OCENA LINII ZARODOWYCH PSZCZÓŁ W POLSCE METODĄ TAKSONOMII WROCŁAWSKIEJ

tekst: Leon Bornus, Michał Gromisz, Veličko Veličkov

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XI, 1967 — Leon Bornus, Michał Gromisz, Veličko Veličkov

strona 51

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XI, NR 1—3 WRZESIEŃ 1967

Leon Bornus, Michał Gromisz i Veličko Veličkov

Oddział Pszczelnictwa I.S. i Pszczelarska Stacja Doświadczalna w Sofii

WPROWADZENIE

Osiągnięcia produkcyjne w rolnictwie zależą w dużej mierze od ciągłej selekcji materiału hodowlanego oraz rozmnażania i rozprowadzania potomstwa od najlepszych roślin czy zwierząt. W państwowych planach uwzględniano też we właściwych proporcjach selekcję i hodowlę pszczół. W związku z tym planowy wychów i hodowla matek wszedł do programu zadań niemal każdej większej pasieki i stał się zjawiskiem powszechnym.

W roku 1961 ustalono nowe podstawy hodowli zarodowej pszczół w Polsce (Bornus 1964). Ujednolicono metodę oceny wartości pszczół i na tej podstawie dokonuje się wyboru (uznania) materiału zarodowego. Przy ocenie główną rolę odgrywa użytkowość pszczół, ale bierze się także pod uwagę cechy biologiczne i morfologiczne. Cechy morfologiczne służą przede wszystkim do określenia typu morfologicznego pszczół, charakterystyki linii hodowlanych i stopnia wyrównania populacji rojów zarodowych. Na podstawie krajowych i obcych prac z zakresu morfologii pszczół (Ałpatow 1948, Bährmann 1962, 1964, Bornus 1960 a, b, 1961, 1964, Bornus, Demianowicz i Gromisz 1966, Bornus i Gromisz 1963, Goetze 1964, Tomšik, Škrobal, Veselý 1962), ustalono udział wskaźników morfologicznych w ogólnej ocenie linii zarodowych.

Bornus i Mackiewicz (1966) przeprowadzili morfologiczną ocenę linii hodowlanych pszczoły krajowej, uwzględniając 5 cech morfologicznych: sumę szerokości III i IV tergitu odwłokowego, długość języczka, długość i szerokość przedniego skrzydła, indeks kubitalny. Na podstawie różnic między badanymi rojami wyodrębnili oni 3 typy pszczoły: środkowo-europejską, krainkę i leśną. Klasyfikacji tej dokonano jednak przy porównaniu każdej cechy oddzielnie. Kryteria te wystarczają do zaliczenia pszczół do jednego z wymienionych typów, ale nie pozwalają

strona 52

na jednoznaczne określenie stopnia podobieństwa pomiędzy poszczególnymi rojami i typami z punktu widzenia zespołu badanych cech. Starano się dokonać tego w niniejszej pracy przy zastosowaniu metody dendrytowej, opracowanej przez matematyków wrocławskich (Florek, Łukaszewicz, Perkal, Steinhaus, Zubrzycki 1951).

MATERIAŁ I METODA

Opracowania dendrytowego zbioru rojów z pasiek zarodowych dokonano na materiale zebranym i opisanym pod względem morfologicznym przez Bornusa i Mackiewicz (1966). W skład zbioru weszło 65 rojów z 18 pasiek, w których prowadzono badania morfologiczne w latach 1961—1966 (tab. 1, ryc. 1). Odległości (stopień podobieństwa)

