DATY ZAKWITANIA WAŻNIEJSZYCH ROŚLIN MIODODAJNYCH W POLSCE W LATACH 1946-1986

tekst: Michał Gromisz

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVII, 1993 — Michał Gromisz

strona 89

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIV 1993

Michał Gromisz

Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy

Streszczenie

Opracowanie obejmuje 3842 notowań dat zakwitania 16 gatunków roślin miododajnych na terenie kraju w latach 1946-1986. Obliczono średnie daty zakwitania i ich zmienność pomiędzy regionami oraz pomiędzy latami obserwacji na poziomie kraju, regionów (województw) i pasiek.

Słowa kluczowe: fenologia, rośliny miododajne, kwitnienie.

WPROWADZENIE

W roku 1946 ówczesny Instytut Pszczelarski w Lublinie podjął prace badawcze, które okazały się bardzo przydatne praktyce. Były one w pewnym stopniu kontynuacją prac zapoczątkowanych przed rokiem 1939 przez prof. A. Demianowicza (L.B. 1951), miały zaś na celu zgromadzenie materiału do poznania warunków funkcjonowania pszczół oraz pracy pszczelarza. Na tej podstawie opierały się późniejsze opracowania założeń techniczno-ekonomicznych w zakresie rozwoju i optymalnej opłacalności pszczelarstwa. Materiały źródłowe dostarczali pszczelarze-korespondenci, rozmieszczeni po całym kraju.

Akcja zapoczątkowana przez Instytut Pszczelarski w 1946 roku żyje do dziś. Pszczelarze współpracują całkowicie bezinteresownie. Podobnej działalności trudno doszukać się w innych krajach, przynajmniej w tak masowym zakresie. Zainteresowanie zoofenologią pszczelarską jest jednak duże. Opracowanie warunków naturalnej produkcji pszczelarskiej daje jej liczbowy obraz i stwarza możliwości praktycznie użytecznej oceny porównawczej zwłaszcza w zakresie ujawnienia różnic regionalnych na terenie kraju. Możliwości wykorzystania danych zoofenologicznych są rozmaite, między innymi do prognozowania dat pożytków, ustalania długości okresu przygotowawczego przed pożytkiem, zapotrzebowania na pracę pielęgnacyjną w pasiece, w końcowym zaś rezultacie są przydatne w intensyfikowaniu produkcji pasiecznej drogą najmniejszych nakładów.

Część materiałów wybranych z naszych kwestionariuszy pszczelarskich została już opracowana i opublikowana w sposób kompleksowy (Gromisz

strona 90

i Bownik 1969; Gromisz 1975a, 1975b, 1985; Gromisz 1983). W tych opracowaniach nie uwzględniono jednak dat początku kwitnienia roślin miododajnych. Korzystano natomiast z zasobu tych danych w innych publikacjach, ale raczej okazyjnie i w sposób marginalny (Bornus 1957, Bornus i inni 1974). Tymczasem zainteresowanie praktyków pszczelarzy opisami fenologicznymi jest duże od dawna, a wiedza podręcznikowa i fragmentaryczne opisy nie wyczerpują tematu, chociaż są bardzo cenne (Anonim 1992, Ciesielski 1925, Maksymiuk 1986, Ostrowska 1962).

W pracy niniejszej pragniemy przedstawić w sposób syntetyczny opracowanie dat początku kwitnienia niektórych roślin miododajnych na podstawie 41-letnich obserwacji notowanych na kwestionariuszach pszczelarskich.

METODYKA

Opracowanie oparto na badaniach ankietowych, prowadzonych wśród pszczelarzy na terenie kraju w okresie 1946-1986. W sumie zebrano drogą korespondencyjną 3842 wypełnionych ankiet, zwanych kwestionariuszami pszczelarskimi, a więc przeciętnie po 94 ankiety każdego roku (najwięcej 206 w roku 1969, najmniej 41 w roku 1964).

Rozmieszczenie korespondentów na terenie kraju było nierównomierne. Sumarycznie w tym przedsięwzięciu uczestniczyło 860 pszczelarzy w różnym okresie czasowym. Na rycinie 1 podajemy liczbę pszczelarzy (pasiek) i liczbę nadesłanych przez nich ankiet w przekroju województw.

