WSPOMAGANIE STEROWANIA PROCESAMI BIOLOGICZNYMI – SYMULACYJNY MODEL RODZINY PSZCZELEJ
tekst: Andrzej Migacz, Andrzej Izworski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXIX, 1995 — Andrzej Migacz, Andrzej Izworski
strona 39PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXIX, Nr 2 1995
Andrzej Migacz, Andrzej Izworski
Laboratorium Biocybernetyki, Akademia Górniczo-Hutnicza, Al. Mickiewicza 30, 30-073 Kraków
Streszczenie
Tematem pracy jest opis eksperymentów symulacyjnych prowadzonych przy pomocy komputerowego modelu funkcjonowania rodziny pszczelej. Model ten zbudowany został na podstawie algorytmów uzyskanych w trakcie wieloletnich badań identyfikacyjnych z rzeczywistą rodziną pszczelą. Badania te wykazały zadowalającą zgodność wyników symulacji ze stanem rzeczywistym tak złożonego systemu biologicznego jakim jest rodzina pszczela. Wykorzystanie modelu symulacyjnego pozwala na eksperymentalne określenie terminów podkarmiania, miodobrania, wykonywania odkładów, itd. dla różnych warunków atmosferycznych i terenowych. Drogą modelowania można też przykładowo wybrać sposób doprowadzenia rodziny pszczelej do największej liczebności na okres kwitnienia sadów czy rzepaku. Korzystne jest również użycie modelu w celach dydaktycznych, szczególnie w modelowaniu procesów ukierunkowanych na upadek rodziny pszczelej.
Słowa kluczowe: rodzina pszczela, symulacja komputerowa, model cybernetyczny.
WPROWADZENIE
W pracy przedstawiono zastosowanie techniki symulacji cyfrowej do sterowania zachowaniem złożonego systemu biologicznego, jakim jest rodzina pszczela (Apis mellifera L.). Każda rodzina pszczela tworzy system biologiczny złożony z wielkiej liczby osobników połączonych zależnościami typu społecznego. Przedmiotem badań był cyfrowy model rodziny pszczelej zbudowany na podstawie algorytmów uzyskanych w trakcie wieloletnich eksperymentów zarówno identyfikacyjnych jak i weryfikacyjnych opisanych gdzie indziej (Migacz i in. 1985, Migacz i in. 1982, Migacz i in. 1983, Migacz i in. 1994).
Ponieważ skonstruowany model stanowi adekwatny opis jakościowy i ilościowy funkcjonowania rodziny pszczelej z dokładnością wystarczającą dla zrozumienia i przebadania prawidłowości obowiązujących w badanym systemie jak również dla ułatwienia podejmowania decyzji człowiekowi prowadzącemu pasiekę w celu osiągnięcia zamierzonego skutku. Posiada możliwości korekty i struktury parametrów w oparciu o aktualnie dostarczone informacje o systemie rzeczywistym, zatem logicznym kolejnym krokiem jest wykorzystanie modelu
strona 40do przeprowadzania szeregu eksperymentów symulacyjnych mających znaczenie zarówno gospodarcze (w bieżącym sterowaniu gospodarką pasieczną) jak i dydaktyczne.
Wspomaganie sterowaniem rodziny pszczelej z wykorzystaniem modelu polega więc na:
- łatwym dokonywaniu eksperymentów, umożliwiając tym samym wybór np. odpowiedniej gospodarki pasiecznej;
- prognozowaniu skutków określonych zabiegów lub zjawisk (np. fenologicznych) i to ze znacznym wyprzedzeniem;
- dydaktycznej prezentacji zachowań rodziny pszczelej, które w rzeczywistości doprowadziłyby do zniszczenia materiału żywego.
METODYKA
Realizacja modelu. Model zrealizowany został w wersji przystępnej dla użytkownika i działa na komputerach typu IBM PC. Do jego codziennego wykorzystywania nie jest potrzebna żadna szczegółowa wiedza informatyczna. Z uwagi na coraz częstsze wykorzystywanie modelu zarówno podczas zajęć ze studentami Akademii Rolniczych jak i przez praktyków pszczelarzy, poniżej podano skrótowy, jednak wystarczający, opis sposobu korzystania z modelu.
Rozpoczęcie pracy z modelem symulacyjnym polega na wywołaniu głównego menu systemu obejmującego cztery pozycje:
- wprowadzenie parametrów symulacji,
- realizacja eksperymentu symulacyjnego,
- informacje o modelu,
- zakończenie pracy.
