PRZYCZYNEK DO POZNANIA BIOLOGII KWITNIENIA, NEKTAROWANIA I MIODODAJNOŚCI WRZOSU (CALLUNA VULGARIS (L.) SALISB.)
tekst: Bolesław Jabłoński
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXII, 1988 — Bolesław Jabłoński
strona 55PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXXII 1988
(CALLUNA VULGARIS (L.) SALISB.)
Bolesław Jabłoński
Oddział Pszczelnictwa ISK w Puławach
WPROWADZENIE
Wrzos należy do bardzo ważnych dzikich roślin miododajnych, a miód z niego jest wysoko ceniony. Gatunek ten występuje w Europie, w północno-zachodniej części Afryki, w Azji Mniejszej i Syberii Zachodniej oraz we wschodniej części Ameryki Północnej, wykraczając daleko poza koło polarne. W Polsce spotykany jest na całym obszarze, w widnych suchych lasach sosnowych, na podleśnych łąkach i pastwiskach, nierzadko na wysokich torfowiskach, a na bezwapiennych terenach piaszczystych, zwłaszcza nad morzem, tworzy często rozległe wrzosowiska. W północnej części ZSRR i w Skandynawii wrzos występuje w większym zagęszczeniu w lasach i zwartymi kobiercami pokrywa wiele obszarów bezleśnych oraz skalistych terenów górskich.
W Norwegii wrzos jest główną rośliną pożytkową, zapewniającą bardzo wysokie zbiory miodu, wynoszące 30—60 kg od jednej rodziny pszczelej i więcej (Lunder 1949, Hegdal 1978). Wysokie zbiory miodu wrzosowego spotyka się również w Związku Radzieckim. Według Głuchova (1950) wynoszą one około 30 kg z pnia, a według Roze (1953) i Żandarova (1965) w Republice Litewskiej dochodzą do 50 lub nawet 65 kg z pnia. Większe wrzosowiska występujące w północnej i południowo-zachodniej części Polski pozwalają pszczelarzom zbierać po kilka do kilkunastu kg miodu wrzosowego od jednej rodziny pszczelej. Lepsze wyniki uzyskiwane są w latach bogatszych w opady.
Ze względu na znaczenie wrzosu jako głównej rośliny pożytkowej w Skandynawii, znany w świecie pionier pszczelarstwa norweskiego, prof. dr Rolf Lunder zajął się badaniem tego gatunku już w latach czterdziestych. Stwierdził on m. in. (Lunder 1949), że na terenach górskich,
strona 56w miarę wznoszenia się nad poziom morza, mniejsze są dzienne przybytki ula na wadze i niższa nieco jest też koncentracja cukrów w pobieranym przez pszczoły nektarze wrzosowym, zaś wielkość dziennego wziątku bywa tym większa, im wyższa w ciągu dnia jest maksymalna temperatura powietrza.
W latach siedemdziesiątych prof. R. Lunder badał wpływ czynników zewnętrznych na nektarowanie wrzosu w naturalnych warunkach na wrzosowiskach i w kamerach klimatyzacyjnych. (Pobieraniem nektaru w 1972 r. zajmował się autor niniejszej pracy, a ważniejsze zebrane przez niego wyniki zostały zawarte w publikacji Thyri — 1978). Zarówno wyniki uzyskane w terenie, jak i w kamerach klimatyzacyjnych wykazały, że pozytywny wpływ na nektarowanie wrzosu wywiera przede wszystkim intensywniejsze oświetlenie roślin oraz wyższa temperatura dnia, zaś wpływ ujemny mają przedłużające się w czasie kwitnienia deszcze, którym towarzyszy duże zachmurzenie. Kwiaty wrzosu pochodzące z roślin o różnej intensywności kwitnienia oraz położone w różnych partiach kwiatostanów nie wykazały większych różnic w obfitości nektarowania. Ogólna ilość cukrów wydzialana przez 10 kwiatów wrzosu w ciągu ich życia wynosiła 0,13—2,86 mg, przy koncentracji suchej masy w nektarze 28—69%.
Według danych Hanssona (1968), jeden kwiat wrzosu w Szwecji wydziela w ciągu doby około 0,5 mg nektaru o zawartości około 25% cukrów. Szklanowska (1973) badając bory jako bazę pożytkową pszczół w Polsce stwierdziła, że 10 kwiatów wrzosu wydzielało w ciągu doby średnio 1,72 mg cukrów, przy koncentracji ich w nektarze 31—59%. Ilość cukrów dostarczaną przez wrzos rosnący na 1 ha lasu, zależnie od nasilenia występowania go w runie, oceniła ta autorka na 2—40 kg. Erastor (1984), zajmujący się badaniem nektarowania wrzosu w lasach Ukrainy, nie zamieszcza szczegółowych rezultatów, a tylko ogólnie podaje, że ilość cukrów dostarczanych przez rosnący w lesie wrzos, może siągać 100 kg z 1 ha.
W niniejszej pracy autor pragnie przedstawić te z zebranych w 1972 r. w Norwegii wyników, dotyczących głównie badań nektarowania wrzosu w terenie, które nie zostały zamieszczone w pracy Thyri (1978). Ponadto przez nieco odmienne zestawienie niektórych materiałów, autor próbuje wydobyć dodatkowe informacje o wrzosie, jako roślinie miododajnej.
METODYKA
Badania prowadzono w okresie od 21 VII do 28 VIII 1972 r. w miejscowościach: Asker (ogórd przed Instytutem), Meheia (las na górzystych wzniesieniach), Bremanger (fiordy nad morzem) i As (kamery klimatyzacyjne).
strona 57Nektar z wrzosu pobierano szklanymi mikropipetkami własnej konstrukcji, z odpowiednio cienką końcówką. Ilość nektaru w pipetkach określano na wadze torsyjnej, a procent cukrów w nektarze — refraktometrem Abbe’go.
W celu zminimalizowania błędu doświadczalnego, kwiaty do badań brano w momencie nagromadzenia się w nich maksymalnej ilości nektaru, tj. całej porcji, jaką kwiat wydziela w ciągu swego życia. Z tego powodu stosowano 3-dniowy okres izolowania kwiatów przed dostępem pszczół. Jako izolatorów używano worków z białego przewiewnego tiulu, rozpinanych na drucianych rusztowaniach.
W wypadkach dużego zagęszczenia nektaru, stwarzającego trudność dokładnego pobrania go pipetami, stosowano rozrzedzanie go, przez przetrzymywanie zerwanych kwiatów w zamkniętych słoikach na wilgotnej bibule przez okres 2—3 godzin.
Do jednej pipetki (próby) brano nektar z 20 kwiatów, co zgodnie z zaleceniami Szczepańskiego (1975) jest liczbą wystarczającą. Dla każdego doświadczalnego obiektu brano przynajmniej dwie (2—7) prób nektaru dziennie.
W celu prześledzenia wpływu niektórych czynników pogody na nektarowanie wrzosu, w każdym z 3 punktów badań w miejscowości Meheia i w jednym z 3 punktów w Bremanger, położonym nad samym morzem, ustawiano na czas badań termohigrograf na wysokości kwiatostanów wrzosu, umieszczając go w specjalnie w tym celu skonstruowanej budce meteorologicznej. Notowano ponadto porę, czas trwania i nasilenie opadów deszczu.
Zebrane wyniki opracowano statystycznie, stosując analizę wariancji. W pracy większość danych przedstawiono w tabelach, a niektóre graficznie.