Tabela 1 Wykaz pasiek zarodowych List of breeding apiaries

Numer kolejny Number Powiat County Właściciel pasieki Owner of apiary Liczba badanych rojów Number of investigated colonies W latach In years
1 Kłodzko W. Kumko 4 1962—1964
2 Radomsko A. Stasiński 2 1963
3 Poznań S. Bartkowiak 1 1965
4 Nowy Tomyśl RRZD Sielinko 2 1962
5 Chojnice W. Grunt 4 1964—1965
6 Tczew ZNB Miłobądź 4 1962—1964
7 Olecko RRZD Siejnik 1 1962
8 Wysokie Maz. RRZD Szepietowo 14 1962—1965
9 Sokółka W. Bałakier 1 1962
10 Łapy S. Dworakowski 1 1961
11 Hajnówka „Las” 2 1961
12 Opole A. Brandys 5 1965—1966
13 Koźle P. Golli 3 1964
14 Bielsko-Biała A. Gwóźdź 5 1962—1963
15 Cieszyn J. Kubok 7 1963—1966
16 Oświęcim S. Etgens 3 1962—1963
17 Bochnia SHiU WRN 3 1964
18 Rzeszów S. Płodzień 3 1966

pomiędzy rojami obliczono według metody matematyków wrocławskich (Florek i inni 1951). Brano pod uwagę średnie arytmetyczne dla rojów następujących cech morfologicznych: suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego, długość języczka, długość przedniego skrzydła, indeks kubitalny.

strona 53
w trójkątach 1, 2, 3, 4, 5, 6; w kółkach 7, 8, 9, 10, 11; w kwadratach 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18

Ryc. 1. Lokalizacja badanych pasiek zarodowych (numeracja jak w tabeli 1) Localisation of investigated breeding apiaries (description as in table 1)

WYNIKI I DYSKUSJA

Dendrytowe uporządkowanie zbioru 65 rojów z 18 pasiek na terenie kraju wskazuje na istnienie pewnej regularności kierunkowej w różnicowaniu się morfologicznym pszczół. Dendryt jest wydłużony, poszczególne roje tworzą ogniwa długiego łańcucha, miejscami połączonego z niezbyt bogatymi w roje odgałęzieniami bocznymi (ryc. 2). Wzdłuż tego łańcucha następuje stopniowe zmienianie się wartości cech, chociaż nie wszystkich w tym samym wymiarze, ani też z jednakową regularnością dla poszczególnych rojów. Miejsca rojów w dendrycie zostały ustalone na podstawie zmienności zespołu cech, a nie jakiejś indywidualnej cechy chociażby miała ona oddziaływać silniej lub słabiej na ostateczny wynik. Dlatego każdy następny rój w łańcuchu nie musi prezentować

strona 54

się na przykład coraz to dłuższym języczkiem lub mniejszą sumą szerokości III i IV tergitu odwłokowego.

Stwierdzona tu pewna regularność w różnicowaniu się cech morfologicznych pszczół jest równoległa do zmienności tych cech. Rozpiętość pomiędzy krańcowymi wartościami cech w zbiorze jest dość duża, ale stosunkowo mało występuje rojów, które wyraźnie wyodrębniają się w uporządkowaniu dendrytowym (nr 6, 18 — ryc. 2). Zdecydowana większość wykazuje dość duży stopień podobieństwa między sobą.

W celu wyodrębnienia grup rojów o dużym podobieństwie wzięto pod uwagę wszystkie mocne podziały dendrytu (Perkal 1953): na 8,

węzły z numerami pasiek w trójkątach, kółkach i kwadratach (jak na ryc. 1), połączone liniami kropkowanymi, kreskowanymi i ciągłymi; pod rysunkiem podziałka: 0, 2, 4

Ryc. 2. Dendryt 65 rojów zarodowych z 18 pasiek Połączenia pomiędzy grupami rojów (częściami dendrytu): . . . . . . = po pierwszym podziale, – – – = po drugim podziale, —— = po trzecim podziale Wrocław dendryt of 65 breeding colonies from 18 apiaries. Connection between groups of colonies (parts of dendryt): …… = after first division, – – – after second division, —— = after third division.

strona 55

na 25 i na 28 części (ryc. 2). Przy pierwszym podziale (na 8 części) zostały oddzielone tylko pojedyncze roje, najbardziej się odróżniające. Podziały drugi (na 25 części) i trzeci (na 28 części) przyniosły prawie jednakowy układ uporządkowania dendrytowego.