Wprowadzenie parametrów symulacji. Pracujący w sposób konwersacyjny moduł wprowadzania parametrów eksperymentu powinien być wywoływany jako pierwszy, gdyż przy jego pomocy dokonuje się ustalenia wszystkich zmiennych przebiegu eksperymentacyjnego wraz z kontrolą ich poprawności. Dodatkowo moduł ten realizuje wczytywanie danych opisujących środowisko (dobowe opady atmosferyczne, dobowa temperatura maksymalna, ilość nektaru, spadzi i pyłku jaką dysponuje środowisko) w zadanym okresie czasu najczęściej równym założonej liczbie kroków symulacji.
We wszystkich rozważaniach ilościowych przyjęto podyktowany głównie tradycją następujący układ jednostek:
- liczebność zbiorów (miara liczby owadów w populacjach) w (liczba owadów · 10³),
- ilość przepływających produktów w (kg),
- powierzchnia plastrów pszczelich w (dcm²),
- temperatura w (°C),
- opady atmosferyczne w (mm/cm²).
Realizacja eksperymentu symulacyjnego. Po ustaleniu żądanych parametrów przebiegu wywoływany jest moduł realizujący eksperyment symulacyjny. Na ekranie wyświetlane są w sposób ciągły informacje pokazujące stan modelowanej rodziny pszczelej. W każdej chwili możliwe jest dokonanie przeglądu wszystkich zasobów rodziny pszczelej i wprowadzenie zmian odpowiadających ingerencji pszczelarza (przykładowo odebranie lub dodanie miodu zasklepionego, miodu odsklepionego, pierzgi, węzy czy plastrów pszczelich). Po zakończeniu eksperymentu wyświetlane są w postaci graficznej główne zmienne symulacyjne, co pozwala na dokładną analizę zakończonego eksperymentu i ewentualne zaplanowanie kolejnego.
Wprowadzono kwantowanie (dyskretyzację) wielkości fizycznych, które w rzeczywistości są ciągłymi funkcjami czasu. Polega to na zastąpieniu wielkości ciągłej przez ciąg wartości funkcji opisującej tę wielkość w określonych chwilach. Czas upływający między kolejnymi chwilami jest okresem kwantowania (Δt). Odcinek odpowiadający temu okresowi z przyporządkowanym mu kolejnym numerem nazwany został krokiem i oznaczony symbolem K.
Przyjęto:
Δt = 24 godz. = 1 krok.
Podczas realizacji eksperymentu na ekranie pojawiają się komunikaty lub zalecenia podające interpretację dokonujących się zmian lub też proponujące ingerencję w następnym kroku przebiegu.
Informacje o modelu. Wywołanie tej opcji powoduje wyświetlenie na ekranie podstawowych informacji zarówno o samym modelu i jego strukturze logicznej jak i o sposobie korzystania z modelu.
Program pomocniczy POGODA. Rodzina pszczela żyje w swoim naturalnym otoczeniu i jest z nim silnie związana. Środowisko dysponuje zapasami nektaru oraz pyłku kwiatowego, które to surowce są pobierane przez pszczoły a następnie spożywane, przerabiane na inne produkty oraz magazynowane. Pod pojęciem otoczenie rozumieć należy praktycznie powierzchnię okręgu (wokół ula czy pasieki) o promieniu 2 km wraz ze źródłami surowców interesujących pszczoły. Obecność w środowisku tychże surowców wcale nie znaczy, że cały ich zapas zostanie pobrany przez pszczoły. W krańcowym przypadku środowisko może dysponować dużymi zapasami surowców, które nie zostaną pobrane przez pszczoły, jeżeli rodzina (system) nie dysponuje np „pszczołą lotną” w grupie wiekowej powyżej 20 dni. Podobna sytuacja może zaistnieć w przypadku, gdy warunki atmosferyczne (opady, temperatura otoczenia albo jedno i drugie) znajdą się poza pewnym przedziałem). W czasie deszczu lub temperatury poniżej 8°C pszczoły nie wykonują lotów. Tak samo również w zależności od odległości pożytków
strona 42dzienna liczba lotów „na pożytek” jest większa lub mniejsza.