PRZEBIEG BADAŃ I WYNIKI
NIEKTÓRE SZCZEGÓŁY BIOLOGII KWITNIENIA I NEKTAROWANIA WRZOSU
Dzienna dynamika rozkiwtania i oblotu wrzosu przez pszczoły. W celu określenia dziennej dynamiki rozkwitania wrzosu wytypowano 30 kwiatostanów, na których przez 4 dni co 2 godziny liczono nowo rozkwitłe kwiaty, zaznaczając je przez obcinanie nożyczkami szczytowych części barwnych działek kielicha. Dla określenia dziennej dynamiki oblotu wrzosu przez pszczoły liczono co 2 godziny zagęszczenie zbieraczek na małym poletku w Asker i na 100 m2 w Meheia i w Bremanger.
Stwierdzono, że kwiaty wrzosu rozkwitają przez całą dobę (ryc. 1). W kolejnych 2-godzinnych odcinkach czasu między godziną 6 a 20 rozkwitało ich po około 10% całodobowej ilości lub nieco więcej, a w nocy
strona 58
Ryc. 1. Dzienna dynamika rozkwitania i oblotu kwiatów wrzosu przez pszczoły (na podstawie średnich z obserwacji w Asker w dniach 21—24 VII 1972 r.)
1 — liczba kwiatów rozkwitających na 30 pędach w 2-godzinnych odcinkach czasu, wyrażona w % w stosunku do sumy kwiatów rozkwitłych w ciągu całego dnia.
2 — liczba pszczół obserwowana na 100 m2 co 2 godziny, wyrażona w procentach w stosunku do sumy osobników zaobserwowanych w ciągu całego dnia
F. 1. Daily dynamics of blooming heather and foraging by bees (on the basis of data from observation in Asker in the days 21—24 VII 1972):
1 — number of flowers opened in two hours intervals in % of the total number of flowers opened during whole day.
2 — number of honey bees observed on the plots of 100 m2 every 2 hours in % of the total number of bees observed during the whole day
od godziny 20 do 2 — po kilka procent. Kwiaty rozkwitające w ciągu dnia mogą od razu pylić, a rozkwitłe w nocy pylą dopiero w godzinach rannych. Pszczoły mogą więc zbierać pyłek z wrzosu w ciągu całego dnia.
Kwiatostany wrzosu rozkwitają od dołu ku górze. W ciągu doby w jednym kwiatostanie rozkwitało w Asker średnio 2,6 kwiatów, a w Meheia i w Bremanger, kiedy to częściej padały deszcze, poniżej 1,5 kwiatów (tab. 1). Długość rozkwitania kwiatostanów liczących po 6—12 kwiatów (tab. 7) mogła trwać zatem 4—8 dni.
Przy sprzyjającej lotom pszczół pogodzie praca zbieraczek na kwiatach wrzosu trwała od godz. 6(7) do 19(20). Od rana oblot nasilał się
strona 59Tabela 1 Liczba kwiatów rozkwitających w kwiatostanach wrzosu w ciągu doby Number of flowers starting to bloom in the inflorescence of heather during 24 hours
| Miejscowość Locality | Podłoże i stanowisko Soil and position | Data obserwacji Date of observation | Liczba kwiatów Number of flowers: średnio average | Liczba kwiatów Number of flowers: min.—maks. min.—max. |
|---|---|---|---|---|
| Asker | Ogród — Garden | 21 — 26 VII | 2,61 | 1 — 6 |
| Meheia | Morena — rzadki las Morene — thin forest | 8 — 11 VIII | 1,19 | 1 — 3 |
| Skały — bardzo rzadki las Rock soil — very thin forest | 1,11 | 1 — 3 | ||
| Torfowisko — pojedyn. drzewa Peat land — solitary trees | 1,09 | 1 — 2 | ||
| Bremanger | Skalisty teren nad morzem Cliff at the seaside | 22 — 25 VIII | 1,08 | 1 — 2 |
| 22 — 26 VIII | 1,17 | 1 — 2 | ||
| 22 — 28 VIII | 1,26 | 1 — 3 | ||
| 23 — 28 VIII | 1,34 | 1 — 2 | ||
| 24 — 28 VIII | 1,47 | 1 — 3 | ||
| 25 — 28 VIII | 1,53 | 1 — 3 | ||
| 26 — 28 VIII | 1,73 | 1 — 4 | ||
| Średnio — Average | — | 1,42 | — |
stopniowo do około 14, kiedy osiągał szczyt, a po godz. 18 bardzo szybko malał do zera (ryc. 1 i 2). Prawie o tej samej przedwieczornej porze zachodził szybki spadek dynamiki rozkwitania kwiatów wrzosu i dynamiki oblotu ich przez pszczoły.
Proces nagromadzania się i resorpcji nektaru w kwiatach wrzosu. Przy zdecydowaniu się na pobieranie całej ilości wydzielanego przez kwiat nektaru, a nie porcji dobowych, trzeba było określić w przybliżeniu moment zakończenia procesu jego sekrecji i rozpoczęcia procesu resorpcji. W pierwszym eksperymencie w Asker zaizolowano na poletku wrzosu 240 świeżo rozkwitających kwiatów, zaznaczając je kolorowymi nićmi. Następnie po upływie kolejno 1, 2, 3 i 4 doby brano po 60 kwiatów (po 3 próby 20-kwiatowe) w celu określenia ilości wydzielonego przez nie nektaru. Eksperyment nie udał się, gdyż przez początkowe 3 dni padał deszcz, a czwartego dnia powiał suchy wiatr, wskutek czego nektaru w kwiatach było tak mało, że nie można było określić w nim % cukrów (tab. 2).
strona 60Tabela 2 Nagromadzanie się i resorpcja nektaru w kwiatach wrzosu (rok badań 1972) Accumulation and resorption of nectar in the flowers of heather (1972)
| Miejscowość Locality | Wiek kwiatów w dobach Age of flowers in days | Ilość nektaru z 10 kwiatów w mg Quantity of nectar from 10 flowers in mg | % cukrów w nektarze % of sugars in nectar | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Qantity of sugars from 10 flowers in mg |
|---|---|---|---|---|
| Asker, 23—27 VII, Eksperyment I (ogród-garden) | 1 | 3,48 | 14,7 | 0,51 |
| 2 | 9,18 | 5,7 | 0,52 | |
| 3 | 9,85 | 4,9 | 0,48 | |
| 4 | 0,63 | ? | ? | |
| Asker, 6. VII, eksperyment II * (ogród-garden) | kwiaty b. młode v. young flowers | 6,80 | 16,0 | 1,09 |
| kw. śr. wiekiem older flowers | 11,70 | 19,5 | 2,28 | |
| kwiaty zwiędłe wither flowers | 4,70 | 21,4 | 1,06 | |
| As, 1—10 VIII, eksperyment I (kamery klimat.) | ok. 1 | 2,06 | 51,5 | 1,06 |
| 1 — 2 | 3,13 | 52,6 | 1,67 | |
| 3 — 4 | 3,17 | 53,1 | 1,68 | |
| 5 — 6 | 3,09 | 52,8 | 1,63 | |
| As, 1 — 10 VIII, eksperyment II (kamery klimat.) | 1 | 2,90 | 42,1 | 1,22 |
| 2 | 6,40 | 50,0 | 3,20 | |
| 3 | 6,85 | 53,7 | 3,68 | |
| 4 | 6,85 | 54,3 | 3,72 | |
| 5 | 5,80 | 56,7 | 3,29 | |
| 6 | 4,79 | 59,4 | 2,85 | |
| Bremanger, 23—28 VIII, eksperyment I (wrzosowisko-heathery) | 1 | 2,89 | 15,9 | 0,46 |
| 2 | 7,89 | 14,5 | 1,14 | |
| 3 | 3,68 | 28,5 | 1,05 | |
| 4 | 1,48 | 58,1 | 0,86 | |
| 5 | 4,84 | 13,4 | 0,65 | |
| Bremanger, 23—28 VIII, eksperyment II (wrzosowisko-heathery) | 1 | 1,40 | 26,4 | 0,37 |
| 2 | 3,43 | 27,8 | 0,95 | |
| 3 | 3,22 | 27,9 | 0,90 | |
| 4 | 2,90 | 29,5 | 0,86 | |
| 5 | 1,70 | 31,1 | 0,53 |
- Przed pobraniem nektaru kwiaty trzymano w zamkniętych słoikach na wilgotnej bibule przez okres około 4 godzin
- Before collection of nectar flowers were kept about 4 hours in the closed glasses on the humid blotting
W drugim eksperymenice w Asker wzięto spod dłużej stojących na poletku izolatorów po 60 kwiatów bardzo młodych, 60 starszych, około 3-dniowych i 60 kwiatów o zwiędniętym już okwiecie. W celu pobrania możliwie wszystkiego nektaru, zebrane do badań kwiatostany wstawiono na okres około 3 godzin do szczelnie zamykanych słoików z położoną na ich dnie wilgtną bibułą. Po tym zabiegu koncentracja zawartych w nektarze cukrów zmalała (dzięki higroskopijności) do 16—20%, co umożliwiło dokładne pobranie go pipetami. Najwięcej cukrów zawierały kwiaty średnie wiekiem, a więc około 3-dniowe.