W okresie 1946-1986 druk kwestionariusza pszczelarskiego był kilkakrotnie modyfikowany. Jego ostatnia wersja zawiera 23 pytania. W kolejności siódme z nich dotyczy dat początku kwitnienia ważniejszych roślin miododajnych. Wymienionych jest 5 gatunków, inne zaś korespondent mógł dopisywać według własnego uznania. W opracowaniu uwzględniono 16 gatunków roślin, zarówno dziko rosnących jak i uprawnych: śnieżyczka przebiśnieg Galanthus nivalis L. z rodziny amarylkowatych Amaryllidaceae, leszczyna pospolita Corylus avelladana L. z rodziny brzozowatych Betulaceae, podbiał pospolity Tussilago farfara L. i chaber bławatek Centaurea cyanus L. z rodziny złożonych Compositae, wierzba iwa Salix caprea L. z rodziny wierzbowatych Salicaceae, agrest pospolity (porzeczka agrest) Ribes grossularia L. z rodziny skalnicowatych Soxifragaceae, wiśnia pospolita Cerasus vulgaris Mill. (Prunus cerasus L.) oraz malina właściwa Rubus idaeus L. z rodziny różowatych Rosaceae, rzepak ozimy Brassica napus L.i gorczyca polna czyli ognicha Sinapis arvensis L. z rodziny krzyżowych Cruciferae, robinia akacjowa zwana białą akacją lub grochodrzewem Robinia pseudoacacia L., oraz koniczyna biała Trifolium repens L. i koniczyna łąkowa czyli koniczyna czerwona Trifolium

strona 91
Ryc.1. Statystyka pasiek prowadzących obserwacje fenologiczne w latach 1946-1986 przynajmniej w ciągu jednego roku
Ryc.1. Statystyka pasiek prowadzących obserwacje fenologiczne w latach 1946-1986 przynajmniej w ciągu jednego roku Statistics of apiaries in which phenological records were taken over the years 1946-1986 at least in one year
strona 92

pratense L. z rodziny motylkowatych Papilionaceae, lipa drobnolistna Tilia cordata Mill. z rodziny lipowatych Tiliaceae, gryka zwyczajna Fagopyrum sagittatum Gilib. z rodziny rdestowatych Polygonaceae, wrzos zwyczajny Caluna vulgaris (L.) Salisb. z rodziny wrzosowatych Ericaceae.

Nie wszyscy korespondenci mogli wypowiedzieć się na temat każdego z tych gatunków, więc odpowiednio do tego różnicowała się liczba obserwacji. Koniczynę czerwoną (2-gi pokos) wprowadzono do kwestionariusza w 1975 roku.

W opracowaniu materiału liczbowego uwzględniono czynnik geograficzny i czasowy. Analizę geograficzną oparto na podziale administracyjnym kraju, a wynik końcowy wyrażano głównie średnimi arytmetycznymi. Natomiast charakterystykę obserwacji w poszczególnych latach sprowadzano do obliczenia zmienności, jaka kształtuje się na tym podłożu. Przyjęto, że zbiór obserwacji ma rozkład normalny, do którego w istocie się zbliżał. Tok obliczeń był następujący:

  1. obliczono średnie arytmetyczne wieloletnie dla poszczególnych województw,
  1. z sumy średnich wieloletnich dla województw obliczano generalną średnią krajową datę początku kwitnienia poszczególnych gatunków roślin; przyjęto ten sposób rachunku z powodu nierównomiernego rozmieszczenia punktów obserwacyjnych na terenie kraju,
  1. szacowanie zmienności oparto na znajomości standardowego odchylenia (S), które obliczano dla zbiorów dat; w modelowym rozkładzie dat przyjęto zakres 2xS na plus i na minus od wartości średniej dla zbioru, którą można przedstawić w postaci rzeczywistej lub w postaci znormalizowanej (sprowadzonej do zera); zgodnie z właściwościami rozkładu normalnego model obejmuje zatem 95% przypadków, w naszych badaniach możliwych dat początku kwitnienia, jakie wystąpią.

Modelowe rozkłady obliczano dla następujących zbiorów dat zakwitania każdego gatunku roślin:

  1. w obrębie regionu i roku kalendarzowego; w ten sposób scharakteryzowano zmienność dat wśród pasiek stacjonujących w bliskim sąsiedztwie; jako region przyjmowano najczęściej kilka województw, które niewiele różniły się datami średnimi, a obserwacje dotyczyły sporej liczby pasiek (od 4 do 15) i były powtarzane przez 10 lat (w pięciu przypadkach od 6 do 9 lat).
  1. w przekroju czasowym na a/ poziomie kraju i na b/ poziomie pasieki; w przypadku a/ rozkład obejmował daty średnie roczne dla kraju, w przypadku b/ rozkład dat dotyczył pojedynczej pasieki na przestrzeni lat – obliczenia do modelu oparto na danych pochodzących z tych pasiek, które prowadziły obserwacje przez 15-20 kolejnych lat (w obrębie gatunku rośliny 10 pasiek, koniczyna czerwona – 8).
strona 93

WYNIKI

W kalendarzu kwitnienia roślin, które oznaczali korespondenci Oddziału Pszczelnictwa ISK, listę otwiera przebiśnieg. Średnia wieloletnia data początku kwitnienia tej rośliny wypada dla kraju na dzień 23 III (tab. 1). W dzień później zakwita leszczyna (24 III). W około 2 tygodnie po tych prekursorskich roślinach przychodzi pora na kwitnienie podbiału (4 IV), kiedy to już zwykle na tyle się ociepli, że pszczoły mogą zbierać wziątek z tych roślin, przede wszystkim pyłek. Ich kwitnienie jest charakterystyczne dla fenologicznej pory roku, która nosi nazwę zarania wiosny.