W modelu symulacyjnym warunki pogodowe oraz otoczenie odzwierciedla osobny zbiór danych, który jest zakładany przez pszczelarza na dyskietce pod kontrolą oddzielnego, niezależnego od procedur systemu programu o nazwie POGODA. Program ten pozwala na utworzenie dowolnej liczby zbiorów opisujących dane meteorologiczne i fenologiczne. Dane te można wprowadzać dla dowolnej liczby kroków eksperymentu (dni) nie większej jednak niż 240.
Eksperymenty symulacyjne. Aby uruchomić model użytkownik musi odpowiedzieć na określoną liczbę pytań dotyczących:
- stopnia rozwoju rodziny pszczelej;
- ilościowych oszacowań pożytków pszczelich w okolicy usytuowania pasieki;
- danych określających rasę i wartość biologiczną matki (lub matek pszczelich) w pasiece;
- warunków atmosferycznych, a to maksymalnej temperatury dziennej czy też wysokości opadów atmosferycznych (rzeczywistych na danym terenie lub domniemanych);
- odległości pożytków od pasieki;
Autorzy korzystali z danych meteorologicznych Instytutu Meteorologicznego w Balicach, gdyż ta placówka była usytuowana najbliżej miejsca położenia pasieki i drogą porównania stwierdzono dobrą zgodność danych tej stacji z pomiarami wykonanymi w pasiece. Pożytki pszczele oszacowano metodą M. Lipińskiego (Lipiński 1958) ze zdjęć fotogrametrycznych okolicy usytuowania pasieki. Dane meteorologiczne i fenologiczne zawarte zostały w zbiorze METEO. W eksperymentach symulacyjnych wykorzystywany był również zbiór danych METEO1. Jest to zbiór uzyskany przez zmniejszenie o połowę pożytków pszczelich w odniesieniu do pożytków zbioru METEO przy identycznych warunkach meteorologicznych. Wykres omawianych pożytków (dane ze zbiorów METEO i METEO1) przedstawia rycina 1.
Dane wyjściowe dotyczące stopnia rozwoju rodzin pszczelich uzyskano z przeglądów rodzin pszczelich wykonywanych rutynowo w pasiece. Oceniana była również jakość biologiczna matek pszczelich rasy kaukaskiej i kraińskiej. W oszacowaniach uwzględniono też konkurencję pszczół w terenie, tzn. obecność innych pasiek (Migacz i in. 1981).
Należy tu podkreślić, że rzeczywiste dane zebrane w pasiece oraz dane meteorologiczne i fenologiczne zostały wprowadzone jako dane wejściowe modelu symulacyjnego. Całość uzyskanych wyników pochodzi z symulacji komputerowej – uprzedzając jednak wnioski końcowe, wyraźnie widoczna jest zgodność ewentualnych rzeczywistych zachowań rodziny pszczelej z wynikami modelowymi.
strona 43
Ryc. 1. Rozkład pożytków pszczelich oraz liczba lotów dziennych (zbiór METEO oraz METEO1) Distribution of honey flow and the number of day flights (METEO and METEO1 files)
strona 44Tabela 1 Dane wejściowe eksperymentu – Experimental source data
| Lp. | Parametr | Wartość |
|---|---|---|
| 1 | Liczba kroków modelowych (w dobach) The number of the model steps (in days) |
220 |
| 2 | Rasa matki pszczelej CAU/CAR Honey queen breed |
CAU |
| 3 | Granica dobowej wydajności matki pszczelej (w tys/dobę) Limit of queen laing efficiency (x10³/day) |
2 |
| 4 | Granica roczna wydajności matki pszczelej (w tys) Annual limit of queen laying efficiency (x10³) |
200 |
| 5 | Początkowa wydajność matki pszczelej (tys) Initial queen laying efficiency (x10³) |
0,5 |
| 6 | Liczba czerwiu wyprodukowana od początku sezonu (w tys) Number of the brood cells produced since the begining of the season (x10³) |
0,5 |
| 7 | Średni czas życia pszczoły (w dobach) Mean lifespan of bees (days) |
40 |
| 8 | Powierzchnia węzy (w dm²) Comb foundation surface (dm²) |
4 |
| 9 | Powierzchnia plastrów (w dm²) Honeycomb surface (dm²) |
156 |
| 10 | Zapas miodu niezasklepionego (w kg) Store of the uncapped honey (kg) |
2 |
| 11 | Zapas miodu zasklepionego (w kg) Store of the capped honey (kg) |
4 |
| 12 | Zapas pierzgi (w kg) Bee bread store (kg) |
2 |
| 13 | Liczba jaj (w tys) Eggs number (x10³) |
0,5 |
| 14 | Liczba larw (w tys) Larvae number (x10³) |
0 |
| 15 | Czerw zasklepiony (w tys) Sealed brood (x10³) |
0 |
| 16 | Liczba pszczół (w tys) Number of bees (x10³) |
30 |
| 17 | Pszczół karmicielek (w tys) Number of nurse bees (x10³) |
4 |
| 18 | Pszczół woszczarek (w tys) Number of building comb bees (x10³) |
4 |
| 19 | Nazwa zbioru z danymi o pogodzie i pożytkach Harvest name with the information about the weather and honey flow |
METEO |
Liczba eksperymentów modelowych ze względu na mnogość parametrów wejściowych modelu jest bardzo duża. W ramach niniejszej pracy prezentowane są wyniki dwóch grup eksperymentów oznaczonych jako A i B.