Podobne dwa eksperymenty powtórzono w kamerach klimatyzacyjnych w As. Okazało się, że maksymalne ilości cukrów zawierały 3—4 dniowe kwiaty wrzosu. W kwiatach starszych zaznaczył się stopniowy ubytek cukrów, co świadczyć może o zachodzącym już procesie resorpcji nektaru.
Badania nad nagromadzaniem się i resorpcją nektaru w kwiatach wrzosu powtórzono jeszcze w Bremanger. Pogoda była tam deszczowa, ale nad doświadczalnymi roślinami wrzosu rozpięto dodatkowo, ponad izolatorami z tiulu, daszki z przezroczystej folii, które zapobiegały wypłukiwaniu nektaru. W pierwszym eksperymencie postępowano tu podobnie jak na początku w Asker i w eksperymencie drugim w As. Do zaznaczania świeżo rozkwitających kwiatów użyto tu zamiast nici, odpowiednio wygiętych kawałków cienkiego drutu, chodziło bowiem o skrócenie czasu etykietowania. W drugim eksperymencie w Bremanger zawieszano przez kolejnych 5 dni po 60 drucianych etykietek na świeżo rozkwitające kwiaty, przy czym dla kolejnych dni zmieniano kształt etykiet. Dopiero po 5 dobach pobrano nektar ze wszystkich zaznaczonych kwiatów jednocześnie.
Wyniki obu eksperymentów w Bremanger wykazują, że przy panującej tam deszczowej pogodzie proces resorpcji nektaru w kwiatach wrzosu rozpoczął się już w trzecim dniu ich życia. W sumie można jednak przyjąć, że przy przeciętnie sprzyjającej lotom pszczół pogodzie maksymalna ilość nektaru zostaje nagromadzona w trzecim dniu życia kwiatu i wtedy powinien być on brany do badań obfitości nektarowania. Dane w tab. 2 wskazują ponadto, że nie pobrany przez pszczoły nektar utrzymuje się w kwiatach wrzosu do 5—6 dnia ich życia (jeżeli go deszcz nie wypłucze) lub nawet jeszcze wtedy, gdy zwiędnie już okwiat. Z pszczelarskiego punktu widzenia jest to cecha korzystna.
WPŁYW NIEKTÓRYCH CZYNNIKÓW ZEWNĘTRZNYCH NA NEKTAROWANIE WRZOSU
Dobowe zmiany koncentracji cukrów w nektarze. W miesjcowości Meheia badano nektarowanie wrzosu na 3 różnych stanowiskach: na morenie w rzadkim lesie sosnowo-świerkowym, na skalistym podłożu w bar-
strona 62
Ryc. 2. Przebieg obfitości nektarowania, zmian koncentracji cukrów w nektarze i oblot przez pszczoły wrzosu, na tle przebiegu niektórych czynników pogody w miejscowości Meheia, 1972 r.:
1 — ilość (mg) cukrów stwierdzona w 100 kwiatach izolowanych 3 dni od chwili ich rozkwitnięcia,
2 — koncentracja cukrów w nektarze,
3 — zagęszczenie pszczół pracujących na 200 m2 wrzosowiska,
4 — koncentracja cukrów w nektarze wyciśniętym z wola pszczół schwytanych na kwiatach,
5 — ilość (mg) cukrów ze 100 kwiatów chronionych przed deszczem daszkiem z folii
Fig. 2. Abundance of nectar secretion, sugar concentration and bee foraging on heather, presented in dependance to some we
4 — sugar concentration in nectar taken from the honey sac
1 — quantity of sugar (mg) from 100 flowers of heather isolated for 3 days since the beginning of flowering,
2 — sugar concentration in nectar,
3 — density of foragers on 200 m2 of heathery,
4 — sugar concentration in nectar taken from the honey sac of bees caught on the flowers,
5 — quantity of sugar (mg) from 100 flowers covered against in with plastic foil
strona 63dzo rzadkim sosnowym i na torfowisku, gdzie rosły tylko pojedyńcze drzewa. Oprócz obfitości nektarowania kwiatów badano też dobowe wahania koncentracji cukrów w nektarze. Do tego celu pobierano nektar w 1—2-godzinnych odstępach czasu, nawet z kwiatów nie izolowanych, gdyż pszczoły miodne z wywiezionej tam małej pasieki i dzikie owady nie zdołały go w całości zbierać.
Na ryc. 2 przedstawiono dane ze stanowiska pierwszego (morena). Wykazują one, że przy bezdeszczowej pogodzie koncentracja cukrów w nektarze wrzosu wahać się może od około 15(20)% w nocy, kiedy wilgotność względna powietrza jest wysoka, do 40—68% w dzień, kiedy wilgotność powietrza jest niska. W okresie padających deszczów zawartość cukrów w nektarze spada do kilku procent.
Koncentracja cukrów w stosunkowo mało osłoniętym nektarze kwiatów wrzosu zależy ściśle od zmian wilgotności powietrza. Małe różnice mikroklimatyczne między trzema badanymi stanowiskami Meheia (ryc. 3) wpływały wyraźnie na zróżnicowanie procentowej zawartości cukrów w nektarze. Nawet okresowy wzrost lub spadek wilgotności względnej powietrza w ciągu dnia, związany zwykle też ze zmianą temperatury, odbija się na procentowej zawartości cukrów w nektarze wrzosu, co jasno wynika z danych uzyskanych w Bremanger (ryc. 4).
Pszczoły przynoszą do ula wziątek o takiej koncentracji cukrów, jaka aktualnie kształtuje się w nektarze. Świadczą o tym wyniki zebrane w dniu 16 VIII w Meheia (ryc. 2), kiedy przysłany przez prof. Lundera młody człowiek dostarczał do oznaczania nektar z woli pszczół oraz dane z Bremanger (ryc. 4), kiedy czynił to sam prof. Lunder. Wyższą nieco procentową zawartość cukrów w nektarze pobieranym z woli pszczół, niż bezpośrednio z kwiatów, można tłumaczyć tym, że pszczoły, zwłaszcza w drugiej połowie dnia, mogły lecieć na bardziej nagrzane stoki, gdzie panowała zapewne mniejsza wilgotność względna powietrza niż nad samym morzem, w miejscu stacjonowania pasieki. Dane w tab. 3 wskazują na to, że pszczoły mogą preferować te kwiaty wrzosu, które zawierają nektar o wyższej koncentracji cukrów.
