WPŁYW RÓŻNYCH ROZPUSZCZALNIKÓW NA AKTYWNOŚĆ BIOLOGICZNĄ PROPOLISU
tekst: Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXV, 1991 — Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna
strona 55PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXV 1991
Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
Streszczenie
W latach 1985—87 przeprowadzono badania aktywności antybakteryjnej propolisu w stosunku do testowego szczepu bakterii Bacillus subtilis ATCC 663 B w zależności od zastosowanych rozpuszczalników: 96% alkoholu etylowego, 70% alkoholu etylowego, octanu etylu, acetonu, eteru etylowego i układu rozpuszczalników: woda-Tween 20 (9:1). Wykazano, że najwyższą aktywność posiada propolis rozpuszczony w 70% alkoholu etylowym. Po rocznym okresie przechowywania propolisu w takiej postaci jego aktywność antybakteryjna nie obniżyła się. Stwierdzono ponadto, że propolis wykazuje różną aktywność antybakteryjną w zależności od pochodzenia roślinnego.
WPROWADZENIE
Na podstawie literatury można powiedzieć, że stosunkowo najlepiej została zbadana aktywność antybakteryjna. propolisowych ekstraktów etanolowych i wodnych (Wachonina — 1976, Scheller i in. — 1977, Stojko — 1978, Lavie — 1980). Kilku autorów wykazało aktywność biologiczną eterowych ekstraktów propolisu oraz jego frakcji uzyskiwanych z rozpuszczenia tego ekstraktu w innych rozpuszczalnikach (Ellnain-Wojtaszek i in. — 1985, Hładoń i in. — 1985). Stwierdzono także zdolność hamowania wzrostu bakterii działając frakcjami: octanu etylu, eterowo-benzenową i benzenową etanolowego ekstraktu propolisu — EEP (Jóźwik — 1985). Wskazano również na występowanie aktywności antybakteryjnej frakcji Tweenowych tego ekstraktu (Scheller i in. — 1968). W zakresie oceny aktywności antybakteryjnej ekstraktów propolisu ciekawy materiał przedstawiają prace Merestów (Meresta i Meresta — 1980, 1982, 1983, 1985). Autorzy ci badając różne rozpuszczalniki (ekstrahenty) stwierdzili, że najbardziej przydatna do uwalniania związków biologicznie czynnych propolisu okazała się mieszanina alkoholu etylowego lub metylowego, eteru, acetonu i octanu etylu.
Poziom aktywności biologicznej ekstraktów propolisu określany przez
strona 56wymienionych wyżej autorów najczęściej siłą antybakteryjną przedstawia się bardzo różnie. Powodem tego poza pochodzeniem propolisu jest stosowanie: odmiennych testów aktywności biologicznej, różnych metod uzyskiwania badanych frakcji czynnych, a w tym różnych rozpuszczalników.
Tematem niniejszej pracy było zbadanie przydatności kilku najczęściej stosowanych rozpuszczalników organicznych propolisu: 96% alkoholu etylowego, 70% alkoholu etylowego, octanu etylu, acetonu, eteru etylowego i układu rozpuszczalników: woda-Tween 20.
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Próbki propolisu uzyskano w 1985 r. z pięciu różnych pasiek. Przebadano 6 rozpuszczalników organicznych: 96% alkohol etylowy. 70% alkohol etylowy, octan etylu, aceton, eter etylowy i układ rozpuszczalników: woda-Tween 20 (9 : 1). Sporządzono 10% roztwory propolisu w tych rozpuszczalnikach uzyskując w efekcie 30 próbek do badań.
Aktywność antybakteryjną roztworów propolisu oznaczano zaraz po ich przygotowaniu. Sprawdzano ponadto aktywność antybakteryjną próbek propolisu nr 1, 2, 5 przechowywanych w temperaturze pokojowej bez dostępu światła przez 1 rok w postaci roztworów w 70% alkoholu etylowym.
Ocenę aktywności antybakteryjnej roztworów propolisu przeprowadzano stosując test mikrobiologiczny z wykorzystaniem wzorcowego szczepu bakteryjnego Bacillus subtilis ATCC 663B.
Do hodowli płynnych zastosowano pożywkę bulionową Bacto Nutrient Broth firmy Difco, a do hodowli na podłożu stałym pożywkę agarową Bacto Nutrient Agar firmy Difco.