Dane wejściowe grupy A uzyskane z przeglądu w dniu pierwszego oblotu wiosennego zebrane zostały w tabeli 1.
Eksperyment modelowy A1 powinien odpowiedzieć na pytanie, czy pszczoły przeżyją okres czynny bez interwencji człowieka (warunki atmosferyczne i fenologia METEO).
Eksperyment modelowy A2 pozwala na zorientowanie się ile miodu i na jakich warunkach można odebrać z ula (warunki atmosferyczne i fenologia METEO).
Eksperyment modelowy A3 powinien odpowiedzieć na pytanie, co będzie jeżeli pszczelarz podwoi liczbę rodzin w pasiece (warunki atmosferyczne i fenologia METEO1).
Dane wejściowe grupy B różnią się od danych z tabeli 1 (a więc od danych grupy A) jedynie wprowadzeniem matki pszczelej o innej kondycji biologicznej – założono bowiem, że matka pszczela może wyprodukować 1 tys. jaj na dobę oraz 100 tys. jaj na sezon.
W grupie B modelowane były eksperymenty B1, B2 i B3 analogiczne do eksperymentów grupy A.
Eksperymenty grupy A i B wykonano w modelu w kubaturze gniazda pszczelego, która odpowiada ulowi wielkopolskiemu dwukorpusowemu w układzie 10×10 plastrów.
Najważniejsze dane charakteryzujące rodzinę pszczelą w eksperymencie A1 zebrano w tabeli 2. Wynika z niej, że rodzina pszczela może przeżyć sezon letni bez interwencji człowieka a nawet zgromadzić sobie dość poważny zapas miodu na zimę. Duża jest jednak różnica pomiędzy czasem wystąpienia maksimum pszczół a maksimum pożytku. Jeszcze większa różnica, bo aż 110 kroków modelowych występuje między liczbą zbieraczek a maksimum pożytków (faktem jest, że pożytki maksymalne wypadły tu stosunkowo wcześnie). Jest to poważna a wynikająca z fizjologii rodziny pszczelej trudność w pszczelarstwie.
Najważniejsze dane charakteryzujące rodzinę pszczelą w eksperymencie A2 zebrano w Tabeli 3. Tutaj również czas wystąpienia maksimum liczby pszczół jest znacznie opóźniony w stosunku do czasu wystąpienia maksimum pożytku. Jest to konsekwencją faktu, że jak i poprzednio w modelu nie były wykonywane żadne zabiegi stymulujące szybszy rozwój wiosenny rodziny pszczelej. W tym eksperymencie też występuje podobnego rzędu różnica pomiędzy liczbą zbieraczek a maksimum pożytków. W trakcie eksperymentu odebrano 30 kg miodu, lecz tyleż samo musiano jesienią dodać cukru w syropie. Taki rodzaj gospodarki zwie się spekulacyjnym, gdyż zysk pszczelarza polega na różnicy ceny 1 kg miodu w porównaniu z ceną 1 kg cukru. Świadczy to również i o tym, że okolica nie jest zbyt bogata w pożytki pszczele a pszczelarz powinien być ostrożny w powiększaniu liczby rodzin w pasiece ze względu na możliwość przesycenia pszczołami okolicy.