Poszczególne pasieki, reprezentowane przez kilka rojów zarodowych, zajmują czasem w dendrycie różne miejsca, ale przeważnie skupiają się one w tej samej części dendrytu i łączą się ze sobą. Oznacza to, że wykazują duże wzajemne podobieństwo morfologiczne. Jednocześnie świadczy to o pewnej odrębności rojów zarodowych każdej pasieki, w stosowanej u nas terminologii określanych jako linia hodowlana. Pochodzenie poszczególnych linii hodowlanych wiąże się z określonym rejonem terytorialnym, gdyż hodowlę prowadzi się w oparciu o pszczołę miejscową. Pszczoła nasza jest zatem zróżnicowana morfologicznie na podłożu geograficznym.

Różnice morfologiczne pomiędzy pszczołami poszczególnych linii hodowlanych są różnego wymiaru. Przy klasyfikowaniu linii hodowlanych pod tym względem nie można osiągnąć jednoznacznego podziału pszczół na odrębne typy morfologiczne. Brakuje wyraźnej różnicy pomiędzy grupami linii hodowlanych. Dlatego dalszy podział systematyczny, staje się w pewnym sensie względny i opiera się raczej na kryteriach umownych.

Rozróżnienie typów morfologicznych w obrębie krajowej pszczoły ma dla naszej hodowli zasadnicze znaczenie. Gdy na przykład porównujemy pszczoły z pasieki nr 11 i z pasieki nr 15, a więc z górnej i dolnej partii dendrytu, ich odrębność pod względem morfologicznym jest wyraźnie widoczna (tab. 2). Każda z tych pasiek reprezentuje zatem inny typ pszczoły, pochodzącej z różnych środowisk geograficznych (z północy

Tabela 2 Charakterystyka morfologiczna rojów zarodowych pasieki nr 11 (białostockie) i pasieki nr 15 (katowickie) Morphological characteristic of breeding colonies of apiary number 11 and apiary of number 15

Nr pasieki Number of apiary Nr roju (próbki) Number of colony (sample) Suma szerokości III i IV tergitu Sum of the III and IV tergite mm Długość języczka Length of tongue mm Długość skrzydła przedniego Length of front wing mm Indeks kubitalny Value of cubital index Odległości (podobieństwo) między rojami Distances (similarity) between colonies: 33 Odległości (podobieństwo) między rojami Distances (similarity) between colonies: 34 Odległości (podobieństwo) między rojami Distances (similarity) between colonies: 61 Odległości (podobieństwo) między rojami Distances (similarity) between colonies: 62
11 33 4,94 6,02 9,16 63,3 0
34 4,95 5,96 9,16 62,1 0,71 0
15 61 4,63 6,44 9,26 43,3 9,86 10,25 0
62 4,68 6,41 9,24 42,4 9,10 9,49 1.00 0
strona 56

i południa). Bornus i Mackiewicz (1966) określają je jako odrębne typy: środkowo-europejski i krainski. Hodowca też nie stawia znaku równości między pszczołami tych dwóch typów. Użytkowa ich wartość może być jednakowo dobra, ale tylko we właściwych dla nich środowiskach geograficzno-przyrodniczych. Równolegle ze zmiennością cech morfologicznych pszczół (podłoże geograficzne) następuje zwykle i zróżnicowanie ich cech biologicznych.