Test mikrobiologiczny z płynnymi hodowlami statycznymi szczepu bakterii polegał na liczeniu przeżywających bakterii w pożywce po wprowadzeniu propolisu do hodowli. Stosowano następujące stężenia propolisu w pożywkach: 60, 100, 200, 400, 600 µg/cm³. Równolegle wykonywano 2 próby kontrolne: — z samym rozpuszczalnikiem dodawanym w ilości 0,03 cm³/cm³ pożywki (maksymalne stężenie rozpuszczalników w pożywkach w próbach właściwych),
— bez rozpuszczalnika i propolisu.
Po kilkunastogodzinnej inkubacji w temperaturze 37°C przeżywające bakterie w pożywkach z propolisem oraz w hodowlach kontrolnych liczono stosując metodę kolejnych rozcieńczeń i posiewów na pożywki stałe (agarowe).
Wpływ propolisu na przeżywalność testowego szczepu bakterii Bacillus subtilis dla poszczególnych próbek przedstawiono w postaci wykresów. Na osi odciętych zaznaczono stężenie propolisu w płynnej hodowli bakteryjnej w µg/cm³, a na osi rzędnych logarytm z liczby bakterii pozostałych
strona 57w pożywce. Jako wskaźnik aktywności antybakteryjnej propolisu przyjęto logarytm z liczby zniszczonych bakterii przy stężeniu propolisu w pożywce 600 µg/cm³.
WYNIKI
W badaniach wstępnych wykluczono wpływ samych rozpuszczalników na wzrost testowego szczepu bakteryjnego. W hodowlach kontrolnych z dodatkiem samych rozpuszczalników występowały bakterie w ilości rzędu 10⁸, 10⁹, a więc tyle ile w hodowlach kontrolnych bez propolisu i rozpuszczalnika. Najwyższą spośród badanych aktywnością antybakteryjną wykazała się próba nr 1 (ryc. 1.). Największy wpływ na testowy szczep bakteryjny posiadał roztwór propolisu w 70% alkoholu etylowym. Niszczył on całkowicie hodowle bakteryjne złożone z ilości bakterii rzędu

Ryc. 1. Wpływ propolisu na przeżywalność wzorcowego szczepu bakteryjnego Bacillus subtilis ATCC 663B — próbka nr 1 (1 — 70% alkohol etylowy, 2 — 96% alkohol etylowy, 3 — octan etylu, 4 — aceton, 5 — układ rozpuszczalników: woda-Tween 20 (9:1)) Effect of propolis on survival rate of standard strain of Bacillus subtilis ATCC 663B — sample 1 (1 — 70% ethyl alcohol, 2 — 96% ethyl alcohol, 3 — acetate ethyl, 4 — acetone, 5 — solvent system: water-Tween 20 (9:1))
10⁸, 10⁹ już przy stężeniu 200 µg/cm³ pożywki. Ten sam propolis rozpuszczony w 96% alkoholu etylowym, octanie etylu i acetonie posiadał już niższą aktywność. Nie zostały zniszczone hodowle bakteryjne nawet przy przyjętym za maksymalne w naszych badaniach stężeniu propolisu 600 µg/cm³. Przy tym stężeniu w pożywkach pozostawały nadal żywe bakterie
strona 58w ilości rzędu od 10³ do 10⁵. Natomiast propolis rozpuszczony w układzie rozpuszczalników: woda-Teen 20 (9 : 1) posiadał najmniejszy wpływ na przeżywalność wzorcowego szczepu bakteryjnego. Przy stężeniu 600 µg/cm³ w pożywce pozostawały nadal nie zniszczone bakterie w ilości rzędu 10⁸. Stosując jako rozpuszczalnik eter etylowy próbka propolisu nr 1 nie niszczyła w ogóle hodowli bakteryjnych. Przy stężeniu propolisu w powyżce 600 µg/cm³ pozostawały nadal bakterie w ilości rzędu 10⁸, 10⁹, a więc tyle ile w hodowlach bakteryjnych bez propolisu (kontrolnych). Próbka nr 4 charakteryzowała się niską aktywnością antybakteryjną w stosunku do Bacillus subtilis ATCC 663B (ryc. 2.).