Wpływ warunków pogody na obfitość naktarowania wrzosu. Słupki na ryc. 2 pokazują, że w czasie pięknej słonecznej pogody w dniach 11—13 VIII, kiedy temperatura powietrza sięgała 25°, a wilgotność względna powietrza spadała poniżej 50%, ilość cukrów wydzielana przez 100 kwiatów wrzosu wynosiła 18—19 mg. Dwa dni deszczowe sprawiły, że w 100 kwiatach wrzosu stwierdzano tylko 7—8 mg cukrów. Poprawa pogody w dniu 16 VIII nie przyniosła automatycznie zwiększenia obfitości nektarowania. Dopiero w trzecim dniu po deszczach 100 kwiatów wrzosu wydzielało około 16 mg cukrów.
Słupki wykonane linią przerywaną na ryc. 2 oznaczają ilość cukrów ze 100 kwiatów pochodzących z roślin, nad którymi rozpięto daszek z przezroczystej folii, w celu ochrony przed deszczem. W obu dniach desz-
strona 64
Ryc. 3. Dzienne zmiany koncentracji cukrów w nektarze wrzosu rosnącego na różnych stanowiskach:
1 — morena (rzadki las sosny i świerka)
2 — skały (bardzo rzadki las sosnowy)
3 — torfowisko bagienne (pojedyńcze drzewa sosny i świerka). Obserwacje wykonane w miejscowości Meheia, w dniu 13 VIII 1972
Fig. 3. Daily variability of sugar concentration in the nectar of heather, growing on the different places (soil):
1 — morene-soil (thin forest of pine and spruce)
2 — rock (very thin forest of pine)
3 — peat land (solitary trees of pine and spruce)
strona 65
Ryc. 4. Dzienne zmiany koncentracji cukrów w nektarze wrzosu pobieranym pipetami z kwiatów (1) i z woli pszczół powracających z pożytku (2) oraz liczba pszczół pracujących na 100 m2 wrzosowiska w różnych porach dnia (3), przedstawione na tle przebiegu temperatury i wilgotności względnej powietrza; obserwacje wykonano w Bremanger, 27 VIII 1972 r.
Fig. 4. Daily variability of sugars concentration in the nectar of heather, collected from flowers with pipettes (1) and taken from honey sac of honeybees (2), and number of bees on 100 m2 of heathery in different hours of day (3), showns in accordance with temperature and humidity of air; observations done in Bremanger, 27 VIII 1972
czowych (14 i 15 VIII) kwiaty z roślin osłoniętych zawierały więcej nektaru niż kwiaty z roślin normalnie moczonych przez deszcz. Różnicę tę stanowią cukry wypłukiwane przez deszcz. Nie oznacza to jednak, że były one w całości wydzielone w czasie deszczu. Część ich mogła pochodzić z okresu przed deszczowego, gdyż nektar brano z kwiatów 3-dniowych. Zastanawiające jest, że poprawa pogody po dniach deszczowych przynosiła słabszą poprawę nektarowania roślin osłanianych niż nie osłanianych. Można to tłumaczyć jedynie słabszym nieco dopływem światła pod foliowy daszek.
strona 66Tabela 3 Koncentracja cukrów w nektarze wrzosowym przynoszonym przez pszczoły do ula i pobieranym z kwiatów pipetami (obserwacje wykonywano przy małym deszczu w miejscowości Meheia, 15 VIII. 1972 r.) Concentration of sugars in nectar of heather carried by bees to hives and collected from flowers with pipettes (observations made during shower in Meheia, 15 VIII. 1972)
| Pochodzonie nektaru: Origin of nectar: | Rodzina pszczela Bee colony | % cukrów — % of sugars: średnio average | % cukrów — % of sugars: min. — maks. min. — max. |
|---|---|---|---|
| Od pszczół powracających z kwiatów From bees returning to hive | 1 | 11,5 | 4,2 — 13,5 |
| — .. — | 2 | 12,3 | 5,6 — 15,5 |
| — .. — | 3 | 12,0 | 2,5 — 18,6 |
| Z kwiatów pobierany pipetami From flowers collected with pipettes | — | 5,2 | 2,8 — 8,8 |
Pewnego rodzaju miarą obfitości nektarowania rośliny jest oblot jej przez pszczoły. W dniach pogodnych w Meheia obserowowano w godzinach szczytowego lotu 40—70 zbieraczek na 200 m2 wrzosowiska, natomiast w dniach deszczowych spotykano tylko po kilka pszczół na tej powierzchni. Zmiany pogody w ciągu dnia, wyrażające się np. przejściowym wzrostem zachmurzenia i spadkiem temperatury, wywierają duży wpływ na oblot wrzosu przez pszczoły, czego dowodzą dane na ryc. 4.
Wpływ warunków siedliska na nektarowanie wrzosu. W miejscowości Meheia wrzos rosnący na podłożu morenowym, w niezbyt gęstym lesie sosnowo-świerkowym, nektarował nieco słabiej niż na podłożu silnie skalistym w rzadkim lesie sosnowym, a tym bardziej na odkrytym prawie torfowisku (tab. 4). Tłumaczyć to można raczej tylko różnicą oświetlenia. Zapewne także lepsze nasłonecznienie wrzosu na torfowisku zadecydowało o tym, że po deszczach padających 14 i 15 VIII duże ilości cukrów w kwiatach stwierdzono już 17 VIII, podczas gdy w lesie na morenie i na skałach nastąpiło to o dzień później (istotna interakcja stanowisko x dni).
W Bremanger nie stwierdzono różnic w obfitości nektarowania wrzosu na 3 badanych stanowiskach (tab. 5). Można się jednak dopatrzeć tendencji, że wrzos rosnący na północnym stoku wzniesienia, a więc na stanowisku słabiej oświetlonym niż pozostałe dwa, reagował słabszym wzrostem nektarowania na stopniową poprawę pogody po deszczach. Jest to zbieżne z wynikami z Meheia.
Wpływ wielkości (wieku) rośln wrzosu na nektarowanie ich kwiatów. Zagadnienie to badano tylko w miejscowości Meheia. Nie stwierdzono istotnych różnic w ilości cukrów w kwiatach branych z krzewinek małych, 20—30 cm wysokości i dużych, 40—50 cm wysokości (tab. 6). Jedy-
strona 67Tabela 4 Obfitość nektarowania wrzosu na różnych stanowiskach w miejscowości Meheia, mierzona ilością (mg) cukrów z 10 kwiatów izolowanych 3 doby od początku ich kwitnienia; obserwacje wykonano w dniach 11—18 VIII 1972 r. Abundance of nectar secretion of heather growing in different places (soil) in Meheia, expressed in quantity (mg) of sugars from 10 flowers isolated for 3 days from the beginning of blooming; observations were done from 11 to 18 VIII 1972
| Podłoże i stanowisko Soil and position | Daty badań, temperatura i wilgotność * Date of investigations, temperature and humidity *: 11 VIII 18,3° (25) 64% (48) | Daty…: 12 VIII 19,3° (26) 58% (43) | Daty…: 13 VIII 17,8° (24) 64% (45) | Daty…: 14 VIII 10,3° (11) 100% (100) | Daty…: 15 VIII 12,4° (13) 99% (96) | Daty…: 16 VIII 16,3° (23) 78% (56) | Daty…: 17 VIII 13,3° (17) 88% (67) | Daty…: 18 VIII brak danych no data | Średnio Average |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Morena — rzadki las sosnowo-świerkowy Morene — thin forest of pine and spruce | 1,69 | 1,51 | 1,63 | 0,70 | 0,58 | 0,41 | 0,72 | 1,35 | 1,07 a |
| Skaliste wzniesienie — rzadki las sosnowy Rock soil — very thin forest of pine | 1,03 | 2,24 | 1,92 | 0,72 | 0,64 | 0,41 | 0,98 | 1,50 | 1,18 b1 |
| Torfowisko — pojed. drzewa sosny i świerka Peat land — solitary trees pine and spruce | 1,92 | 1,57 | 1,60 | 0,98 | 0,58 | 0,41 | 1,34 | 1,46 | 1,23 b2 |
- Średnie temperatury (°C) i wilgotność względną powietrza (%) uzyskano z odczytu termohigrogramów co 2 godziny od 8⁰⁰ do 18⁰⁰. W nawiasach podano maksymalną temperaturę i minimalną wilgotność względną powietrza
● Average temperature (°C) and relative humidity of air (%) obtained from thermohygrogram taken every two hours from 8⁰⁰ to 18⁰⁰. In the parenthesis expressed maximal temperature and minimal relative humidity of air
nie nektar z małych roślin na torfowisku zawierał istotnie niższy procent cukrów. Tłumaczy się to wyższą wilgotnością względną powietrza, panującą niżej, tj. bliżej wilgotnego torfowego podłoża, na którym rosły też trawy wyższe często od wrzosu.