Kwitnienie agrestu, które się rozpoczyna w średnim ujęciu notowań korespondentów dnia 24 IV, wypada już według kryteriów fenologicznych w porze wczesnej wiosny. Pszczoły są wówczas dość aktywne i jest na tyle ciepło, ze można swobodnie przeglądać gniazda. W około 10 dni później, 3 V, zakwita wiśnia. Wkrótce zaś po tym pojawiają się pierwsze kwiaty na jabłoniach, których nie objęto notowaniami, i zakwitają uprawy rzepaku ozimego, według ustaleń korespondentów 12 V. W fenologicznym kalendarzu jest to pełnia wiosny.

Po tej porze roku nastaje wczesne lato, gdy zakwita malina – 30 V i robinia akacjowa – 6 VI. W tym czasie kwitnie wiele gatunków roślin, które dają pszczołom pożytek. W zapiskach korespondenci uwzględniali koniczynę białą – 8 VI oraz chwasty: ognichę – 4 VI i chaber bławatek – 7 VI, niegdyś poważne źródło miodu towarowego. Początek kwitnienia lipy drobnolistnej, który wyznaczała średnia data 3 VII, wypada już w pełni fenologicznego lata. Z tą datą prawie pokrywa się pora kwitnienia gryki – 5 VII. Z później kwitnących gatunków roślin korespondenci notowali koniczynę czerwoną drugiego pokosu – 3 VIII oraz wrzos – 15 VIII, który w zasadzie zamyka listę ważniejszych pożytków nektarowych. W fenologicznej interpretacji jest już wówczas wczesna jesień.

Ten przeciętny dla kraju obraz kryje w sobie różnice regionalne. Są one znaczne. Jeżeli regiony utożsamiamy z województwami, to różnica między skrajnymi datami średnimi początku kwitnienia wyniesie na przykład dla agrestu 20 dni (legnickie 13 IV, olsztyńskie 3 V), dla lipy drobnolistnej 24 dni (gorzowskie i opolskie 27 VI, szczecińskie 21 VII) oraz dla wrzosu 29 dni (włocławskie 6 VIII, rzeszowskie 4 IX). Te gatunki roślin uważamy za wskaźnikowe w fenologicznym kalendarzu pożytków.

Zróżnicowanie dat początku kwitnienia roślin sięga także dalej, w głąb regionów (województw). Poszczególne pasieki, które prowadzą tutaj obserwacje tego samego roku, różnią się nieraz bardzo wynikami, nawet gdy znajdują się w bliskim sąsiedztwie (tab.2, część A). Dla lipy drobnolistnej na przykład na terenie Pomorza Zachodniego (szczecińskie, koszalińskie, słupskie), gdzie badano co roku przez 10 lat przeciętnie po 10,5 pasieki, różnice między nimi wynosiły 15 dni w pierwszym przypadku, 25-28 dni w 3 przypadkach, 30 dni w 2, 37-44 dni w 3 i 58 dni w jednym przypadku. Osobliwości klimatyczne w

strona 94

Tabela 1 Średnie daty zakwitania ważniejszych roślin pszczelarskich (1946-1986) Average dates of flowering of major honey plants (1946-1986)