W tym przypadku największy wpływ na przeżywalność badanych bakterii posiadał roztwór propolisu w 70% alkoholu etylowym. Jednakże nie niszczył on całkowicie hodowli bakteryjnych nawet przy maksymalnym stężeniu 600 µg/cm³. Przy tym stężeniu w pożywkach pozostawały nadal bakterie w ilości rzędu 10⁴ — 10⁵. Aktywność antybakteryjna propolisu

Ryc. 2. Wpływ propolisu na przeżywalność wzorcowego szczepu bakteryjnego Bacillus subtilis ATCC 663B — próbka nr 4 (1 — 70% alkohol etylowy, 2 — 96% alkohol etylowy, 3 — octan etylu, 4 — aceton) Effect of propolis on survival rate of standard strain of Bacillus subtilis ATCC 663B — sample 4 (1 — 70% ethyl alcohol, 2 — 96% ethyl alcohol, 3 — acetate ethyl, 4 — acetone)
rozpuszczonego w 96% alkoholu etylowym, octanie etylu i acetonie była jeszcze niższa. Przy stężeniu propolisu 600 µg/cm³ w pożywkach pozostawały nadal żywe bakterie w ilości rzędu 10⁵ — 10⁷. Ta sama próbka propolisu rozpuszczona w układzie rozpuszczalników: woda-Tween
strona 5920 (9 : 1) i w eterze etylowym nie niszczyła w ogóle testowego szczepu bakterii w hodowlach.
Dla roztworów propolisu w 70% alkoholu etytowym uzyskano najwyższe wartości wskaźnika aktywności antybakteryjnej, od 8,8 dla próbki nr 1 do 3,7 dla próbki nr 4 (tab. 1). Znacznie niższe dla roztworów w 96% alkoholu etylowym od 4,7 dla próbki nr 1 do 1,5 dla próbki nr 3,
Tabela 1 Wskaźnik aktywności antybakteryjnej propolisu (logarytm z liczby zabitych bakterii w pożywce — stężenie propolisu 600 µg/cm³) Index of antibacterial activity of propolis (logarithm of number of bacteria killed in culture — concentration of propolis 600 µg/cm³)
| Rozpuszczalnik / Solvent | Nr próbki propolisu / No. of propolis samples: 1 | Nr próbki propolisu / No. of propolis samples: 2 | Nr próbki propolisu / No. of propolis samples: 3 | Nr próbki propolisu / No. of propolis samples: 4 | Nr próbki propolisu / No. of propolis samples: 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 70% alkohol etylowy / 70% ethyl alcohol | 8,8 | 8,7 | 4,8 | 3,7 | 5,5 |
| 96% alkohol etylowy / 96% ethyl alcohol | 4,7 | 2,9 | 1,5 | 3,4 | 4,5 |
| Octan etylu / Acetate ethyl | 4,4 | 1,4 | 1,4 | 1,7 | 3,6 |
| Aceton / Acetone | 4,1 | — | 1,1 | 1,6 | 1,9 |
| Układ rozpuszczalników: woda—Tween 20 (9:1) / Solvent system: water—Tween 20 (9:1) | 1,1 | 0 | 0,4 | 0 | 0 |
| Eter etylowy / Ethyl ether | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |
w octanie etylu od 4,4 dla próbki nr 1 do 1,4 dla próbki 2 i 3 i w acetonie od 4,1 dla próbki nr 1 do 1,1 dla próbki nr 3. Bardzo niskie wskaźki uzyskano dla roztworów w układzie rozpuszczalników: woda-Tween 20 (9 : 1). Tylko 2 próbki spośród 5 badanych (nr 1 i 3) wykazały niewielką aktywność — 1,1 i 0,4. Pozostałe próbki były nieaktywne ze wskaźnikiem aktywności 0. Podobne wskaźniki aktywności 0 uzyskiwano dla wszystkich próbek rozpuszczonych w eterze etylowym.
Ponieważ najbardziej aktywne okazały się próbki propolisu nr 1, 2 i 5 rozpuszczone w 70% alkoholu etylowym zbadano ponownie ich aktywność po rocznym okresie przechowywania w temperaturze pokojowej bez dostępu światła (ryc. 3.).