OCENA MIODODAJNOŚCI WRZOSOWISKA
Dla dokonania oceny miododajności wrzosowiska konieczna jest znajomość obfitości jego kwitnienia. Limit czasowy pozwolił na określenie liczby kwiatów na 1 m2 tylko w 3(4) próbkach pobranych na każdym stanowisku doświadczalnym w Meheia i w 2(3) próbkach na poszczególnym stanowisku w Bremanger. Próby roślinnego porostu do analizy
strona 68Tabela 5 Obfitość nektarowania wrzosu na różnych stanowiskach w Bremanger, mierzona ilością (mg) cukrów z 10 kwiatów izolowanych 3 doby od początku ich kwitnienia; obserwacje wykonano w czasie (21)24—28 VIII 1972 r. Abundance of nectar secretion of heather growing in different places (soil) in Bremanger, expressed in quantity (mg) of sugars from 10 flowers isolated for 3 days from the beginning of blooming; observations were done from (21)24 to 28 VIII 1972
| Podłoże i stanowisko Soil and position | Daty badań, temperatura i wilgotność * Date of investigations, temperature and humidity *: 24 VIII 10,0 (14)° 93 (78) % | Daty…: 25 VIII 10,4 (11)° 94 (82) % | Daty…: 26 VIII 14,5 (18)° 64 (50) % | Daty…: 27 VIII 16,3 (19)° 69 (60) % | Daty…: 28 VIII cieplej warmer | Średnio Average |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Skalisty teren nad morzem Cliff at the seaside | 0,97 | 1,00 | 1,18 | 1,88 | 2,38 | 1,47 a3 |
| Skal. wznies. — stok połud. Rock soil — south slope | 0,81 | 1,01 | 1,14 | 1,81 | 2,10 | 1,37 a2 |
| Skal. wznies. — stok półn. Rock soil — north slope | 1,24 | 1,33 | 1,01 | 1,52 | 1,54 | 1,33 a1 |
- Objaśnienia w tabeli 4
- Explanations in table 4
pobierano w ten sposób, że rzucano za siebie ramę z drutu o wymiarach 1 m × 1 m i z wyznaczonej przez nią powierzchni ścinano wszystkie kwiatostany. Zapewnia to losowość prób. Ze względu jednak na zbyt małą ich liczbę nie obliczono wartości średnich, lecz w tabeli 7 zamieszczono szczegółowe dane. Liczba kwiatostanów na 1 m2 w badanych próbach porostu wrzosowego wahała się przeważnie od kilkuset do 2 tysięcy, a liczba kwiatów — od kilku tysięcy do kilkunastu tysięcy. W miejscach dobrze nasłoniecznionych liczba kwiatów na 1 m2 wrzosowiska wynosiła kilkadziesiąt tysięcy, a rzadko przy dużej zwartości krzewinek przekraczała 50 tysięcy.
Dla orientacji spróbowano obliczyć wydajność cukrową wrzosowiska w zależności od obfitości jego kwitnienia i nektarowania kwiatów (tab. 8). Prawdopodobnie można w przybliżeniu przyjąć, że 1 ha średnio zwartego wrzosowiska może dostarczyć pszczołom w sezonie 20—40 kg cukrów w nektarze. W przeliczeniu na surowiec zawierający 80% cukrów wynosi to 25—50 kg z 1 ha.
strona 69Tabela 6 Obfitość nektarowania kwiatów wrzosu w zależności od wielkości roślin, mierzona ilością (mg) cukrów z 10 kwiatów izolowanych 3 doby od początku ich kwitnienia (Meheia, (8)11—18 VIII 1972 r.) Abundance of nectar secretion of heather flowers in dependence from the height of plant, expressed in quantity (mg) of sugars from 10 flowers isolated for 3 days from the beginning of blooming (Meheia, (8)11—18 VIII 1972)
| Wysokość roślin Height of plant | Podłoże i stanowisko Soil and position | Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg | % cukrów w nektarze % of sugars in nectar |
|---|---|---|---|
| Rośliny młodsze Younger plants 20—30 cm | Morena — rzadki las Morene — thin forest | 1,07 a | 63,9 b4 |
| Skała — bardzo rzadki las Rock soil — very thin forest | 1,17 a | 62,6 b3 | |
| Torfowisko — pojedyn. drzewa Peat land — solitary trees | 1,12 a | 54,7 a | |
| Rośliny starsze Older plants 40—50 cm | Morena — rzadki las Morene — thin forest | 1,08 a | 61,3 b1 |
| Skały — bardzo rzadki las Rock soil — very thin forest | 1,19 a | 64,3 b5 | |
| Torfowisko — pojedyn. drzewa Peat land — solitary trees | 1,35 a | 61,7 b2 |
UWAGI METODYCZNE DO SPOSOBU POBIERANIA NEKTARU Z WRZOSU
Kiedy po wstępnych próbach pobierania nektaru z wrzosu w Asker stwierdzono że małe jego ilości o dużym skondensowaniu cukrów można pobrać pipetami dopiero po przetrzymaniu kwiatów przez kilka godzin w warunkach wysokiej wilgotności, powodującej rozrzedzenie wydzieliny dzięki higroskopijności cukrów, zdecydowano się wykonać eksperyment porównawczy w kamerach kilmatyzacyjnych w As. Pobierano tam nektar z wrzosu w doświadczeniu prof. Lundera, które miało na celu wyjaśnienie wpływu temperatury i długości dnia na obfitość nektarowania. Kwiaty do pobierania nektaru rozrzedzonego (po przechowaniu ich po zerwaniu przez 2—3 godziny w zamkniętych słoikach na wilgotnej bibule) brano tylko z roślin obficie kwitnących, by nie robić uszczerbku w doświadczeniu zasadniczym. Zebrano 28 par wyników, a cechą łączącą każdej pary była ta sama roślina wrzosu.