Województwo Country province Przebiśnieg Snowdrop Leszczyna Hazel Podbiał Coltsfoot Iwa Goat willow Agrest Gooseberry Wiśnia Sour cherry Rzepak oz Rapeseed Malina Raspberry Ognicha Field must. Robinia ak. Black locust Bławat Cornflower Konicz biała White clover Lipa drobn. Linden Gryka Buckwheat Konicz czerw. Red clover Wrzos Heather
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
Poland 23 III 24 III 4 IV 9 IV 24 IV 3 V 12 V 30 V 4 VI 6 VI 7 VI 8 VI 3 VII 5 VII 3 VIII 15 VIII
Biała Podl. 3 IV 29 III 1 IV 11 IV 26 IV 4 V 9 V 30 V 6 VI 7 VI 6 VI 9 VI 1 VII 3 VII 29 VII 11 VIII
Białystok 3 IV 2 IV 10 IV 15 IV 2 V 6 V 16 V 30 V 30 V 8 VI 11 VI 9 VI 2 VII 13 VII 20 VII 13 VIII
Bielsko B. 20 III 12 III 26 III 2 IV 20 IV 25 IV 12 V 31 V 6 VI 6 VI 7 VI 8 VI 3 VII 22 VII 29 VIII 18 VIII
Bydgoszcz 19 III 6 IV 8 IV 14 IV 26 IV 4 V 14 V – 11 VI 9 VI 10 VI 12 VI 5 VII 18 VII – 15 VIII
Chełm 27 III 29 III 11 IV 14 IV 29 IV 3 V 13 V 3 VI 12 VI 10 VI 9 VI 16 VI 4 VII 2 VII 3 VIII 28 VIII
Ciechanów 26 III 3 IV 7 IV 10 IV 25 IV 3 V 14 V 28 V 1 VI 1 VI 12 VI 16 VI 5 VII 14 VII 13 VIII 20 VIII
Częstoch. 26 III 13 III 30 III 7 IV 23 IV 3 V 11 V 5 VI 12 VII 7 VI 6 VI 9 VI 4 VII 10 VII 1 VIII 12 VIII
Elbląg 19 III 20 III 7 IV 10 IV 28 IV 3 V 14 V 28 V 21 V 8 VI 18 VI 15 VI 5 VII – 28 VII 15 VIII
Gdańsk 24 III 23 III 8 IV 12 IV 29 IV 8 V 15 V 6 VI 4 VI 10 VI 9 VI 8 VI 9 VII 5 VII – 9 VIII
Gorzów 19 III 20 III 12 IV 31 III 22 IV 2 V 9 V 28 V – 5 VI 4 VI 31 V 27 VI – – 14 VIII
Jelenia Góra 14 III 26 III 30 III 6 IV 26 IV 4 V 15 V 11 VI 11 VI 12 VI 20 VI 19 VI 9 VII 12 VII – 21 VIII
Kalisz 17 III 7 III 2 IV 3 IV 21 IV 3 V 12 V 29 V 14 VI 4 VI 4 VI 4 VI 3 VII 30 VI 22 VII 8 VIII
Katowice 18 III 17 III 25 III 28 III 17 IV 28 IV 8 V 1 VI 28 V 3 VI 5 VI 6 VI 2 VII – 24 VII 13 VIII
strona 95
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
Kielce 6 IV 5 IV 12 IV 13 IV 25 IV 4 V 15 V 25 V 2 VI 8 VI 11 VI 18 VI 3 VII 11 VII 12 VIII 10 VIII
Konin 14 IV 24 III 24 IV 27 IV 28 IV 4 V 12 V – 2 VI 6 VI 16 VI 12 VI 1 VII 8 VII – 18 VIII
Koszalin 3 IV – 17 IV 16 IV 28 IV 10 V 15 V – – 8 VI 15 VI 12 VI 4 VII 7 VII 18 VIII 20 VIII
Kraków 7 III 17 III 21 III 2 IV 20 IV 29 IV 9 V 22 V 24 V 4 VI 9 VI 6 VI 3 VII – 16 VIII 18 VIII
Krosno 21 III 31 III 28 III 4 IV 26 IV 30 IV 13 V 17 V 18 V 3 VI 6 VI 13 VI 30 VI 2 VII 28 VII 16 VIII
Legnica 28 II 16 III 9 IV 2 IV 13 IV 27 IV 9 V 20 V 25 V 2 VI 5 VI 5 VI 30 VI 14 VII – 13 VIII
Leszno 13 III 19 III 1 IV 3 IV 16 IV 25 IV 6 V – – 5 VI 3 VI 2 VI 30 VI 9 VII – 15 VIII
Lublin 1 IV 23 III 3 IV 12 IV 29 IV 3 V 12 V 27 V 31 V 2 VI 5 VI 2 VI 29 VI 29 VI 3 VIII 12 VIII
Łomża 3 IV 4 IV 10 IV 17 IV 29 IV 9 V 18 V 28 V 5 VI 6 VI 8 VI 8 VI 2 VII 8 VII 8 VIII 13 VIII
