MORFOLOGICZNA OCENA PSZCZÓŁ WOJEWÓDZTWA SZCZECIŃSKIEGO
tekst: Leon Bornus, Bożena Chuda-Mickiewicz, Roman Kantorek, Zbigniew Kosidło, Jarosław Prabucki, Benigna Rafińska, Elżbieta Skiba, Lucyna Szpet
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXV, 1981 — Leon Bornus, Bożena Chuda-Mickiewicz, Roman Kantorek, Zbigniew Kosidło, Jarosław Prabucki, Benigna Rafińska, Elżbieta Skiba, Lucyna Szpet
strona 67PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXV 1981
Leon Bornus, Bożena Chuda-Mickiewicz, Roman Kantorek, Zbigniew Kosidło, Jarosław Prabucki, Benigna Rafińska, Elżbieta Skiba, Lucyna Szpet
Oddział Pszczelnictwa ISiK, Zakład Pszczelnictwa i Zoologii AR w Szczecinie
WPROWADZENIE
Na terenie Pomorza Zachodniego odczuwa się brak rozeznania w zakresie zaprószenia pszczoły miejscowej materiałem obcym. Dlatego niezbędnym okazało się zbadanie populacji pszczół woj. szczecińskiego w celu ewentualnego wykazania rejonów zasiedlanych przez pszczołę o identycznych cechach rasowych.
Poza kilkoma publikacjami krajowymi dotyczącymi oceny morfologicznej pszczoły krajowej (Bornus i in., 1974, Gromisz i in., 1974, Bornus, Gromisz, 1963, Bornus i in., 1966, Gromisz i in., 1977), w których województwo szczecińskie traktowane było marginesowo, pszczoła miejscowa nie została opisana. Nie mając pełnego rozeznania w tym względzie trudno jest kontynuować rozpoczęte w WOPR Barzkowice prace hodowlane, których celem jest wyselekcjonowanie miejscowej linii pszczół.
Celem badań było scharakteryzowanie pszczół zasiedlających teren województwa szczecińskiego, wskazanie rejonów, w których można będzie prowadzić hodowlę w oparciu o materiał miejscowy i ewentualne ukierunkowanie jej pod względem możliwości produkcyjnych pszczół.
PRZEGLĄD LITERATURY
Różnicowanie gatunku Apis mellifica L. na podgatunki i rasy oparte jest na odróżnianiu cech morfologicznych, biologicznych i psychicznych. Najistotniejszą rolę w charakterystyce ras odgrywają cechy morfologiczne. Wśród nich najbardziej cennymi są te, które można określić jako stałe dla ras, a ich wartości dają się wyrazić ścisłymi miarami (Bornus, 1960b, Gromisz, 1961, 1969, Bornus i in., 1966).
strona 68Przypuszcza się, że wartości cech morfologicznych określane biometrycznie wskazują na możliwości i zdolności produkcyjne pszczół. Szerokość tergitów określająca wielkość pszczoły w pewnym sensie może charakteryzować pojemność wola miodowego, zaś powierzchnia skrzydeł i liczba haczyków może wpływać na sprawność w locie, długość języczka określa możliwości wykorzystania pożytków (Bornus i in., 1966, Gromisz, 1961), wielkość lusterek woskowych może decydować o możliwościach produkcyjnych wosku (Cwietkowa za Bornusem, 1960a). Cechy te w przeciwieństwie do cech biologicznych nie podlegają wyraźnej zmienności pod wpływem zmieniających się warunków środowiskowo-ekologicznych (Awietisian za Bornusem, 1960a).
Charakterystyka morfologiczna populacji pszczoły krajowej zapoczątkowana została w latach pięćdziesiątych obecnego stulecia przez Bornusa, Demianowicza i Gromisza. Prace zmierzały do określenia zróżnicowania populacji pszczół w Polsce w oparciu o przebadanie najbardziej zmiennych wśród ras cech morfologicznych. Do nich zaliczono: długość języczków, powierzchnię lusterek woskowych, długość i użyłkowanie skrzydła, liczbę haczyków na tylnym skrzydle, wartość indeksu kubitalnego (Bornus i in., 1966).
Zdaniem Gromisza (1961) w Polsce istnieją trzy formy pszczół: forma krótkojęzyczkowa (Apis mellifica mellifica L.) zasiedlająca północno-wschodnią i centralną część Polski, forma średniojęzyczkowa (A. m. m. silvarum Scor.) zasiedlająca północno-zachodnią część Polski i na wybrzeżu (A. m. m. lechceni B-R) oraz długojęzyczkowa (A. m. carnica Pollm.) w południowej części kraju.