Ilości cukrów uzyskane przy pobieraniu nektaru nie rozrzedzanego uszeregowano według wzrastającej koncentracji cukrów w nektarze (od 49,8% do 73,3%) oraz według wzrastającej ilości cukrów z 10 kwiatów (od 0,36 mg do 1,37 mg). Następnie potworzono przedziały klasowe (co
strona 70Tabela 7 Charakterystyka porostu wrzosu rosnącego na różnych stanowiskach w miejscowościach Meheia i Bremanger (1972 r.) Characteristic of growth of heather growing in different soil and position in Meheia and Bremanger (1972 year)
| Podłoże i stanowisko Soil and position | Numer próby No of sample | Wysokość roślin w cm Height of plants in cm | Liczba kwiatostanów na 1 m2 Number of inflorescence on 1 m2 | Liczba kwiatów Number of flowers: w kwiatostanie in inflorescence | Liczba kwiatów Number of flowers: na 1 m2 on 1 m2 |
|---|---|---|---|---|---|
| Meheia: | |||||
| Morena — rzadki las sosnowo-świerkowy Morene — thin forest of pine and spruce | 1 | 30—40 | 579 | 6,24 | 3.613 |
| 2 | 30—50 | 698 | 6,78 | 4.732 | |
| 3* | 20—40 | 1.865 | 9,68 | 28.853 | |
| 4* | 30—50 | 3.960 | 9,16 | 36.274 | |
| Skaliste wznies. — b. rzadki las sosnowy Rock soil — very thin forest of pine | 1 | 10—30 | 667 | 6,02 | 4.015 |
| 2 | 20—40 | 1.974 | 6,63 | 13.088 | |
| 3 | 30—40 | 2.562 | 6,41 | 16.422 | |
| Torfowisko — pojedyn. sosny i świerki Peat land — solitary trees pine and spruce | 1 | 20—50 | 761 | 9,53 | 7.252 |
| 2 | 30—60 | 1.846 | 6,43 | 10.870 | |
| 3 | 30—60 | 2.339 | 6,67 | 15.691 | |
| Bremanger: | |||||
| Skalisty teren nad morzem Cliff at the seaside | 1 | 20—30 | 441 | 6,00 | 2.646 |
| 2 | 20—40 | 1.890 | 6,74 | 12.264 | |
| 3** | 40—50 | 4.804 | 11,72 | 56.303 | |
| Skaliste wzniesienie — stok południowy Rock soil — south slope | 1 | 10—40 | 1.292 | 10,18 | 13.153 |
| 2 | 20—40 | 1.588 | 9,26 | 14.705 | |
| Skaliste wzniesienie — stok północny Rock soil — north slope | 1 | 20—40 | 764 | 6,50 | 4.966 |
| 2 | 20—40 | 1.549 | 7,12 | 11.022 |
- Słoneczne polany
- Sunny glade
** Porost bardzo zwarty
** Growth very dense
5% i co 0,20 mg) i z przynależnych do nich wyników obliczano średnie ilości cukrów (tab. 9). Podobne średnie obliczono dla przynależnych do odpowiednich przedziałów klasowych ilości cukrów uzyskanych przy stosowaniu rozcieńczania nektaru. Po wyrażeniu w procentach tych drugich wartości średnich w stosunku do pierwszych widać, o ile dokładniej można było wybierać z kwiatów pipetami nektar rozrzedzony w porównaniu
strona 71Tabela 8 Wydajność cukrowa w kg z 1 ha wrzosowiska w zależności od obfitości kwitnienia wrzcsu i obfitości nektarowania jego kwiatów Quantity of sugars in kg form 1 ha of heathery in dependence from the abundance of flowering of heather plants and abundance of nectar secretion of its flowers
| Liczba kwiatów na 1 m2 Number of flowers per 1 m2 | Ilość mg cukrów wydzielana przez 10 kwiatów Quantity of sugars in mg from 10 flowers: 0,5 | …: 1,0 | …: 1,5 | …: 2,0 | …: 2,5 | …: 3,0 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2000 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 4000 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | 12 |
| 8000 | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 | 24 |
| 16000 | 8 | 16 | 24 | 32 | 40 | 48 |
| 32000 | 16 | 32 | 48 | 64 | 80 | 96 |
z nie rozrzedzanym. Ponadto okazało się, że dokładność ta jest tym większa im mniej znajduje się nektaru w kwiatach i im bardziej jest on zagęszczony. Pszczoły zdolne są niewątpliwie wybierać z kwiatów dokładnie nawet bardzo gęsty nektar. Wydaje się, że przy mniejszej ilości niż 0,2 mg nektaru w kwiecie i koncentracji cukrów powyżej 30% powinno się zawsze stosować zabieg rozrzedzania nektaru, jeżeli chce się dokładnie pobierać go pipetami, względnie też dokładnie odwirowywać.
DYSKUSJA
Przedstawione w tej pracy obserwacje dziennej dynamiki rozkwitania wrzosu, procesu nagromadzania się i resorpcji nektaru w kwiatach, dziennej dynamiki oblotu przez pszczoły oraz wpływu niektórych czynników zewnętrznych na nektarowanie nie mają odpowiedników w literaturze.
Zaobserwowane dzienne zmiany koncentracji cukrów w nektarze wrzosu, wprost proporcjonalne do wahań temperatury i odwrotnie proporcjonalne do wilgotności względnej pwietrza, są zgodne z wcześniejszymi badaniami Lundera (1949). Wzbogaceniem wyników tego autora jest wykazanie dużego wpływu na tę cechę (na % cukrów w nektarze) nawet niewielkich różnic mikroklimatycznych siedliska, na którym rośnie wrzos oraz zauważenie, że pszczoły mogą preferować kwiaty wrzosu zawierające nektar o wyższej koncentracji cukrów.
Stwierdzenie lepszego nektarowania wrzosu przy wyższej panującej w ciągu dnia temperaturze jest nie tylko zgodne z wynikami uzyskanymi w kamerach klimatyzacyjnych (Thyri 1978), ale także zbieżne z badaniami przybytków ula na wadze, większych w dni cieplejsze (Lunder 1949, Hegdal 1978).
Zaznaczający się w przedstawionych wynikach pozytywny wpływ
strona 72Tabela 9 Wpływ przetrzymywania kwiatów wrzosu w zamkniętych słoikach na wilgotnej bibule przez okres 2—3 godzin, w celu rozcieńczenia nektaru, na dokładność pobierania go pipetami Influence of keeping heather flowers in the closed glass on the humid blotting-paper during 2—3 hours, for thinning of nectar, on the accuracy nectar collection with pipettes
| Nektar nie rozrzedzany — Nectar unthinned: Cecha zmienna niezależna Independent feature | Nektar nie rozrzedzany — Nectar unthinned: Przedziały klasowe Classification of results | Nektar nie rozrzedzany — Nectar unthinned: Liczba par obserwacji Number of pairs of observations | Nektar nie rozrzedzany — Nectar unthinned: Ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Quantity of sugars from 10 flowers in mg a | Nektar rozrzedzany, ilość cukrów z 10 kwiatów w mg Nectar thinned, quantity of sugar from 10 flowers in mg b | Stosunek Proportion b/a · 100 |
|---|---|---|---|---|---|
| Koncentracja cukrów w nektarze % Concentration of sugars in nectar % | 49,8 — 55 | 5 | 0,85 | 1,20 | 141,2 |
| 55,1 — 60 | 5 | 0,81 | 1,21 | 149,4 | |
| 60,1 — 65 | 7 | 0,80 | 1,30 | 162,5 | |
| 65,1 — 70 | 6 | 0,78 | 1,33 | 170,5 | |
| 70,1 — 73,3 | 5 | 0,62 | 1,18 | 190,3 | |
| Ilość cukrów z 10 kwiatów mg Quantity of sugars from 10 flowers mg | 0,36 — 0,60 | 7 | 0,42 | 0,84 | 200,0 |
| 0,61 — 0,80 | 5 | 0,67 | 1,20 | 179,1 | |
| 0,81 — 1,00 | 7 | 0,84 | 1,44 | 171,4 | |
| 1,01 — 1,20 | 5 | 1,05 | 1,59 | 151,4 | |
| 1,21 — 1,37 | 4 | 1,26 | 1,63 | 129,4 |
lepszego naświetlenia roślin wrzosu na obfitsze nektarowanie kwiatów potwierdza wnioski wyprowadzone przez Thyri (1978) oraz obserwacje pszczelarzy praktyków, o decydującym znaczeniu światła, zwiększającego asymilację, dla nektarowania wrzosu.