Łódź 3 IV 15 III 26 III 16 IV 24 IV 1 V 8 V 29 V 27 V 4 VI 8 VI 8 VI 4 VII 16 VI – 13 VIII
Nowy Sącz 29 III 24 III 1 IV 10 IV 25 IV 3 V 12 V 6 VI 12 VI 4 VI 5 VI 12 VI 6 VII 23 VI 11 VIII 21 VIII
Olsztyn 4 IV 31 III 17 IV 18 IV 3 V 11 V 18 V 6 VI 12 VI 14 VI 17 VI 12 VI 10 VII 11 VII – 17 VIII
Opole 14 III 6 III 31 III 4 IV 19 IV 25 IV 6 V 19 V 11 V 31 III 31 V 8 VI 27 VI 30 VI 27 VIII 11 VIII
Ostrołęka 25 III 31 III – 10 IV 29 IV 5 V – 24 V 25 V 6 VI 31 V 20 V 2 VII 28 VI – 12 VIII
Pilsko 16 III 23 III 6 IV 10 IV 25 IV 3 V 14 V 26 V 5 VI 8 VI 6 VI 5 VI 1 VII 8 VII – 13 VIII
Piotrków 17 III 23 III 4 IV 3 IV 26 IV 2 V 9 V 26 V 16 VI 7 VI 9 VI 7 VI 1 VII 3 VII 29 VII 16 VIII
Płock 3 IV 1 IV 5 IV 15 IV 25 IV 3 V 10 V 31 V 30 V 2 VI 5 VI 4 VI 3 VII 7 VII 14 VIII 14 VIII
Poznań 25 III 22 III 2 IV 9 IV 23 IV 5 V 10 V 31 V 29 V 6 VI 3 VI 10 VI 2 VII 24 VI 4 VIII 11 VIII
Przemyśl 29 III 29 III 8 IV 13 IV 17 IV 2 V 12 V 23 V 3 VI 7 VI 6 VI 14 VI 30 VI 7 VII 9 VIII 17 VIII
strona 96
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
Radom 18 III 24 III 27 III 7 IV 26 IV 4 V 8 V 26 V 8 VI 5 VI 10 VI 11 VI 2 VII 29 VI – 22 VIII
Rzeszów 16 III 20 III 23 III 30 III 24 IV 4 V 11 V 29 V 3 VI 2 VI 4 VI 12 VI 30 VI 11 VII 30 VII 4 IX
Siedlce 3 IV 28 III 4 IV 3 IV 28 IV 9 V 18 V 30 V 30 V 7 VI 11 VI 8 VI 30 VI 2 VII 24 VII 15 VIII
Sieradz 2 IV 29 III 7 IV 8 IV 20 IV 1 V 10 V 3 VI 30 V 6 VI 8 VI 12 VI 3 VII 6 VII 11 VIII 12 VIII
Skierniew. 10 IV 2 III 9 IV 15 IV 21 IV 6 V 12 V 26 V 21 V 4 VI 5 VI 3 VI 29 VI 2 VII – 10 VIII
Słupsk 12 IV 19 III 25 IV 20 IV 29 IV 12 V 16 V 25 V 9 VI 16 VI 16 VI 8 VI 12 VII 14 VII 10 VIII 13 VIII
Suwałki 30 III 30 III 13 IV 18 IV 1 V 11 V 23 V 2 VI 8 VI 11 VI 9 VI 4 VI 6 VII 2 VII – 14 VIII
Szczecin 19 III 16 III 1 IV 4 IV 25 IV 4 V 12 V 29 V 9 VI 8 VI 5 VI 11 VI 21 VII 16 VII 24 VII 16 VIII
Tarnobrzeg 5 IV 28 III 2 IV 9 IV 26 IV 3 V 9 V 28 V 31 V 4 VI 3 VI 2 VI 1 VII 1 VII 1 VIII 14 VIII
Tarnów 20 III 26 III 25 III 5 IV 18 IV 26 IV 15 V 24 V 17 V 28 V 1 VI 3 VI 29 VI 24 VII 3 VIII 19 VIII
Toruń 17 III 20 III 1 IV 10 IV 26 IV 8 V 15 V 2 V – 7 VI 4 VI 4 VI 4 VII 10 VII 7 VIII 13 VIII
Wałbrzych 12 III 15 III 27 III 31 III 23 IV 1 V 10 V 30 V 9 VI 2 VI 4 VI 1 VI 5 VII 29 VI – 11 VIII
Warszawa 23 III 24 III 3 IV 2 IV 25 IV 5 V 13 V 1 VI 4 VI 5 VI 6 VI 2 VI 30 VI 10 VII 11 VIII 6 VIII
Włocławek 24 III 23 III 3 IV 16 IV 23 IV 2 V 14 V 31 V 2 VI 1 VI 5 VI 6 VI 28 VI 24 VII 27 VII 11 VIII
Wrocław 22 III 8 III 4 IV 2 IV 19 IV 30 IV 9 V 27 V 24 V 2 VI 30 V 2 VI 28 VI – 19 VII 8 VIII
Zamość 30 III 30 III 9 IV 14 IV 24 IV 7 V 13 V 29 V 5 VI 6 VI 8 VI 6 VI 2 VII 3 VII 11 VIII 19 VIII
Zielona G. 19 III 19 III 9 IV 27 III 17 IV 27 IV 9 V – – 5 VI 5 VI 16 VI 4 VII 1 VII – 13 VIII
strona 97