strona 46Tabela 2 Rozwój rodziny pszczelej bez interwencji pszczelarza (eksperyment modelowy A1) Development of bee colony without intervention of beekeeper (simulation experiment A1)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 20.07 | 17.09 |
|---|---|---|---|---|
| Krok modelu Step of the model |
26 | 70-80 | 139 | 198 |
| Min. liczby pszczół (tys) Min. number of bees (x10³) |
7,9 | – | – | – |
| Maks. liczby pszczół (tys) Max. number of bees (x10³) |
– | – | 59 | – |
| Maks. przybytku (kg/doba) Max. of honey flow (kg/24 hrs) |
– | 3,5 | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | 40,6 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store uncapped honey (kg) |
– | – | – | 0 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store capped honey (kg) |
– | – | – | 17,5 |
| Końcowy zapas pierzgi (kg) Final store of bee bread (kg) |
– | – | – | 2,3 |
Najważniejsze dane charakteryzujące rodzinę pszczelą w eksperymencie A3 zebrano w tabeli 4. Początkowy rozwój rodziny pszczelej jest podobny jak w poprzednich przypadkach. Maksima pszczół i pszczół zbieraczek są również przesunięte daleko od wczesnego wprawdzie ale maksymalnego pożytku. Jak widać z tabeli 4 pszczoły bez interwencji człowieka (podkarmianie jesienne) padną we wrześniu. Jest to przestroga dla pszczelarzy dążących do nadmiernego powiększania liczebności pasieki bez zwiększania w terenie pożytków pszczelich drogą wysiewu roślin miododajnych (choćby na nieużytkach). Poprzez zwiększanie liczebności pasieki pszczelarz sam sobie stwarza konkurencję pszczół na pożytkach. Może on co prawda odebrać pewną ilość miodu, lecz podkarmianie jesienne może uczynić pasiekę nierentowną.
strona 47Tabela 3 Przykład gospodarki pasiecznej tzw. „spekulacyjnej” przeprowadzony na modelu (eksperyment modelowy A2) Example of the speculate behaviour (simulation experiment A2)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 15.06 | 1.07 | 8.08 | 21.08 | 1.09 | 10.09 | 30.09 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Krok modelu Step of the model |
26 | 70-80 | 104 | 120 | 158 | 175 | 182 | 191 | 211 | – |
| Odebrano miodu (kg) Get the honey (kg) |
– | 10 | 10 | 10 | – | – | – | – | – | – |
| Dodano syropu (kg) Put the syrup (kg) |
– | – | – | – | – | 5 | 5 | 10 | 10 | – |
| Min. liczby pszczół (tys) Min. number of bees (x10³) |
7.9 | – | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Maks. liczby pszczół (tys) Max. number of bees (x10³) |
– | – | – | – | 70 | – | – | – | – | – |
| Maks. przybytek (kg/doba) Max. income of nectar (kg/24 hrs) |
– | 3.5 | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | – | – | – | – | – | – | 38.4 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store of uncapped honey (kg) |
– | – | – | – | – | – | – | – | – | 3.64 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store of capped honey (kg) |
– | – | – | – | – | – | – | – | – | 13.4 |
Tabela 4 Przykład rozwoju rodziny pszczelej w przypadku powiększenia liczebności pasieki przy niezmienionych warunkach atmosferycznych i niezmienionej topografii pożytków (eksperyment modelowy A3) Example of the development of bee colony in unchanging atmospherical terms and unchanging nectars flow distribution (simulation experiment A3)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 12.07 | 17.09 |
|---|---|---|---|---|
| Krok modelu Step of the model |
26 | 70-80 | 131 | 198 |
| Minimum liczby pszczół (tys) Minimum number of bees (x10³) |
7.9 | – | – | – |
| Maksimum liczby pszczół (tys) Maximum number of bees (x10³) |
– | – | 62 | – |
| Maksimum przybytku (kg/doba) Maximum of honey flow (kg/24 hrs) |
– | 1.75 | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | 27.3 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store of uncapped honey (kg) |
– | – | – | 0 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store of capped honey (kg) |
– | – | – | 7.6 |
| Końcowy zapas pierzgi (kg) Final store of bee bread (kg) |
– | – | – | 2 |
Z przeprowadzonych eksperymentów grupy A wynikają następujące spostrzeżenia:
- Nie jest możliwe bez zabiegów prowadzonych przez człowieka osiągnięcie maksimum liczby pszczół na pożytki wczesne takie jak kwitnienie sadów rzepaku ozimego, itp. Pszczół jest wtedy około ⅓ liczby maksymalnej. Sprawę tę rozwiązuje się zwykle podwożąc rodziny pszczele w pobliże źródła pożytków (zwiększa się dzienną liczbę lotów).