Oceniona wydajność cukrów z 1 ha średnio zwartego wrzosowiska na 20—40 kg jest zbliżona do wyników Szklanowskiej (1973), lecz o połowę mniejsza od danych Erastora (1984), które wydają się być sporo zawyżone tym bardziej, że odnoszą się do wrzosu w lasach.
Liczba pszczół pracujących na 100 m2 wrzosowiska była w Norwegii ponad 10-krotnie mniejsza od obserwowanej w Polsce przez Surdackiego
strona 73(1959). Jako przyczynę tych rozbieżności należy uznać niewątpliwie zbyt małe napszczelenie terenu w obu badanych miejscowościach w Norwegii, nie zapewniające pełnego wykorzystywania oferowanego przez wrzos pożytku. Świadczy o tym możliwość pobierania nektaru pipetami z kwiatów nie izolowanych.
W trakcie badań niejako ubocznie zebrano interesujące wyniki, które pozwoliły na zmodyfikowanie metodycznego postępowania podczas badań nektarowania wrzosu i na uzyskanie dzięki temu bardziej dokładnych wyników (Jabłoński, Szklanowska 1979).
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Kwiaty wrzosu rozkwitają przez całą dobę, ale intensywnie i dość równomiernie tylko podczas dnia. Świeżo rozkwitłe kwiaty zawierają ślady nektaru i są zdolne do bezpośredniego pylenia. Sekrecja nektaru trwa przeciętnie do trzeciego dnia życia kwiatu, ale najintensywniej zachodzi w ciągu pierwszego i drugiego dnia. Od czwartego dnia zaznacza się ubytek nagromadzonego w kwiecie nektaru. Nie pobrany i nie wypłukany przez deszcz nektar utrzymuje się w kwiatach jeszcze wówczas, gdy te mają już zwiędnięty okwiat.
Stosunkowo płytko ukryty w kwiatach wrzosu nektar podlega szybkiemu wysuszaniu lub rozcieńczaniu, zależnie od zmiany wilgotności względnej powietrza. W dni pogodne koncentracja cukrów w nektarze podnosi się przez początkowe 2—3 godziny ranne z około 20(25)% do 50—60(65)%, a pod wieczór spada początkowo szybciej, potem wolniej, osiągając rano poziom najniższy. Pszczoły preferują kwiaty wrzosu zawierające nektar o najbardziej odpowiedniej dla nich koncentracji cukrów, a jest nią na ogół koncentracja wyższa.
Obfitość nektarowania kwiatów wrzosu mało zależy od podłoża, na którym on rośnie (jeżeli podłoże jest dostatecznie wilgotne) i od wielkości krzewinek. Natomiast bardzo korzystnie na ilość wydzielanych cukrów wpływa lepsze nasłonecznienie roślin i wyższa temperatura w ciągu dnia. Nocne spadki temperatury, nawet do zera, nie działają ujemnie na nektarowanie. Deszcze zaś, którym towarzyszy dłużej trwające zachmurzenie, powodują silny spadek nektarowania wrzosu, utrzymujący się jeszcze w pierwszym i częściowo także w drugim dniu nastania dobrej pogody.
Ilość cukrów wydzielana przez 10 kwiatów wrzosu w ciągu ich życia podczas pogody deszczowej i chłodnej może wynosić tylko około 0,4 mg, zaś w dniach cipłych i słonecznych powyżej 2 (a czasem 3) mg. Średnio zwarte wrzosowisko, wytwarzające 10—20 tys. kwiatów na 1 m2 może dostarczyć w okresie kwitnienia pszczołom 20—40 kg cukrów z 1 ha, co w przeliczeniu na surowiec miodowy zawierający 80% suchej masy odpowiada 25—50 kg/ha.
strona 74Przy sprzyjającej pogodzie pszczoły odwiedzają kwiaty wrzosu od około godziny 6(7) rano do 19(20) wieczorem, a wysoki i dość wyrównany oblot utrzymuje się w godzinach 9(10) — 18. Pyłek z wrzosu mogą pszczoły zbierać przez cały dzień, z większym jednak nasileniem w godzinach rannych.
Podczas badań obfitości nektarowania wrzosu metodą pipetową, najwyższą dokładność wyników osiąga się, stosując pobieranie całych wydzielanych przez kwiaty ilości nektaru oraz pobieranie go dopiero po rozrzedzeniu, przez przetrzymywanie zerwanych do badań kwiatów przez okres 2(3) godzin w zamkniętych słoikach na wilgotnej bibule.
Acknowledgement
The author wish to express sincere thanks to Prof. dr Rolf Lunder for leting him to performe investigations on nectar secretion of heather in Apiculture Institute at Asker. The part of results of these investigations are presented in this paper.
LITERATURA
Erastor A. A. (1984) — Miedonosy lesov. Pčelovodstvo, 2 : 18—19.
Głuchov M. M. (1955) — Miodonosnyje rastienija. Moskva, s: 503—506.
Hansson A. (1968) — Bivaxter. Kristiarstad, s.: 100—101.
Hegdal J. (1978) — Vilkara for birokt i sogn og fjordane. Festskrift til prof. Rolf Lunder pa hans 70 ars dag 19. mai 1978. A/S Kaare Grytting, Orkanger, s.: 19—36.
Jabłoński B., Szklanowska K. (1979) — Propozycje zmiany metody badań nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 23 : 105—114.
Lunder R. og F. (1949) — Undersokelser vedrorende lyngtrekket. Statens Smabrukslaerskule, Tillegg K til Landbruksdirektorens arsmeldung 1944 og 1945, Oslo, s.: 1—20.
Roze A. E. (1953) — Ob ispolzovanii vierieska dla uvieličenia miedosbora. Pčelovodstvo, 8 : 49—50.
Surdacki S. (1959) — Rozmieszczenie pszczół zbieraczek na wrzosowiskach. Pszczeln. Zesz. Nauk., 3(1) : 41—48.
Szklanowska K. (1973) — Bory jako baza pożytkowa pszczół. Pszczeln. Zesz. Nauk., 17 : 51—85.
Szczepański K., Jabłoński B. (1975) — Ocena wielkości próby w badaniach nektarowania roślin. Pszczeln. Zesz. Nauk., 19 : 1—12.
Thyri H. (1978) — Factors affecting nectarproduction in Calluna vulgaris. Agr. Univ. of Norway, Institute of Beekeeping and Beebreeding, Asker. Report No. 62 : 447—458.
Žandarov F. (1965) — Vierieskovyj mied. Pčelovodstvo, 3 : 34.
strona 75К ВОПРОСУ ОБ ИЗУЧЕНИИ БИОЛОГИИ ЦВЕТЕНИЯ, НЕКТАРОВЫДЕЛЕНИЯ И МЕДОНОСНОСТИ ВЕРЕСКА
(CALLUNA VULGARIS (L.) SALISB.)
Б. Яблоньски
Резюме
Представленные в работе результаты были собраны в 1972 г. в вересковых зарослях в Норвегии (Asker, Meheia, Bremanger) и частично в кондиционированных помещениях Норвежской высшей сельскохозяйственной школы в Ас. Нектар был отбиран пипетами.