skali mikro i indywidualne właściwości roślin są źródłem tej zmienności. Posługując się rachunkiem statystycznym możemy szacować jej rozmiary. Dla przytoczonego wyżej przykładu, który uważamy za reprezentatywny dla kraju, będzie to przedział 44 dni. W przedziale tym z prawdopodobieństwem popełnienia błędu na poziomie 5%, można spodziewać się wyników wszystkich możliwych porównań między pasiekami w danym sezonie pszczelarskim. Obejmuje on więc możliwy rozrzut dat wystąpienia pożytku lipowego, jakimi się różnią miejscowości na obszarze, który charakteryzujemy pod tym względem generalną średnią datą. Większość dat w tym zbiorze grupuje się jednak w pobliżu wartości średniej. Obliczyliśmy dla Pomorza Zachodniego, że w 51,4% przypadków odchylenie daty początku kwitnienia lipy od daty średniej nie wykraczało poza ±11 dni, a w przedziale ±22 dni mieściło się 93,7% obserwacji, praktycznie więc wszystkie. Krańcowe odchylenia są zatem rzadkie, poza tym nie występują one każdego sezonu pszczelarskiego, na 10 lat obserwacji notowano je jedynie w 4 latach.

Sprowadzając zasięg regionów do jednego lub kilku województw, określono w podobny sposób zmienność dat początku kwitnienia pozostałych gatunków roślin w przeciętnym sezonie pszczelarskim. Dla leszczyny, maliny, ognichy, koniczyny białej, gryki i wrzosu źródłowy materiał obserwacyjny pochodził z Podlasia (bialskopodlaskie, siedleckie, łomżyńskie, białostockie), dla przebiśniegu z południowo-wschodniej Polski (krośnieńskie, rzeszowskie, przemyskie), dla podbiału z Wyżyny Śląskiej (katowickie), dla chabra bławatka z Wielkopolski (kaliskie, leszczyńskie, poznańskie, pilskie), dla reszty zaś gatunków dobierano obserwacje z różnych województw (tab. 2, część A).

Zwraca uwagę duże zróżnicowanie dat zakwitania tej samej rośliny na stosunkowo niewielkim obszarze, na przykład na terenie województwa. Tego zjawiska raczej nie doceniamy w praktyce pszczelarskiej. Naszą wiedzę na ten temat wykorzystujemy chętnie w porównaniach odległych geograficznie dzielnic, na przykład Dolnego Śląska i Mazur. Co do charakterystyki pod tym względem poszczególnych gatunków roślin, to rośliny uprawiane są mniej podatne na tego rodzaju zmienność. Wyróżnia się tutaj jedynie gryka (±22 dni) i koniczyna czerwona (±24 dni). W pierwszym przypadku wpływa na to prawdopodobnie dość duże zróżnicowanie terminu siewu tej rośliny, w drugim natomiast – zróżnicowanie pory zbioru pierwszego pokosu. W tych porównaniach zasługuje na podkreślenie bardzo mały rozrzut dat zakwitania rzepaku ozimego, wynosi on ±15 dni. Ponieważ krańcowe odchylenia raczej rzadko mają miejsce, warto więc zaznaczyć, że 68 obserwacji (pasiek) znajdzie się w przedziale o połowę mniejszym, czyli odchylenie od średniej dla regionu daty nie wykroczy poza granice ±8 dni.

Z roślin dziko rosnących wysokim rozrzutem dat zakwitania wyróżniały się następujące gatunki: przebiśnieg ±25 dni, leszczyna ±26 dni i iwa ±24 dni, stosunkowo małym natomiast – robinia akacjowa ±19 dni oraz chaber bławatek ±18 dni, który wiąże się jednak z uprawami. Wczesna pora roku sprzyja zatem różnicowaniu się dat zakwitania, gdy to tworzą się po zimie

strona 98

Tabela 1 Zakres odchyleń dat zakwitania na plus i na minus od wartości średniej sprowadzonej do zera Plus and minus deviations from the mean converted to 0 for flowering dates

Gatunek rośliny / Plant species Charakter zmienności – Magnitude of variation: A — między pasiekami w regionie tego samego roku (dni) / among apiaries in the same year (days) Charakter zmienności – Magnitude of variation: B — średnich rocznych dat dla kraju (dni) / average annual dates nationwide (days) Charakter zmienności – Magnitude of variation: C — w obrębie pasieki między latami (dni) / within an apiary year-to-year (days)
Przebiśnieg – Snowdrop ±25,5 ±17,4 ±26,4
Leszczyna – Hazel ±26,4 ±24,9 ±32,4
Podbiał – Coltsfoot ±20,1 ±16,2 ±29,2
Iwa – Goat willow ±24,5 ±15,8 ±25,9
Agrest – Gooseberry ±21,2 ±12,2 ±22,6
Wiśnia – Sour cherry ±16,7 ±11,6 ±18,5
Rzepak ozimy – Rapeseed ±15,0 ±12,2 ±17,2
Malina – Raspberry ±21,6 ±14,5 ±16,1
Ognicha – Field mustard ±20,3 ±15,3 ±15,8
Robinia ak. – Black locust ±19,1 ±12,6 ±18,2
Bławatek – Cornflower ±18,2 ±9,5 ±16,6
Konicz. b. – White clover ±7,3 ±12,0 ±18,7
Lipa drobnolistna – Linden ±22,8 ±9,9 ±17,6
Gryka – Buckwheat ±22,6 ±10,0 ±20,8
Konicz. cz. – Red clover ±24,0 ±11,8 ±18,6
Wrzos – Heather ±20,8 ±6,3 ±18,4