Dominujący typ pszczoły obejmujący 74% rojów, pod względem podobieństwa morfologicznego najbliżej stoi rasy środkowoeuropejskiej (Apis mellifica mellifica L.) zaś pozostałe 26% zbliżonych jest do rasy kraińskiej (Apis m. carnica Pollm.). Ponieważ pszczoły są w różnym stopniu wymieszane wewnątrz typów i pomiędzy typami i zasiedlają różne rejony klimatyczne Polski, autorzy podzielili teren kraju na cztery strefy z zaleceniem prowadzenia hodowli pszczół w oparciu o materiał miejscowy (Bornus, Demianowicz, Gromisz, 1966).
Województwo szczecińskie zaszeregowano do strefy III zamieszkiwanej w równej mierze przez pszczołę środkowoeuropejską i kraińską (odpowiednio 53 i 47%).
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Materiał. Podział administracyjny województwa Szczecińskiego uwzględnia 53 gminy, na obszarze których aktualnie rozlokowanych jest 65 204 rodzin pszczelich (szacunek WSP, 1980). Badaniami objęto 166 losowo wybranych pasiek, pobierając średnio po 6 prób z pasieki i od 3 do 30 prób z każdej gminy. W efekcie uzyskano materiał obejmujący 888 prób, pobranych z województwa szczecińskiego i miasta Szczecina,
strona 69co stanowi 1,55% ogólnego stanu rodzin pszczelich. Wszystkie przebadane pasieki od lat nie prowadziły wymiany matek pszczelich co pozwala wnosić, że badane rodziny stanowiły materiał rodzimy.
Próby pszczół żywych pobierane były przez pracowników Zakładu bezpośrednio w pasiekach do drewnianych pudełek o wymiarach 10×10×10 cm. W pierwszym okresie badań każdorazowo pobrane próby przewożone były do Zakładu i tu robotnice zabijano przez nagłe zanurzenie pojemników we wrzącej wodzie i gotowanie ich przez okres 2 minut (Gromisz, 1961). W latach 1977—1979 zabijanie robotnic odbywało się bezpośrednio w pasiece przy wykorzystaniu sprzętu turystycznego. Zabite robotnice przesuszano około 1 minuty na bibule i umieszczano w etykietowanych słoikach twist-off o pojemności 1/4 l, w 75% alkoholu etylowym.
Dążąc do eliminacji ewentualnych różnic pomiarowych wynikających ze zmienności sezonowej badanego materiału, pobieranie prób odbywało się zawsze (1976—1980) w sierpniu.
Każda próba obejmowała około 100 robotnic. Z tej ilości do pomiarów wykorzystywano 30 osobników. Pozostałe stanowiły materiał awaryjno-dowodowy zakonserwowany w 75% alkoholu.
Przygotowanie preparatów. Prace skoncentrowano na pomiarze sześciu podstawowych cech morfologicznych: sumie szerokości III i IV tergitu odwłokowego, długości języczków, powierzchni lusterek woskowych, wartości indeksów kubitalnych, liczby haczyków na tylnym skrzydle i długości przedniego skrzydła.
Przygotowanie preparatów odbywało się zgodnie z metodą stosowaną wcześniej przez Bornusa i in. (1966).
Tergity 3 i 4 oddzielano od korpusów robotnic, wycinano z nich środkowe skrawki i umieszczano je na szkiełkach przedmiotowych.
Sternit czwarty z największymi lusterkami poddawano przez 20 minut działaniu 10% NaOH w celu oczyszczenia ich i uwidocznienia wyraźnych granic pomiędzy lusterkami. Tak przygotowane układano seriami na szkiełkach przedmiotowych.
Wargę dolną oddzielano przy użyciu igieł preparacyjnych od kompleksu labialno-maksylarnego, a następnie umieszczano w kropli wody na szkiełku przedmiotowym, przyciskając szkiełkiem przykrywkowym.
Przednie skrzydła po oddzieleniu ich od korpusu przenoszono seriami na mokre szkiełka przedmiotowe, w ten sposób zapobiegało się przemieszczaniu ich na powierzchni szkła. Podobnie postępowano ze skrzydłami tylnymi.