Roje zarodowe z pasieki nr 15, zlokalizowanej w południowej Polsce znajdują się w dolnej partii dendrytu. Obok nich występuje również większość rojów tego samego regionu. W tej części dendrytu brakuje natomiast rojów pochodzących ze środkowej i północnej Polski, a zajmują one środkową i górną część uporządkowania dendrytowego. Wśród nich; a raczej luźno z nimi związane, występuje reszta rojów południowej Polski. Różnicowanie się morfologiczne badanych rojów (ryc. 2), występuje więc nie na małych zamkniętych obszarach terytorialnych, ale na terenie całego kraju, w kierunku południe—północ.

Na południu Polski występuje pszczoła krainka, na północy — środkowo-europejska, zgodnie z tym jak zostało określone w pracach Oddziału Pszczelnictwa IS z zakresu morfologii pszczół (Bornus i inni 1966, Bornus i Mackiewicz 1966). Wyodrębnienie tych typów opiera się w pewnym stopniu na przyjętych umownie wskaźnikach.

Zróżnicowanie morfologiczne pszczoły z rojów zarodowych w południowej Polsce jest największe w kraju. Średnia z wzajemnych odległości pomiędzy 29 badanymi tu rojami wynosi 4,04, podczas gdy na przykład w województwie białostockim (19 rojów) tylko — 2,91. Trzeba jednak zaznaczyć, że większość badanych rojów w Białostockiem pochodzi od jednego hodowcy — pasieka nr 8. Prezentuje ona stosunkowo dobrze wyrównany pod względem morfologicznym materiał zarodowy. Prawie wszystkie roje tej pasieki skupiają się w jednej części dendrytu, wyodrębnionej po trzecim podziale (ryc. 2). Nie można tego powiedzieć o rojach z południowej Polski. Tam nie tylko różnią się one znacznie pomiędzy poszczególnymi pasiekami, ale i wewnątrz pasiek. Pod tym względem wyróżniają się szczególnie pasieki nr 18 i nr 17 (ryc. 2, tab. 3). Taki stan rzeczy można tłumaczyć specyficzną strukturą morfologiczną populacji pszczół Podkarpacia. Występuje tam między rojami duża zmienność cech morfologicznych, niespotykana w innych rejonach kraju i zagranicą (Bornus i inni 1966, Gromisz 1967). Pszczelarze zajmujący się tą pszczołą mają utrudnione zadanie przy ocenie wartości hodowlanej wyselekcjonowanych rojów, ale dane im są też większe niż gdzie indziej możliwości wyhodowania pszczoły o pożądanych zaletach gospodarczych, przede wszystkim zdolnych do zapylania koniczyny czerwonej (długie języczki).

W niektórych pasiekach na przestrzeni lat 1962—1966 obserwuje się wzrost ujednolicenia materiału zarodowego. Średnie odległości między

strona 57

Tabela 3 Średnie odległości (stopień podobieństwa) pomiędzy rojami zarodowymi w poszczególnych pasiekach według lat obserwacji Average distances (degree of similarity) between breeding colonies in apiaries according to year of observation

Nr pasieki Number of apiary 1961 1962 1963 1964 1965 1966 Wszystkie roje All colonies
1 5,83 1,95 3,68
2 1,96 1,96
4 1,04 1,04
5 2,81 1,37 2,22
6 4,65 2,39 4,38
8 2,44 1,43 2,25 2,39
11 0,71 0,71
12 1,86 3,62 2,14
13 1,83 1,83
14 3,68 2,61 3,25
15 4,11 1,62 3,46
16 1,45 2,03
17 4,10 4,10
18 4,62 4,62

rojami zarodowymi stają się coraz to mniejsze (tab. 3). Jest to niewątpliwie następstwem rzetelnej pracy selekcyjnej w obrębie dość małej grupy rojów, a także zabezpieczeniem odpowiedniego doboru rodziców do kojarzenia (trutowiska z dobrą izolacją). Kojarzenie osobników spokrewnionych zachodzi tu w większym zakresie niż przeciętnie występuje w tych pasiekach przy losowej kopulacji matek z trutniami.