A – roczna dla regionu – annual regionwide, B – wieloletnia dla kraju (41 lat) – long-term nationwide (41 years), C – wieloletnia dla pasieki (model obejmuje 95% przypadków) – long-term for an apiary (model comprises 95% of cases)

strona 99

warunki sprzyjające wegetacji roślin. Mają tutaj pierwszorzędne znaczenie układy pogody, ale znaczną rolę modyfikacyjną odgrywają także cechy środowiska i to one są głównym źródłem tego rodzaju zmienności, jak i również indywidualne właściwości roślin tego samego gatunku. Pogoda natomiast wywiera zasadniczy wpływ na zmienność między latami.

W okresie 41 lat badań stwierdzono znaczne różnice w terminie kalendarzowym kwitnienia roślin. Przy średniej krajowej dla tego okresu dacie zakwitania na przykład agrestu 24 IV, krańcowe odchylenia sięgały dat 12 IV (rok 1946) i 6 V (rok 1956), aczkolwiek najwięcej średnich rocznych było dość bliskich tej wieloletniej (teoretycznie 68% w przedziale od 18 IV do 30 IV, w rzeczywistości od 19 IV do 1 V). Podobne zestawienie dla lipy drobnolistnej przedstawiało się następująco: data średnia wieloletnia 3 VII, krańcowe średnie roczne od 22 VI (1946) do 14 VII (1965), przedział dla 68% obserwacji 28 VI – 8 VII (w rzeczywistości 28 VI – 7 VII), natomiast dla wrzosu w tej samej kolejności 15 VIII, od 6 VIII (1979) do 20 VIII (1962), 68% – 12 VIII-18 VIII (12 VIII – 18 VIII).

Przedziały, które obejmują średnie roczne krajowe daty zakwitania badanych gatunków roślin, określamy w części B tabeli 2. Natomiast część C tej tabeli mieści wyniki podobnych obliczeń, przeprowadzonych na poziomie pasiek. Sporo naszych korespondentów prowadziło w okresie 1946-1986 obserwacje przez kilkanaście kolejnych lat. Wśród nich wybraliśmy w różnych stronach kraju 10 takich, których zapiski obejmowały okres 15-20-letni. Na ich podstawie obliczyliśmy przeciętną zmienność, jaka występuje na przestrzeni lat w datach zakwitania roślin w okolicy każdej pasieki. Oczywiście poszczególne pasieki na terenie kraju różnią się średnimi wieloletnimi datami kwitnienia na przykład agrestu, ale odchylenia od tych wartości w kolejnych latach mieszczą się w podanym przedziale. Licząc od średniej daty wynosi on dla agrestu na plus i na minus 11 dni. Całkowity więc przedział równa się 22 dni i się sprawdza w stosunku do 95% przypadków. W tej pracy ograniczono się do ogólnego scharakteryzowania rozmiarów zmienności dat zakwitania, co dla pszczelarzy dostarcza cennych wskazówek do celów prognozowania pożytków i przygotowania pasieki do ich wykorzystania. Zaznaczę jednak, że odchylenia co do ich wielkości nie występują równomiernie na terenie kraju i nie powielają swojej postaci w stosunku do gatunków roślin kolejno zakwitających w sezonie. W roku 1963 na przykład znaczne opóźnienie wiosny przyniosło w następstwie opóźnienie kwitnienia leszczyny o 18 dni, ale lipa drobnolistna zakwitła w wielu dzielnicach kraju wcześniej od średniej wieloletniej daty (średnio o 3 dni). Różne warunki pogodowe, jakie w niektóre lata mają miejsce podczas całego okresu wegetacyjnego, wywierają odpowiednio też różny wpływ na rozwój roślin, opóźniając go bądź przyspieszając. Wybitnie duże odchylenia trafiają się jednak rzadko i są klasyfikowane jako anomalia fenologiczne.

strona 100

WNIOSKI

Daty zakwitania roślin różnicują się dość silnie na podłożu geograficznym i siedliskowym oraz bardzo silnie pomiędzy latami obserwacji, co odpowiednio rzutuje na czasowy rozkład pożytków pszczelich w sezonie. Gdy chodzi o terminy, należy zatem technologie pasieczne indywidualizować dla poszczególnych pasiek, a prognozowanie dat pożytków powinno się każdego roku uaktualniać stosownie do sezonowego rozwoju wegetacji roślin. Natomiast w zaopatrzeniu rodzin pszczelich na zimę nie można zapominać o ryzyku, które podejmujemy licząc na pojawienie się wiosny fenologicznej w przeciętnym terminie kalendarzowym.