Pomiary. Dotychczasowe prace prowadzone były przeważnie przy pomocy mikroskopu. Stosowanie mikroskopu z mikrometrem okularowym oraz częste cząstkowe pomiary preparatów okazały się bardzo czasochłonne. Duża liczba prób oraz konieczność wykonania licznych pomiarów zmusiły do poszukiwań prostych lecz również dokładnych metod. Zdecydowano się na wykorzystanie czytnika mikrofilmów DL-II-Dokumator. Decyzja poprzedzona została wszechstronną analizą porównawczą
strona 70dwóch instrumentów optycznych wykorzystywanych do pomiarów, a mianowicie — mikroskopu stereoskopowego MST-130 i czytnika DL-II-Dokumator (Prabucki i in., 1978). Analiza statystyczna uzyskanych wyników wykazała, że wielkości uzyskiwane na porównywanych instrumentach nie różniły się między sobą w sposób istotny, a stwierdzone odchylenia mieściły się w granicach błędu pomiaru. Zatem wyeliminowanie z pracy przyrządu bardziej czasochłonnego (mikroskop MST-130) okazało się możliwe. Dzięki odpowiedniej konstrukcji lustra istniała możliwość projekcji obrazu na dodatkowym większym ekranie.
Dążąc do tego, aby odczyty na ekranie czytnika były w rzeczywistych jednostkach metrycznych, wykonano podziałkę mierniczą z dokładnością do 0,1 mm (części setne podawano w przybliżeniu). Jako wzorca użyto mikrometr obiektywowy z podziałem 1 mm na 100 części, umieszczając go na stoliku czytnika w celu projektowania podziałki na ekran. Uzyskany obraz przerysowywano na papier.
Szerokość 3 i 4 tergitu mierzono zgodnie z oznaczeniami Snodgrasa (Bornus, 1960b) w linii środkowej skrawków (rys. 1).
Długość języczków określano na podstawie całościowego pomiaru submentum, mentum i glossy z flabellum (rys. 1) (Bornus i in., 1966).
Powierzchnię lusterek woskowych określano uwzględniając wymiary najdłuższych osi podłużnych i poprzecznych (rys. 1) przy zastosowaniu wzoru Bornusa (1960b).
P = 88/100 (π · ab/4)
Długość skrzydła odczytywano wzdłuż linii przeprowadzonej ód podstawy skrzydła do jego wierzchołka (rys. 1) (Bornus i in., 1966).
Wartość wskaźnika łokciowego czyli indeksu kubitalnego określono za Ałpatowem, na podstawie pomiaru dwóch odcinków wyznaczonych nerwem powrotnym na dolnej krawędzi III pola łokciowego, stosunkiem procentowym odcinka krótszego do dłuższego (rys. 1) (Bornus i in., 1966). W tym przypadku obraz projektowano na dużym ekranie, a żyłki mierzone były przy pomocy kroczka, zaś uzyskane wielkości odczytywano z dokładnością do 1 mm.
Liczenie haczyków na przedniej krawędzi tylnego skrzydła nie sprawiało najmniejszych trudności, ponieważ przy uzyskanym powiększeniu haczyki były dobrze widoczne i można je było kolejno zasłaniać w miarę liczenia.
Opracowanie wyników. Teren województwa szczecińskiego zróżnicowany jest dość wyraźnie pod względem klimatycznym. Charakterystykę tego obszaru opracował Prawdzic (1961). Na podstawie wieloletnich danych fenologicznych zróżnicował obszar wg ważniejszych pojawów fenologicznych roślin uprawnych. Według tego autora, średnie różnice w terminie zbiorów żyta ozimego dochodzą do tygodnia czasu. Najwcześniej zbiór odbywa się na południu województwa (20.VII), w części środko-
strona 71
Rys. 1. Morfologiczne pomiary robotnic A — suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego B — długość języczka, m — mentum, sm — submentum, g — glossa, f — flabellum C — powierzchnia lusterek woskowych D — długość przedniego skrzydła E — wartość indeksu kubitalnego F — liczba haczyków na tylnym skrzydle
wej — 23.VII, na północy 26.VII, zaś najpóźniej w samym pasie pobrzeża Bałtyku — 29.VII. Terminarz ten wyznacza wyraźnie trzy strefy mające charakter równoleżnikowy. Zbliżoną strefowość obserwuje się w odniesieniu do wyróżnionych przez Prawdzica (1961) ośmiu krain klimatycznych (rys. 2, tabela 1).
