin i po upływie 1 dnia od jej skażenia. Pszczoły kontrolne nakładano w podobnym trybie na bibułę nasączoną wodą destylowaną. Ogółem badano w ten sposób pszczoły w 22 szalkach (2 serie: 13 i 17 sierpnia).

Jako wskaźnik szkodliwego działania preparatu dla pszczół przyjęto poziom śmiertelności po upływie 72 godzin w teście żołądkowym i 24 godzin w teście kontaktowym, licząc od podania do klateczek pokarmu skażonego lub nałożenia owadów do szalek. W celu wyeliminowania wpływu naturalnego ubytku pszczół na wartość wskaźników szkodliwości, zastosowano przeliczenie według wzoru Abbotta:

P = 100(P0-c):(100-c)

gdzie:

P – odpowiada śmiertelności skorygowanej, P0 – śmiertelności obserwowanej, c – śmiertelności stwierdzonej w grupie kontrolnej, wyrażonych w procentach.

Analizy zmienności przypadków śmiertelnych przeprowadzono na wartościach transformowanych, korzystając z wzoru Freeman’a-Tukey’a. W ocenie istotności różnic wykorzystano test Duncana, przyjmując poziom wiarygodności 0,05. Różnice istotne symbolizowano różnymi literami alfabetu (nieistotne tą samą literą). W tekście pracy i tabelach podano wartości średnich otrzymane z przeliczenia ze średniej dla wartości transformowanej.

168

strona 169

WYNIKI

Pierwsze testowanie preparatu Bancol 20 WP podjęto w 1987 roku, podając go pszczołom w syropie cukrowym, w następujących stężeniach: 0,025%, 0,050%, 0,075% i 0,1%. Syrop skażony pobierany był w podobnych ilościach bez względu na stężenie pestycydu, na poziomie około 40% spożycia syropu czystego, które w grupie kontrolnej wynosiło średnio 53,23 mg w przeliczeniu na jedną pszczołę. Dzięki tym okolicznościom dawki pobieranej substancji czynnej preparatu wzrastały w postępie arytmetycznym, od 2,227 ppm do 9,140 ppm. Odpowiadająca im śmiertelność pszczół wprawdzie również narastała, ale nieproporcjonalnie, od 19,56% do 56,27% przy najwyższej spożytej dawce, która przekraczała 4,1-krotnie dawkę wyjściową (ryc. 1).

Rycina (ryc. 1) — wykres łączący słupki z dwiema łamanymi, napisy złożone rastrową czcionką DOS.

Ryc.1. Pobierane ilości (w %) syropu skażonego preparatem Bancol w porównaniu do spożycia syropu czystego (100%) oraz śmiertelność pszczół w % (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano); prawa skala: pobrane dawki substancji czynnej, bensultapu, w ppm w przeliczeniu na 1 pszczołę w zależności od stężenia preparatu w syropie. Uptaken amounts (%) of the syrup contaminated with Bancol in comparison to pure syrup uptaken (100%) and the mortality rate of bees (%) (natural losses were not considered); the right axis: uptaken amounts of the active substance (bensultap) ppm/bee in relation to the agent concentrations in syrup.

W roku 1994 wznowiono na szerszą skalę badania szkodliwości tego preparatu. Jego toksyczność żołądkową dla pszczół możemy ogólnie oceniać jako średnią w porównaniu z innymi preparatami. W krańcowych przypadkach śmierć dotykała bowiem nieco ponad 60% pszczół zamieszkujących klateczki. Spożycie syropu skażonego było ograniczone

169

strona 170

przeważnie do 33-40% ilości pobieranego syropu czystego. Pszczoły pobierały go więcej jedynie przy bardzo niskich stężeniach preparatu, jakie w badaniach także stosowano. W rezultacie dawki substancji czynnej w poszczególnych seriach badań zostały dość silnie zróżnicowane, w średnim przeliczeniu od 1,6 ppm do 8,6 ppm na jedną pszczołę. Odpowiednio do tych dawek kształtowała się również śmiertelność pszczół, w trzecim dniu obserwacji od 8,4% do 67,2% (tab. 1).

Tabela 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Bancol 50 WP Sensitivity of bees to the toxic intragastric actions of Bancol 50 WP