- Jeżeli rój pszczeli wyjdzie odpowiednio wcześnie, to może zgromadzić zapasy wystarczające do przezimowania. Można tu zaryzykować twierdzenie, że rzadkość występowania pszczół żyjących dziko spowodowana jest nie brakiem pokarmu lecz brakiem siedlisk o odpowiedniej kubaturze i chorobami panującymi obecnie wśród pszczół, np. warroza i nozematoza.
- Nawet w terenach skąpych w pożytki można odebrać miód prowadząc tzw. gospodarkę spekulacyjną.
Wyniki eksperymentu modelowego B1 zebrano w tabeli 5. Wynika z niej, że rodzina z matką pszczelą o cechach uprzednio omówionych może przeżyć sezon a nawet zgromadzić bardzo duże ilości miodu, natomiast końcowa liczba pszczół praktycznie nie rokuje przezimowania, choćby nawet pszczelarz zmniejszył na zimę kubaturę ula. Tak mała (około 7,9 tys.) liczba pszczół nie wytworzy pożądanej ilości ciepła dla ogrzania zimowego kłębu pszczół.
Tabela 5 Rozwój rodziny pszczelej bez interwencji pszczelarza (eksperyment modelowy B1) Development of bee colony without interventions of beekeeper (simulation experiments B1)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 12.07 | 17.09 |
|---|---|---|---|---|
| Krok modelu Step of the model |
26 | 70-80 | 142 | 198 |
| Minimum liczby pszczół (tys) Minimum number of bees (x10³) |
7.9 | – | – | – |
| Maksimum liczby pszczół (tys) Maximum number of bees (x10³) |
– | – | 32 | – |
| Maksimum przybytku (kg/doba) Maximum of honey flow (kg/24 hrs) |
– | 3.5 | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | 7 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store of uncapped honey (kg) |
– | – | – | 0 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store of capped honey (kg) |
– | – | – | 39.7 |
| Końcowy zapas pierzgi (kg) Final store of bee bread (kg) |
– | – | – | 7.18 |
Przykładowe przebiegi charakteryzujące funkcjonowanie rodziny pszczelej w eksperymencie B1 przedstawiono na rycinach 2 i 3. Rycina 2 przedstawia przebieg dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą (krzywa ciągła) oraz zmianę liczby pszczół w sezonie. Rycina 3 ilustruje przesunięcie pomiędzy maksimum dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą a maksimum zbieraczek nektaru.
strona 50
Ryc.2. Przebieg dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą (krzywa ciągła) oraz zmiana liczby pszczół w sezonie w eksperymencie B1 Daily egg production by honeybee queen (continuous curve) and changes in the number of bees in experiment B1

Ryc.3. Przesunięcie pomiędzy maksimum dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą a maksimum zbieraczek nektaru w eksperymencie B1 Shift between the maximum of a daily egg production by honeybee queen and the maximum of the forage number in experiment B1
strona 51Wyniki eksperymentu modelowego B2 zebrano w tabeli 6. Wynika z niej, że można dysponując taką matką pszczelą odebrać poważne ilości (40 kg) miodu, ale końcowa liczba pszczół przezimowania nie rokuje, choć potrafiła zgromadzić dużą ilość miodu – garstka pszczół zimująca na dużych zapasach).
Wyniki eksperymentu modelowego B3 zebrano w tabeli 7. Jest to eksperyment z podwojoną liczbą rodzin pszczelich. Z danych eksperymentu wynika, że rodzina pszczela przeżyje sezon, a nawet uzbiera dużo pierzgi i miodu na przezimowanie, lecz nie wytworzy wystarczającej liczby pszczół. Ten pozorny paradoks między eksperymentami grupy A i B daje się wytłumaczyć. Otóż rodziny pszczele grupy B produkują w sezonie globalnie dużo mniej czerwiu, który trzeba wykarmić, a jest to znacząca pozycja w bilansie rodziny pszczelej. Ponadto rodzina pszczela nie jest tak liczebna, więc i tu występuje oszczędność w zapasach zużywanych na podtrzymanie życia. Jest to dla pszczelarza dylemat między taktyką a strategią prowadzenia pasieki. Taktyka polega tu na chęci pozyskania jak największej ilości miodu w sezonie, zaś strategia wymusza prowadzenie pasieki w sposób ciągły.