Zróżnicowanie fenologiczno-klimatyczne województwa szczecińskiego zasugerowało możliwość podobnego podziału województwa przy charakterystyce populacji pszczół zasiedlających ten obszar. W rezultacie teren woj. szczecińskiego podzielono na trzy strefy równoleżnikowe (północną, środkową i południową) oraz dwie strefy południkowe (wschodnią i zachodnią) (rys. 3). Granice stref północnej i środkowej wyznaczał w przybliżeniu równoleżnik 53°45′ szerokości geograficznej północnej, zaś strefy środkowej i południowej równoleżnik 53°20′ szerokości geograficznej północnej. Strefy te przecięte zostały z północy na południe w przybliżeniu południkiem 15° długości geograficznej wschodniej. W ten sposób w każdej strefie równoleżnikowej wyróżniono dwie podstrefy wschodnią i zachodnią, które oznaczono kolejnymi literami alfabetu.
Strefa A objęła w całości krainę I — Zalewu Szczecińskiego.
strona 72Tabela 1 Zestawienie ważniejszych danych klimatycznych charakteryzujących krainy klimatyczne województwa szczecińskiego (według Prawdzica, 1961)
| Lp. | Elementy klimatyczne | Krainy: I | Krainy: II | Krainy: III | Krainy: IV | Krainy: V | Krainy: VI | Krainy: VII | Krainy: VIII |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1. | Średnia temperatura roczna w °C | 8—8,1° | 7,5—7,9° | 7—7,8° | 7,7—7,9° | 8—8,3° | 7,5—7,9° | 7,1—7,9° | 6,5—7° |
| 2. | Średnia temperatura okresu V-VII | 14,4—15,5° | 13,8—14,5° | 14—15° | 15—15,5° | ponad 15,5° | poniżej 15,5° | 15—15,5° | powyżej 14,5° |
| 3. | Średnia amplituda dobowa temperatur okresu V-VII | 8—9,5° | 8—9,5° | 9,5—11° | 11—12° | ok. 11° | 10—11° | 10—11° | ok. 10° |
| 4. | Średnia liczba dni gorących w roku (t_max 25°) | 10—16 | 8—15 | 15—20 na N 20—25 na S | 15—27 | 25—30 | 25—30 | 25—30 | 25—30 |
| 5. | Średnia długość zimy w dniach (t_śr 0°C) | 40—60 | 45—60 | 60—80 | 50—55 na W 55—60 na E | 45—50 | 50—55 na W 55—60 na E | 60—70 | ponad 60 |
| 6. | Średnia data początku okresu wegetac. (tśr. 5°C) | 2-5.IV | 3-6.IV | 3-6.IV | przed 5.IV | przed 3.III | 1-5.IV | 31.III-7.IV | po 7.IV |
| 7. | Średnia data początku zbioru żyta ozimego | po 25.VII | 28.VII-1.VIII | po 25.VII na N przed 25.VII na S | przed 22.VII | przed 22.VII | ok. 22.VII | ok. 22.VII | po 25.VII |
Objaśnienia: I — Kraina Zalewu Szczecińskiego II — Kraina Pobrzeża Kołobrzeskiego III — Kraina Gryficko-Nowogardzka IV — Kraina Pyrzycko-Goleniowska V — Kraina Doliny Rzeki Odry VI — Kraina Pojezierza Myśliborskiego VII — Kraina Barlinecko-Wałecka VIII — Kraina Pojezierza Drawskiego
Strefa B objęła w całości krainę II — Pobrzeża Kołobrzeskiego i północną część krainy III — Gryficko-Nowogardzkiej.
Strefa C znalazła się w całości w krainie VI — Pobrzeża Myśliborskiego.
Strefa D zajęła północno-wschodnią część krainy IV — Pyrzycko-Goleniowskiej.
Strefa E była najbardziej zróżnicowana klimatycznie, gdyż obserwo-
strona 73
Rys. 2. Zróżnicowanie klimatyczne województwa szczecińskiego wg Prawdzica (1961) (dostosowane do obecnego podziału administracyjnego) I—VII krainy klimatyczne A — F podstrefy klimatyczno-geograficzne (linia z poprzecznymi kreskami) granice krain (linia ciągła) granice podstref
wało się tam wpływ krainy V — Doliny Rzeki Odry oraz krainy III — Gryficko-Nowogardzkiej i krainy IV — Pyrzycko-Goleniowskiej.