Seria / Series Liczba powtórzeń w kombinacji / Number of repeats in combination Stężenie %% preparatu w syropie (kombinacja) / Concentrations of the agent (%) in syrup (combination) Spożycie syropu w mg na pszczołę / Syrup intake mg/bee Dawka s.a.: bensultap ppm/pszczołę / S.a. dose of bensultap (ppm/bee) Śmiertelność pszczół po 72 godz. / Mortality rate of bees after 72 hrs %%
14 06 94 4 x 3 0,075 17,88 a 5,723 54,61 b
0 43,31 b 0 6,01 a
20 06 94 4 x 3 0,075 24,06 a 7,751 67,16 b
0 61,86 b 0 1,78 a
28 06 94 4 x 3 0,075 14,21 a 4,470 65,56 b
0 44,14 b 0 1,18 a
06 07 94 3 x 3 0,05 20,18 a 4,240 44,82 b
0 57,53 b 0 0,40 a
07 07 94 4 x 3 0,05 18,41 a 3,868 52,34 b
0 54,52 b 0 2,67 a
19 07 94 m 3 0,05 40,58 a 8,574 23,84 b
0 84,63 b 0 3,80 a
19 07 94 w 4 x 3 0,05 26,55 a 5,609 52,52 b
0 75,86 b 0 0,59 a
01 08 94 m 3 0,05 25,14 a 5,176 8,42 b
0 45,69 b 0 0 a
01 08 94 w 4 x 3 0,05 17,89 a 3,683 34,33 b
0 52,30 b 0 0,43 a
03 08 94 4 x 3 0,025 24,48 a 2,588 60,67 c
0,0125 30,90 a 1,622 38,18 b
0 59,78 b 0 0,42 a
06 09 94 8 0,03 27,86 a 3,480 35,13 b
0 77,86 b 0 4,78 a
10 09 94 9 0,03 23,02 a 2,899 24,86 b
0 66,27 b 0 1,89 a

170

strona 171

Lecz prosta zależność pomiędzy wielkością dawki substancji czynnej a liczbą martwych pszczół nie rysowała się wyraźnie (ryc. 2).

Rycina (ryc. 2) — wykres punktowy (gwiazdki) z nałożoną grubą krzywą; napisy złożone rastrową czcionką DOS.

Ryc.2. Dawki substancji czynnej (ppm na pszczołę) preparatu Bancol 50 WP i śmiertelność pszczół w procentach (ubytki naturalne pszczół wyeliminowano). Doses of the active substance (ppm/bee) of Bancol 50 WP and the mortality rate (in %). Natural losses were not considered.

Osobliwe było zachowanie się pszczół podkarmianych syropem z dodatkiem Bancolu. Na ogół po 24 godzinach prawie wszystkie żyły, ale były ciche, niemrawe. W większości obsiadywały ażurową ściankę klateczki, jakby przyczepione do drutów siatki. Po 48 godzinach część z nich obsiadywała już dno klateczki w pozycji przypłaszczonej, nie poruszając się. Z pozoru martwe dopiero po dotknięciu zaczynały pełzać. Najsłabsze zaś z nich leżały na grzbiecie, były jednak wyprostowane, a przy potrąceniu poruszały słabo odwłokiem lub czułkami. Martwe natomiast pszczoły były zgięte w półksiężyc, skulone, podobnie jak na ogół przy zatruciu pestycydami. Ilościowy zakres takiej sytuacji w klateczkach przedstawiamy na rycinie 3.

171

strona 172
Rycina (ryc. 3) — trzy sąsiadujące pola wykresu we wspólnej ramce, w każdym po dwie łamane (jedna z gwiazdkami, druga z rombami); napisy złożone rastrową czcionką DOS.

Ryc.3. Zmiany w kwalifikacji zdrowotności pszczół w ciągu 8 dni po zatruciu żołądkowym preparatem Bancol 50 WP użytym w stężeniu 0,025% i 0,0125%. Alterations in the wholesomeness evaluation of bees in 8 days after intragastric intoxication with Bancol 50 WP administered at concentrations of 0.025% and 0.0125%.

Te obserwacje możemy podsumować stwierdzeniem, że pod wpływem toksycznego działania pszczoły tracą aktywność i zdolność poruszania się, a więc w konsekwencji nie są w stanie pobierać pokarmu. Pasuje to do ogólnej charakterystyki specyficznego działania tego pestycydu, która głosi, że natychmiast po zabiegu na uprawie chronionej zwalczane owady zaprzestają żerowania, a w końcu giną na skutek zagłodzenia. Gdy w naszych badaniach podsumujemy spożycie syropu przez pszczoły zatrute Bancolem, otrzymamy pośrednio potwierdzenie tej hipotezy. Zachowanie się pszczół było bowiem zupełnie różne niż przy zatruciach innymi preparatami, na przykład preparatem Fastac i preparatem Karate (tab. 2). Różnica występowała w drugim dniu obserwacji bo w pierwszym dniu po podaniu syropu skażonego reakcja była podobna: ograniczenie jego spożycia do 36,6% (Bancol), 43,9% (Fastac) i 56,9% (Karate) ilości pobieranego przez pszczoły kontrolne. W drugim dniu po dacie zatrucia preparatem Fastac i preparatem Karate pozostałe przy życiu pszczoły odzyskiwały apetyt i spożywały tyle samo syropu czystego, co ich towarzyszki konsumujące wyłącznie syrop czysty, na poziomie 38-42 mg. Natomiast po Bancolu spożycie jednostkowe syropu czystego sięgało tylko 22,4% tej ilości i na podobnej dawce głodowej

172

strona 173

przetrzymały one i następny trzeci dzień.