Przeżycie rodziny pszczelej z omawianą w grupie B matką pszczelą przez aktualny sezon jest jednak problematyczne. Same pszczoły zmienią zwykle matkę (kierowane instynktem biologicznym) w wyniku tzw. cichej wymiany i same dokonają wyboru lepszej, tzn. wydajniejszej matki. Należy więc zachować rozsądny kompromis w wychowie matek tak, aby zebrać miód i zapewnić rodzinie przeżycie. Jest to zagadnienie trudne, niektórzy pszczelarze izolują matkę wraz z pszczołami na 1 plastrze na czas pożytku głównego – odpowiada to połaczeniu eksperymentów A i B w modelu.
W artykule opisano tylko trzy eksperymenty modelowe. Podobnych eksperymentów można na modelu wykonać bardzo dużo. Można zmieniać warunki początkowe, zmieniać warunki atmosferyczne, fenologiczne, itp.
strona 52Tabela 6 Przykład gospodarki pasiecznej tzw. „spekulacyjnej” przeprowadzony na modelu (eksperyment modelowy B2) Example of speculate behaviour (simulation experiment B2)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 13.05 | 3.06 | 30.06 | 14.07 | 6.10 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Krok modelu – Step of the model | 26 | 70-80 | 71 | 92 | 119 | 133 | 217 | – |
| Odebrano miodu – Get the honey (kg) | – | – | 10 | 10 | 10 | 10 | – | – |
| Dodano syropu – Put the syrup (kg) | – | – | – | – | – | – | – | – |
| Minimum liczby pszczół (tys) Minimum number of bees (x10³) |
7.9 | – | – | – | – | – | – | – |
| Maksimum liczby pszczół (tys) Maximum number of bees (x10³) |
– | – | – | – | – | 32 | – | – |
| Maksimum przybytku (kg/doba) Maximum of honey flow (kg/24 hrs) |
– | 3.5 | – | – | – | – | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | – | – | – | – | 7.3 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store of uncapped honey (kg) |
– | – | – | – | – | – | – | 0 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store of capped honey (kg) |
– | – | – | – | – | – | – | 9.17 |
| Końcowy zapas pierzgi (kg) Final store of bee bread (kg) |
– | – | – | – | – | – | – | 12.5 |
Tabela 7 Rozwój rodziny pszczelej w przypadku powiększenia liczebności pasieki (eksperyment modelowy B3) Development of bee colony in terms of increment the numbers of colonies (simulation experiment B3)
| Miesiąc i dzień – Month and day | 29.03 | 12-22.05 | 23.07 | 28.10 |
|---|---|---|---|---|
| Krok modelu Step of the model |
26 | 70-80 | 142 | 228 |
| Minimum liczby pszczół (tys) Minimum number of bees (x10³) |
7.9 | – | – | – |
| Maksimum liczby pszczół (tys) Maximum number of bees (x10³) |
– | – | 32 | – |
| Maksimum przybytku (kg/doba) Maximum of honey flow (kg/24 hrs) |
– | 1.7 | – | – |
| Końcowa liczba pszczół (tys) Final number of bees (x10³) |
– | – | – | 7.4 |
| Końcowy zapas miodu niezasklep. (kg) Final store of uncapped honey (kg) |
– | – | – | 0 |
| Końcowy zapas miodu zasklep. (kg) Final store of capped honey (kg) |
– | – | – | 25.4 |
| Końcowy zapas pierzgi (kg) Final store of bee bread (kg) |
– | – | – | 4.3 |
WNIOSKI
Warunkiem koniecznym uzyskania z symulacji komputerowej jakichkolwiek korzyści praktycznych jest w miarę dobra ilościowa i jakościowa zgodność wyników symulacji z rzeczywistym funkcjonowaniem podlegającemu modelowaniu systemem.
Celem weryfikacji przyjęto jako parametry charakteryzujące stan biologiczny rodziny pszczelej:
- liczbę pszczół robotnic w rodzinie,
- dobową produkcję czerwiu przez matkę pszczelą,
- liczbę komórek czerwiu zasklepionego.