Констатировано, что цветки вереска расцветают за целые сутки, но интенсивно и довольно равномерно только днем. У только что распущенных цветков есть следы нектара и они способные высыпать пыльцу из пыльников. Секреция нектара продолжается в среднем до третьего дня жизни цветка, но самая интенсивная обнаруживается в первом и во втором днях. С четвертого дня происходит убыток накопленного в цветке нектара. Не отобранный и не вымытый дождём нектар сохраняется в цветках еще тогда, когда на цветках уже увядшие чашелистики.
Сравнительно неглубоко находящийся в цветках вереска нектар подвергается быстрому высушиванию или разбавлению, в зависимости от изменений относительной влажности воздуха. В ясные дни сгущение сахаридов в нектаре повышается в течение 2—3 утренних часов от около 20(25)% до 50—60(65)%, а к вечеру понижается сначала быстрее, затем медленноее, достигая утром самый низкий уровень. Пчелы могут предпочитать цветки вереска, содержащие нектар с самым соотвественным для них сгущением сахаридов, а таким обычно является высшее сгущение.
Обилие нектаровыделения цветков вереска в малой степени зависит от почвы, на которой он растет (если почва достаточно влажная) и от величины кустиков. Зато очень полезно влияет лучшая инсоляция растений и высшая температура днем на количество выделяемых сахаридов. Ночные понижения температуры, даже до нуля, не влияют отрицательно на нектаровыделение. Зато дожди, которым сопутствует облачность, продолжающаяся более длинное время, вызывают сильное понижение нектаровыделения вереска, удерживающееся еще в первом и частично также во втором днях хорошей погоды.
Количество сахаридов, выделяемое 10 цветками вереска в течение их жизни, во время дождливой и холодной погоды может составлять только около 0,4 мг, а ве время теплой и солнечной погоды — выше 2 (а иногда 3) мг. Вересковые в среднем густые заросли, создающие 10—20 тыс. цветков на 1 м2, могут дать во время цветения пчелам 20—40 кг сахаридов из 1 га, что в пересчете на продукт, содержащий 80% сухой массы соответствует 25—50 кг/га.
При благоприятной погоде, пчелы посещают цветки вереска от около 6(7) часов утра до 19(20) часов вечера, а высокое и довольно выравненноё посещание сохраняется от 9(10) до 18 часов. Пчелы могут весь день собирать пылинку из вереска, однако больше всего — в утренних часах.
Во время исследований обилия нектаровыделения вереска при помощи пипеток, наилучшую точность результатов достигается, применяя отбор целых выделяемых цветками порций нектара, а также отбор его лишь после разбавления, сохраняя сорванные для исследований цветки в течение 2(3) часов в закрытых стеклянных банках на влажной тонкой бумаге.
strona 76CONTRIBUTION TOWARDS THE KNOWLEDGE OF BLOOMING, NECTAR SECRETION AND VALUE FOR BEES OF HEATHER, (CALLUNA VULGARIS (L.) SALISB.)
Bolesław Jabłoński
Summary
The data presented in this paper were collected in 1972 in Norway (Asker, Meheia, Bremanger) and partially in fitotron of the Norwegian College of Agriculture in As. Collection of nectar was done by pipetes.
It was found that flowers of heather start to bloom during the 24 hours period, but intensive and proportionate blooming takes place only during the day. Just starting to bloom flowers contain traces of nectar and are able to produce pollen. Duration of nectar secretion lasts until the third day of flowers life, but the most intensive is during the first and particularly the second day. From the fourth day takes place the decrease of nectar in the flower. If nectar is not collected or washed off by rain it can stay on the flowers even when petals are withered.
Relatively shallow deposited nectar in the heather flowers easily dries up or is diluted dependinge on fluctuation of the relative humidity of air. During sunny days concentration of sugar in nectar in creases during 2—3 hours in the morning from 20(25)% to 50—60(65)% and in the evening decreases at the begining faster and later slowly reaching in the morning the lowest level. Bees are able to select flowers of heather with the most suitable for them concentration of sugar, and usually it is the highest sugar concentration.
Abundance of nectar secretion by heather flowers does not depend on the soil (it soil is relatively damp) and the size of plants. But very favourable influence on the quantity of nectar secretion and sugar concentration have sun shining and high temperature during the day. Night drops of temperature, even down to 0°C, do not have negative effect on nectar secretion. Rainfalls with overcasting have negative influence on decrease of nectar secretion which last even up to two days after set up of good wheather.
Quantity of sugars secreted by 10 flowers of heather during their life span when the weather is cold and rainy can be only 0,4 mg, but during warm and sunny days up to 2 and even 3 mg. Average dense of heathery developing 10 to 20 thousand flowers on 1 m2 can provide bees during blooming with 20 to 40 kg of sugars from 1 ha, which callculated in the raw produce containing 80% of dry mass can give 25 to 50 kg/ha.
During the favourable weather, bees visit flowers of heather from 6(7) ó clock in the morning to 7(8) ó clock in the evening, but the best activity lasts from 9(10) to 6p.m. Bees can collect pollen during the whole day but with the highest intensity in the morning.
When the heather nectar is collected by the method of pipetese the best accuracy can be obtained by collecting the whole amount of diluted nectar. In order to dilute the nectar inflowers it is necessary to cut them and keep for 2(3) hours in closed jars on the humid blottingpaper.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 56: „wydzialana” → wydzielana
- s. 56: „siągać” → sięgać
- s. 56: „ogórd” → ogród
- s. 57: „rozkiwtania” → rozkwitania
- s. 60, tab. 2: „Qantity” → Quantity
- s. 60, tab. 2: „wither flowers” → withered flowers
- s. 61: „eksperymenice” → eksperymencie
- s. 61: „wilgtną” → wilgotną
- s. 61: „miesjcowości” → miejscowości
- s. 62, podpis ryc. 2: „against in with” → against rain with
- s. 63: „naktarowania” → nektarowania
- s. 65, ryc. 4, podziałka: „56, 54″ → 56, 58
- s. 65, podpis ryc. 4: „showns” → shown
- s. 65: „przed deszczowego” → przeddeszczowego
- s. 66, tab. 3: „Pochodzonie” → Pochodzenie
- s. 66: „obserowowano” → obserwowano
- s. 66: „rośln” → roślin
- s. 68: „nasłoniecznionych” → nasłonecznionych
- s. 69: „kilmatyzacyjnych” → klimatyzacyjnych
- s. 71, tab. 8: „wrzcsu” → wrzosu
- s. 71, tab. 8: „form 1 ha” → from 1 ha
- s. 71: „pwietrza” → powietrza
- s. 73: „cipłych” → ciepłych
- s. 74, piśmiennictwo: „Kristiarstad” → Kristianstad
- s. 75, streszczenie: „медленноее” → медленнее
- s. 75, streszczenie: „соотвественным” → соответственным
- s. 75, streszczenie: „ве время” → во время
- s. 75, streszczenie: „выравненноё” → выравненное
- s. 75, streszczenie: „посещание” → посещение
- s. 76, streszczenie: „fitotron” → phytotron
- s. 76, streszczenie: „pipetes” → pipettes
- s. 76, streszczenie: „dependinge” → depending
- s. 76, streszczenie: „in creases” → increases
- s. 76, streszczenie: „begining” → beginning
- s. 76, streszczenie: „it soil” → if soil
- s. 76, streszczenie: „wheather” → weather
- s. 76, streszczenie: „callculated” → calculated
- s. 76, streszczenie 2×: „ó clock” → o’clock
- s. 76, streszczenie: „pipetese” → pipettes
- s. 76, streszczenie: „inflowers” → in flowers
- s. 76, streszczenie: „blottingpaper” → blotting paper