Tabela 2 Ilość syropu skażonego pobrana przez pszczoły w ciągu 24 godzin oraz ilość syropu czystego spożywanego w następnych dwóch dniach Amounts of contaminated syrup taken up by bees during 24 hrs and the amounts of pure syrup fed in consecutive two days

Preparat i jego stężenie w syropie / Agent and its concentration in syrup Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — + preparat + agent — 1-szy dzień first day Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — syrop czysty – clear syrup — 2-gi dzień second day Spożycie syropu w 3 kolejnych dniach w mg/pszczołę — syrop czysty – clear syrup — 3-ci dzień third day
Bez preparatu – 0% / Without the agent – 0% 61,62 e 42,04 d 41,71 d
Fastac 10 EC – 0,01% 27,04 b 41,78 d 38,09 cd
Karate 025 EC – 0,02% 35,08 c 37,96 cd 37,90 cd
Bancol 50 WP – 0,05% 22,56 b 9,44 a 9,31 a

Przy okazji pragniemy zwrócić uwagę, że pszczoły kontrolne drugiego i trzeciego dnia niewoli spożywały syropu mniej (o 32%) niż pierwszego dnia, gdy to po przegłodzeniu przez 2-3 godziny apetyt im służył. Znaczy to, że działają tutaj okoliczności sprzyjające wymuszaniu spożycia syropu także skażonego, który nie zawsze jest jednak chętnie pobierany.

Testowanie toksyczności kontaktowej przeprowadzono w trzech seriach badań, różniących się czasem wysychania bibuły: na świeżo, 6 godzin i 1 dzień. Użyty do skażenia bibuły 0,075% roztwór preparatu Bancol 50 WP w zasadzie nie działał śmiertelnie na pszczoły, ale pozbawiał ich zwykłej aktywności, stawały się one osowiałe, niemrawe, w większości siedziały przycupnięte lub mozolnie łaziły. Odsetek pszczół martwych, niemrawych i aktywnych po 24 godzinach był następujący:

martwe niemrawe aktywne
na świeżo 0 100% 0
6 godzin wysychania 5% 95% 0
1 dzień wysychania 2% 40% 58%

Podczas przedłużania do 48 godzin (i dłużej) uwięzienia pszczół w szalkach, odsetek śmiertelnych przypadków powiększał się znacznie, średnio do 7,6%, ale do klasy niemrawych kwalifikowało się tylko 17,6% owadów.

173

strona 174

Pozostałe pszczoły w obsadzie klateczek poruszały się swobodnie, bez widocznego wysiłku, nie obserwowano jednak u nich oznak tak wyrazistej aktywności, jak u pszczół w szalkach kontrolnych, znoszących niewygodną izolację bez widocznego uszczerbku zdrowia.

Opierając się na przypadkach śmiertelnych można uznać, że preparat Bancol 50 WP nie przedstawia w kontakcie zagrożenia pszczołom. Jednakże w jego właściwościach pozbawiania chociażby czasowo aktywności, zawiera się element niebezpieczny dla pszczół, gdy kontakt nastąpi w warunkach polowych. Niemożność powrotu do ula oznacza pewną śmierć.

WNIOSKI

Sumaryczna ocena szkodliwego działania preparatu Bancol 50 WP w testach laboratoryjnych kształtowała się na poziomie śmiertelności 30-60% w działaniu żołądkowym i kilku procentach w działaniu kontaktowym. Istotne jednak zagrożenie pszczołom tkwi w tej właściwości preparatu, która ich pozbawia aktywności. W warunkach polowych chociażby przejściowa utrata aktywności, może uniemożliwić na zawsze pszczołom powrót do ula.

LITERATURA

Program ochrony roślin sadowniczych (1995-96) (1995) – Hasło Ogrodnicze, 62(2):9-128. Program ochrony sadów i jagodników na lata 1993-1994. Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Skierniewice. Zalecenia ochrony roślin na rok 1987/88. IOR, Poznań 1987. Zalecenia ochrony roślin na lata 1993/94. IOR, Poznań 1993

HARMFUL EFFECTS OF THE BANCOL FORMULA ON BEES UNDER LABORATORY CONDITIONS

Z. Gromisz, M. Gromisz

Summary

The formula Bancol 50 WP contains 50% of the active ingredient bensultap. On contact with the formula or on its stomach ingestion the bees lost their activity which, for a part of them, resulted in death. In stomach ingestion tests 30% to 60% of the bees perished within 72 hours. In contact tests the exposition of the bees to a contaminated surface did not resulted in their mortality but the majority of the bees failed to regain their normal activity following the exposition. Keywords: honey bee, pesticides, toxicity, bensulatp.

174

Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 167: „nałiściaki” → naliściaki
  • s. 169: „Bancol 20 WP” → Bancol 50 WP
  • s. 174, słowa kluczowe: „bensulatp” → bensultap

Podobne wpisy