Wskaźniki aktywności antybakteryjnej dla badanych próbek zachowały swoje wartości na poziomie zbliżonym do wartości początkowych (dla propolisu świeżego).
strona 60
Ryc. 3. Porównanie wskaźnika aktywności antybakteryjnej propolisu a — świeżego i b — przechowywanego w temperaturze pokojowej przez 12 miesięcy w postaci roztworu w 70% alkoholu etylowym (1, 2, 5 — numer próbki propolisu) Comparision of index of antibacterial activity of a — fresh propolis and b — after storing for 12 months at room temperature as 70% ethyl alcohol solution (1, 2, 5 — number of propolis samples)
DYSKUSJA
Wyniki naszych badań znacznie różnią się od wyników uzyskiwanych w podobnych badaniach przez innych autorów. Jest to spowodowane stosowaniem odmiennych metod określania siły antybakteryjnej i odmiennych sposobów uzyskiwania badanych ekstraktów. Nie bez znaczenia jest źródło pozyskiwania propolisu. Na rozbieżności w wynikach badań aktywności antybakteryjnej propolisu zwrócił uwagę Lavie (1980). Wykazał on jak i my niejednakowo silne działanie bakteriobójcze alkoholowych i wodnych ekstraktów propolisu pochodzącego z różnych źródeł. Merestowie (1980) uzyskali wysoką aktywność ekstraktów propolisu w 70% alkoholu etylowym (MIC = 60, MBC = 120 dla pH podłoża płynnego 6,8) podobnie jak w naszych badaniach, ale test biologiczny przeprowadzali na Staphylococcus aureus 209 P (Oxford), a my na Bacillus subtilis ATCC 663B.
Jóźwik (1985) badał aktywność różnych frakcji EEP w stosunku do saprofitycznych prątków kwasoopornych. Do ekstrakcji stosował układy różnych rozpuszczalników. Największe strefy zahamowania wzrostu prątków gruźlicy uzyskał działając frakcjami octanu etylu, eterowo-benzenową i benzenową. Średnice stref zahamowania wzrostu Mycobacterium
strona 61sp. 279 w milimetrach wynoszące dla frakcji octanowych 29 i 30 były bardzo zbliżone do otrzymanych dla samego EEP (30 mm) zastosowanego przez autora. Uzyskana przez nas aktywność propolisu rozpuszczonego w octanie etylu w stosunku do bakterii Bacillus subtilis kształtowała się również na poziomie zbliżonym do aktywności propolisu rozpuszczonego w 96% alkoholu etylowym.
W przypadku badania aktywności biologicznej EEP rozpuszczonego w roztworach Tween 20 różni autorzy uzyskują wysoce zróżnicowane wyniki, od bardzo niskiej do aktywności równej roztworom w alkoholu etylowym. W naszych badaniach roztwory te miały bardzo niską aktywność antybakteryjną lub były w ogóle nieaktywne. Na niską aktywność w stosunku do testowego szczepu bakteryjnego Bacillus subtilis zwrócił uwagę Scheller i in. (1968).
Zastanawiająca również jest uzyskana w naszych badaniach zerowa aktywność antybakteryjna roztworów eterowych propolisu. Tym bardziej że w badaniach przeprowadzonych przez Ellnain-Wojtaszek i in. (1985) eterowy roztwór propolisu otrzymany poprzez ekstrakcję w aparacie Soxhleta wykazywał wysoką aktywność w stosunku do wzorcowego szczepu bakteryjnego Streptococcus aureus — wartość stężenia hamującego wzrost 60 µg/cm³. Również i w tym przypadku różnice w wynikach są spowodowane prawdopodobnie odmienną metodą ekstrakcji i stosowaniem różnych organizmów testowych.
Wachonina (1976) podaje, że propolis przetrzymywany zarówno w temperaturze 0°C jak i w około 20°C w ciągu kilku lat zachowuje właściwości antybakteryjne na zbliżonym poziomie. Według Schellera (1968) zarówno surowiec jak i frakcje etanolowe propolisu zachowują w temperaturze 4°C właściwości antybakteryjne na poziomie aktywności początkowej przez 8—9 miesięcy. Natomiast według Stojki (1978) propolis niezależnie od warunków przechowywania zachowuje właściwości antybakteryjne na podobnym poziomie przez 18 miesięcy. Nasze badania wykazały, że okres 1 roku jest bezpiecznym okresem przechowywania propolisu w postaci roztworu w 70% alkoholu etylowym.
WNIOSKI
- Najwyższą aktywnością w stosunku do Bacillus subtilis ATCC 663B charaktyryzował się roztwór propolisu w 70% alkoholu etylowym. Niższą aktywnością i na zbliżonym poziomie charakteryzowały się roztwory w 96% alkoholu etylowym, octanie etylu i acetonie. Słabą aktywnością lub jej brakiem charakteryzowały się roztwory w układzie rozpuszczalników: woda-Tween 20 (9 : 1) i w eterze etylowym.
- Roztwór propolisu w 70% alkoholu etylowym zachowuje aktywność na prawie nie zmienionym poziomie przez około 12 miesięcy.