W kilku pasiekach występuje z latami tendencja zwiększania różnic między rojami zarodowymi (pasieki nr 12, 8, tab. 3). Można to tłumaczyć w dwojaki sposób: 1) wyjściowy materiał był wybitnie heterozygotyczny pod względem morfologicznym albo 2) stosowano dobór niejednorodny, wprowadzając do grupy selekcyjnej pszczoły odrębnego typu morfologicznego.

Dobór niejednorodny w niektórych pasiekach (na przykład nr 18) obejmuje często typy morfologiczne odrębne od pszczół przeważającej grupy rojów zarodowych (ryc. 2). Inne natomiast pasieki (na przykład nr 5) stosują również dobór niejednorodny, ale krzyżowane pszczoły mieszczą się w grupie podobnych do siebie rojów (ryc. 2).

Między uporządkowaniem dendrytowym rojów zarodowych (ryc. 2) a podobnymi uporządkowaniami pszczół krajowych podanymi w pracach Oddziału Pszczelnictwa IS (Bornus i inni 1966, Gromisz 1967) zachodzi uderzające podobieństwo. W górnej, silnie rozbudowanej części dendrytu, znajdują się pszczoły z północnej i środkowej Polski, w dolnej zaś pszczoły z Podkarpacia. Jest to dowodem, że materiał hodowlany

strona 58

Tabela 4 Kryterium punktacji morfologicznej w ocenie populacji zarodowych Evaluation in points the morphological features of honey bee breeding population

Typ pszczoły Type of honey bees Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego w mm Sum of the III and IV tergite in mm: 2 punkty points Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego w mm Sum of the III and IV tergite in mm: 4 punkty points Długość języczka w mm Length of tongue in mm: 2 punkty points Długość języczka w mm Length of tongue in mm: 4 punkty points Wartość indeksu kubitalnego Value of cubital index: 2 punkty points Wartość indeksu kubitalnego Value of cubital index: 4 punkty points
Środkowoeuropejska 4,70—4,80 >4,80 6,00—6,10 6,10—6,22 <60—65< 60—65
Krainka <4,75 4,75—4,83 6,15—6,30 >6,30 <45—50< 45—50
Leśna 4,70—4,75 4,75—4,83 6,18—6,25 6,25—6,35 <60—65< 60—65
strona 59

reprezentuje rzeczywiście pszczoły miejscowe w sensie regionalnym. Na podstawie tego podobieństwa można twierdzić, że roje zarodowe z południowej Polski — dolna część dendrytu (ryc. 2) zbliżają się pod względem typu morfologicznego do krainki z dorzecza Dunaju. Szczególnie wyraźnie zaznacza się to w pasiece nr 15. Roje w tej pasiece są najbardziej podobne do krainki ze wszystkich zaliczanych do tego typu naszych pszczół.

Odróżnianie u nas typów pszczół odbywa się przede wszystkim na podstawie wskaźników morfologicznych. Cechy morfologiczne odgrywają także pewną rolę, wprawdzie niewielką, w ogólnej ocenie użytkowej rojów zarodowych. Dzięki temu można w pewnym zakresie preferować określony pokrój morfologiczny pszczoły w obrębie każdego typu. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o cechy, które mogą mieć pewne znaczenie gospodarcze, przede wszystkim o wielkość pszczoły i długość języczka.

WNIOSKI

Uporządkowanie dendrytowe potwierdza, że szczegółowa charakterystyka morfologiczna linii zarodowych jest całkowicie użyteczna, bo daje dostateczną podstawę do wyodrębnienia tychże populacji. Określone typy morfologiczne pszczół zarodowych są związane z ich pochodzeniem geograficznym, co potwierdza celowość podziału kraju na strefy hodowlane.

Podział na strefy ma także i znaczenie gospodarcze; ułatwia regionalne preferowanie jakiegoś określonego typu pszczoły o dużej przydatności użytkowej (niekoniecznie na podłożu morfologicznym). Mając to na uwadze proponuje się małe zmiany w stosowanej dotychczas punktacji wartości cech morfologicznych (tab. 4).