Liczbę pszczół robotnic szacowano metodą ważenia pszczół i wyliczano błędy w porównaniu z wynikami modelowania. Średni błąd wyniósł w tym
strona 54przypadku 7,33%.
Liczbę komórek z czerwiem zasklepionym szacowano metodą fotografowania plastrów w odstępach 11-dniowych i liczenia komórek. Średni błąd w porównaniu z wynikami modelowania wyniósł 8,40%.
Wyniki z poprzedniego pomiaru pozwalają na wyliczenie dobowej produkcji czerwiu przez matkę pszczelą. Średni błąd w porównaniu z wynikami modelowania wyniósł tutaj 14,00%.
Średni błąd pomiędzy wynikami symulacyjnymi a oszacowaniami wykonywanymi dla rzeczywistych rodzin pszczelich wyliczany był ze wzoru:
x = Σ_{i=1}^{n} |xᵢ| / n = 1/n Σ_{i=1}^{n} |xᵢ|
gdzie:
x – błąd średni, i – kolejny numer eksperymentu, n – liczba eksperymentów,
|xᵢ| – bezwzględna wartość błędu procentowego w danym eksperymencie odniesiona do wartości oszacowanej w ulu.
Prace weryfikacyjne wykazały zatem zadowalającą zgodność wyników symulacji ze stanem rzeczywistym systemu.
Model symulacyjny rodziny pszczelej jest pomocny poprzez wykonywanie eksperymentów przez pszczelarzy i studentów. Był on weryfikowany dla pszczół rasy kaukaskiej i kraińskiej, więc dla tych ras może być wykorzystywany. Pozwala on w sposób eksperymentalny określić terminy podkarmiania, miodobrania, wykonywania odkładów, itd. Ponadto sygnalizuje nastrój rojowy.
Eksperymenty modelowe pozwalają pszczelarzowi wybrać miejsce pod założenie pasieki lub też typ gospodarki, np. wędrowny. Drogą eksperymentalną można wybrać sposób doprowadzenia rodziny pszczelej do największej liczebności na okres kwitnienia sadów, rzepaku, itp.
Model może mieć również duże zastosowanie w celach dydaktycznych, gdyż pozwala na wykonywanie eksperymentów bez użycia materiału żywego, co jest o tyle korzystne, że niektóre eksperymenty są z góry założone na upadek rodziny pszczelej.
strona 55LITERATURA
Lipiński M. (1958) – Pożytki pszczele, zapylanie i miododajność, PWRiL, Warszawa, :149-163.
Migacz A., Tadeusiewicz R. (1981) – Komputerowy model zjawiska konkurencji rodzin pszczelich w terenie. Archiwum Automatyki i Telemechaniki, 26(2):253-263.
Migacz A., Tadeusiewicz R. (1985) – Competition of the Bee Colonies, a Computer Model and its Application, Biocybernetics and Biomedical Engeneering, 2(1):41-50.
Migacz A., Tadeusiewicz R. (1982) – Komputerowy model rodziny pszczelej, Zeszyty Naukowe AGH, Elektrotechnika, 1:143-157.
Migacz A., Tadeusiewicz R. (1983) – The computer model of the Bee Colony. System Science, 9(3):83-95.
Migacz A., Izworski A. (1994) – Cybernetyczny model złożonego systemu biologicznego na przykładzie rodziny pszczelej. XXXI Naukowa Konferencja Pszczelarska, Puławy. Streszczenia referatów, :42-43.
THE SUPPORT OF THE CONTROL OF BIOLOGICAL PROCESSES – SIMULATIONAL MODEL OF A BEE COLONY
A. Migacz, A. Izworski
Summary
Cybernetic modelling usually refers to the chosen parts of biological systems. This paper describes a computer model of simulating a bee colony functioning and several experiments conducted using this model. The model comprises ten basic modules: reproduction, collection of food, environment, atmospheric conditions, food economy, potential demand, control and meeting the demand, honey capping and uncapping, and building of honeycombs. The model parameter values are based on the estimation and on the separate identificational experiments. The model can be considered useful since the results of the simulation correspond fairly well with the experimental data. The experiments conducted show that presented model is of practical and didactic values.
Keywords: bee colony, computer simulation, cybernetic modelling.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 44, tab. 1: „laing” → laying
- s. 44, tab. 1: „begining” → beginning
- s. 51: „połaczeniu” → połączeniu
- s. 55, piśmiennictwo: „Engeneering” → Engineering