- Propolis wykazuje różną aktywność antybakteryjną w stosunku
do testowego szczepu bakteryjnego Bacillus subtilis ATCC 663B w zależności od jego pochodzenia.
LITERATURA
Ellnain-Wojtaszek M., Bylka W., Skrzypczak L., Kowalewski U., Hładoń B., Chodera A. (1985) Badania fitochemiczne biologicznie czynnych frakcji propolisu. Międzynarodowe Sympozjum Apiterapii. Zagadnienia Wybrane. Kraków: 43—48
Hładoń B., Ellnain-Wojtaszek M., Bylka W., Zdanowski M., Skrzypczak L., Chodera A., Kowalewski Z. (1985) Aktywność cytostatyczna propolisu in vitro: badania frakcji eterowych ekstraktów DEEP i ich sekwencyjnych podfrakcji. Międzynarodowe Sympozjum Apiterapii. Zagodnienia Wybrane. Kraków: 60—66
Jóźwik Z. (1985) Wpływ ektraktów propolisowych zawierających flowonoidy na wzrost saprofitycznych prątków kwasoopornych. Międzynarodowe Sympozjum Apiterapii. Zagadnienia Wybrane. Kraków: 71—77
Lavie P. (1980) Antibiotische, fungizide und phytoinhibierende Eigrnschaften der Propolis. Apiacta 15(3):108—116
Meresta L., Meresta T. (1980) Effect of pH on bactericidal activity of propolis. Bulletin of the Veterinary Institute in Puławy. 24(1—4):21—25
Meresta L., Meresta T. (1982) Usefulness of varoius solvents for extracting biologically active substances from propolis. Bulletin of the Veterinary Institute in Puławy. 35(1—4):12—14
Meresta L., Meresta T. (1983) Research on in vitro antibacterial activity of propolis extracts. Bulletin of the Veterinary Institute in Puławy. 26(1—4):77—80
Meresta L., Meresta T. (1985) Zagadnienia oceny aktywności antybakteryjnej ekstraktów propolisu. Międzynarodowe Sympozjum Apiterapii. Zagadnienia Wybrane. Kraków: 103—107
Scheller S., Nalewajko E., Panasiewicz M., Dziekanowska D., Tustanowski J., Stojko A. (1977) Biological and clinical application of propolis. The action of ethanol extract of propolis (EEP) on cells cultured in vitro. Arzneim.-Forsch. Drug Res. 27(2), 8:1547—1549
Scheller S., Rogala D., Stasiak E., Żurek H. (1968) Antibacterial properties of propolis. Polskie Archiwum Weterynaryjne. 11(3): 391—398
Stojko A. (1978) Doświadczalne i kliniczne badania nad zastosowaniem ekstraktów propolisu. Rozprawa habilitacyjna. Instytut Weterynarii w Puławach
Wachonina T. V. (1976) Propolis — sostav, svojstva i vozmożnosti prakticeskovo ispolzovania: 67—68, 70—71
EFECT OF VARIOUS SOLVENTS ON THE BIOLOGICAL ACTIVITY OF PROPOLIS
H. Rybak-Chmielewska, T. Szczęsna
Summary
Experiments of antibacterial activity of propolis in different solvents were made in 1985—87 in Puławy. The following organic solvents: 96% ethyl alcohol, 70% ethyl alcohol, acetate ethyl, acetone, solvent system: water-Tween 20 (9:1) and ethyl ether were tested using the standard strain of Bacillus subtilis ATCC 663 B.
The results of these studies presented in table 1 show that antibacterial activity of propolis depended to a big degree on the used solvents. Propolis dissolved in 70% ethyl alcohol had the best antibacterial activity.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 58: „woda-Teen” → woda-Tween
- s. 58: „powyżce” → pożywce
- s. 59: „etytowym” → etylowym
- s. 59: „wskaźki” → wskaźniki
- s. 60, podpis ryc. 3: „Comparision” → Comparison
- s. 61: „charaktyryzował” → charakteryzował
- s. 62, tytuł angielski: „EFECT” → EFFECT
- s. 62, piśmiennictwo: „Zagodnienia” → Zagadnienia
- s. 62, piśmiennictwo: „ektraktów” → ekstraktów
- s. 62, piśmiennictwo: „flowonoidy” → flawonoidy
- s. 62, piśmiennictwo: „Eigrnschaften” → Eigenschaften
- s. 62, piśmiennictwo: „varoius” → various