Kilkuletnia selekcja i dobór dają wyraźne ujednolicenie morfologiczne materiału hodowlanego, co stanowi dodatnie świadectwo dla polskich hodowców.

LITERATURA

Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnoj pczeły. Moskwa

Bährmann R. (1962) — Ergebnisse und Probleme unserer Körarbeit. Archiv f. Bienen., 39 (1): 48—50

Bährmann R. (1964) — Die Körung der Honigbiene — Ergebnisse und Probleme. Dtsch. Bienenwirtsch. 15 (9): 190—193

Bornus L. (1960 a) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (2): 73—86

Bornus L. (1960 b) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk., 4 (3—4): 175—182

strona 60

Bornus L. (1961) — Ocena wartości użytkowo-hodowlanej pszczół metodą punktacji. Pszczelarstwo, (6): 161—163

Bornus L. (1964) — Jednolity system hodowli zarodowej pszczół. Warszawa, PZP i CSO

Bornus L., Demianowicz A. i Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej (Apis mellifica L.) Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1—4): 1—46

Bornus L. i Gromisz M. (1963) — Zależność wielkości pszczoły od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk., 7 (2): 49—61

Bornus L. i Mackiewicz D. (1966) — Morfologiczna ocena linii zarodowych pszczoły krajowej na podstawie pięcioletnich badań. Pszczeln. Zesz. Nauk., 10 (1—4): 57—72

Florek K., Łukaszewicz J., Perkal J., Steinhaus H. i Zubrzycki S. (1951) — Taksonomia Wrocławska. Przegląd Antropologiczny, 17: 193—211

Goetze G. K. L. (1964) — Die Honigbiene in natürlicher und künstlicher Zuchtauslese. Hamburg u. Berlin. Paul Parey

Gromisz M. (1967) — Porównanie pszczoły Podkarpacia z pszczołami północnej Polski (Apis mellifica mellifica L.) i dorzecza Dunaju (Apis mellifica carnica Pollm.) Pszczeln. Zesz. Nauk., 11 (1—4): 1 : 46

Perkal J. (1953) — Taksonomia wrocławska. Przegląd Antropologiczny 19: 82—105

Tomšik B., Škrobal D., Veselý V. 1962 — Individualni výbeŕ vćel a jého perspektivv. Sbornik Vysoké školy zemédélské v Brné (1): 77—88.

ОЦЕНКА ПЛЕМЕННЫХ ЛИНИЙ ПЧЕЛ В ПОЛЬШЕ МЕТОДОМ ВРОЦЛАВСКОЙ ТАКСОНОМИИ

Леон Борнус, Михал Громиш и Величко Величков

Морфометрические результаты 18 племенных популяций пчел обработано математическим методом дендритов. Установлено высокую пригодность морфологической характеристики племенных линий, устанавливающей их отличия, что дает возможность в дальнейшей селекционной работе достигать высшего уровня их однородности.

EVALUATION OF BREEDING BEE COLONIES BY THE METHOD OF WROCŁAW TAXONOMY

Leon Bornus, Michał Gromisz and Veličko Veličkov

Morphometric data from 18 populations of breeding bee colonies in Poland were analized by mathematical method of dendryts. It was found high usefulness of morphological characteristic of breeding bee colonies which show on their differences and confirm necessity of selection work, because with the years passing breeding line shown a stronger uniformity.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 56: „krainski” → kraiński
  • s. 60, literatura (Tomšik i in.): „výbeŕ” → výběr
  • s. 60, literatura (Tomšik i in.): „vćel” → včel
  • s. 60, literatura (Tomšik i in.): „jého” → jeho
  • s. 60, literatura (Tomšik i in.): „perspektivv” → perspektivy
  • s. 60, streszczenie angielskie: „analized” → analyzed

Podobne wpisy