LITERATURA

Anonim (1992): Kalendarz kwitnienia roślin miododajnych. Pszczelarz Polski 3(1):13-31.

Ciesielski T. (1925): Bartnictwo. Gubrynowicz i Syn, Lwów.

Bornus L. (1957): Układ pożytków w Polsce w 1950-1955 r. a rejonizacja produkcji pszczelarskiej. Pszczeln.Zesz.Nauk. 1(1):1-23.

Bornus L. i inni (1974): Badania nad międzyrasowymi mieszańcami pszczoły miodnej. Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln.Zesz.Nauk. 18:1-51.

Gromisz M. (1975a): Rójka i wykorzystanie pszczoły rojowej w pasiekach polskich. Pszczeln.Zesz.Nauk. 19:131-150.

Gromisz M. (1975b): Obrót matkami pszczelimi w pasiekach polskich. Pszczeln.Zesz.Nauk. 19:151-179.

Gromisz M. (1985): Gospodarka cukrem w pasickach polskich. Badania ankietowe 1967-1982. Pszczeln.Zesz.Nauk. 29:323-338.

Gromisz M., Bownik K. (1969): Warunki przyrodniczo-pożytkowe i osiągnięcia produkcyjne pasiek w Polsce w latach 1946-1966. Pszczeln.Zesz.Nauk. 13(1-3):1-55.

Gromisz Z. (1983): Zatrucia pszczół pestycydami w pasiekach korespondentów Oddziału Pszczelnictwa ISK. Pszczelarstwo 34(8):10-11.

L. B. (1951): Korespondenci terenowi w pracach Działu Pszczelarskiego. Pszczelarstwo 2(4):21-45.

Maksymiuk W. (1986): Przyrodnicze podstawy produkcji pasiecznej Polski środkowo-wschodniej. WOPR, Biała Podlaska – Grabanów.

Ostrowska W. (1962): Obserwacje fenologiczne roślin nektarodajnych w rejonie północno-wschodnich Mazur. Pszczelarstwo 11(2):40-43.

strona 101

THE DATES OF FLOWERING OF SOME IMPORTANT HONEY PLANTS IN POLAND IN THE YEARS 1946 – 1986

Michał Gromisz

Summary

Based on 3842 records taken in 860 apiaries throughout Poland in the years 1946 – 1986 average dates of the onset of flowering for the following honey plants in Poland were calculated (average dates in parentheses): common snowdrop Galanthus nivalis L. (23 March), hazel Corylus avelladana L. (24 March), common coltsfoot Tussilago farfara L. (4 April), goat willow Salix caprea L. (9 April), European gooseberry Ribes grossularia L (24 April), sour cherry Crassus vulgaris Mill. (5 May), winter rapeseed Brassica napus L. (12 May), raspberry Rubus idaeus L. (30 May), field mustard Sinapis arvensis L (4 June), black locust (Robinia pseudoacacia L. (6 June), cornflower Centaurea cyanus L. (7 June), white clover Trifolium repens L. (8 June), small-leaved linden Tilia cordata Mill. (3 July), buckwheat (Fagopyrum sagittatum Gilib (5 July), red clover Trifolium pratense L. (3 August), common heather Caluna vulgaris Salisb. (15 August).

A substantial variation was found for flowering dates among the nation’s regions (from south to north and from east to west) and a very large variation from year to year. The year-to-year variation was described and its nationwide, regionwide and apiary-wide model distributions were developed.

Keywords: phenology, honey plants, flowering.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 89: „Rok XXXIV” → Rok XXXVII
  • s. 90: „avelladana” → avellana
  • s. 90: „Soxifragaceae” → Saxifragaceae
  • s. 92: „Caluna” → Calluna
  • s. 93: „ze można” → że można
  • s. 98, tytuł tabeli: „Tabela 1″ → Tabela 2
  • s. 99: „anomalia fenologiczne” → anomalie fenologiczne
  • s. 100, literatura: „pasickach” → pasiekach
  • s. 101, streszczenie: „avelladana” → avellana
  • s. 101, streszczenie: „Crassus vulgaris” → Cerasus vulgaris
  • s. 101, streszczenie: „5 May” → 3 May
  • s. 101, streszczenie: „Caluna” → Calluna

Podobne wpisy