Strefa F jako największa mieściła się na obszarze krainy III — Gryficko-Nowogardzkiej, a jej część wschodnia wnikała do krainy VIII — Pojezierza Drawskiego.
Zebrany materiał po wstępnym jego uporządkowaniu podlegał obliczeniom, zmierzającym w pierwszej fazie do wykazania średnich arytmetycznych dla rojów i gmin w zakresie każdej badanej cechy oddzielnie. W drugiej fazie przystąpiono do opracowania statystycznego w celu scharakteryzowania populacji pszczół woj. szczecińskiego w obrębie wyznaczonych stref i do wykazania obszarów zasiedlanych przez pszczoły o najbardziej wyrównanych cechach morfologicznych. Obliczenia oparto na średnich arytmetycznych z rojów. Sformułowano hipotezy zerowe (Ho), zakładające równość wartości przeciętnych między strefami i badanymi cechami: wobec alternatywnej (H1), że wartości przeciętne są
strona 74
Rys. 3. Lokalizacja miejsc pobrania prób w wyodrębnionych podstrefach klimatyczno-geograficznych A — F podstrefy A B strefa północna E F „ środkowa C D „ południowa B D F „ wschodnia A E C „ zachodnia (linia ciągła) granice gmin ● miejsca pobrania prób
różne. Hipotezy weryfikowano przy wykorzystaniu statystyki t-Studenta na poziomie istotności 0,05 (Greń, 1978, Ruszczyc, 1970). Jako miarę zmienności cech przyjęto współczynniki zmienności (Ruszczyc, 1970).
WYNIKI
WSKAŹNIKI CECH MORFOLOGICZNYCH
Wielkość pszczoły. Suma szerokości III i IV tergitu odwłokowego, określająca wielkość pszczoły wynosi średnio dla populacji woj. szczecińskiego
strona 754,790 mm przy rozpiętości średnich poszczególnych podstref 4,750—4,821 mm. Połowa przebadanych rojów (54%) uplasowała się w granicach 4,750—4,788 mm. (Tabela 2).
Najwyższe wartości odnotowano w północnej części województwa, niższe w części środkowej i południowej. Przemieszczając się z południa na północ, szczególnie w części wschodniej województwa, obserwuje się tendencję zwiększania rozmiarów ciała w ramach badanej cechy, z 4,778 do 4,821 mm. Najmniejsza pszczoła zasiedla środkowo-zachodnią część województwa. Różnice w szerokości III i IV tergitu odwłokowego okazały się w większości przypadków wysokoistotne i istotne. Współczynniki zmienności charakteryzujące stopień wyrównania mieszczą się w granicach 2,12—2,71. Najwyższą zmienność wykazano dla części środkowo-wschodniej (2,71) zaś najniższą dla części środkowo-zachodniej (2,12) i północno-wschodniej (2,14). Południowa część województwa charakteryzuje się jednakowym stopniem wyrównania wielkości ciała, określanym na 2,62. Podstrefy A B E pod względem wielkości ciała pszczoły wykazuje większe wyrównanie (44,1% prób). Współczynniki zmienności zawarte są pomiędzy 2,12—2,40, zaś w podstrefach C D F (55,9% prób) obserwuje się mniejsze wyrównanie, współczynniki zmienności zawarte są pomiędzy 2,40—2,71 (tabela 2).
Długość języczka. Przeciętna dugość języczka dla populacji pszczół zasiedlających woj. szczecińskie wynosi 5,887 mm. Przy rozpiętości średnich poszczególnych podstref 5,844—5,898 mm. Najdłuższy języczek posiadają pszczoły północnej, środkowo-wschodniej i południowo-zachodniej części województwa, zaś najkrótszy pszczoły zasiedlające część południowo-wschodnią. Interesujące zjawisko zaobserwowane we wschodniej części województwa, gdzie zauważono tendencję do wydłużania języczka w miarę przemieszczania się z południa na północ, z 5,844 mm w części południowej do 5,898 mm w części północnej. Wprawdzie różnice istotne dało się określić tylko w odniesieniu do wartości skrajnych (podstrefa D i B) niemniej skłonność taka wystąpiła.
Badane próby pszczół stanowiły materiał wyrównany. Większość pomiarów (72,2% prób) charakteryzowała się współczynnikiem zmienności niższym od 2, tylko 12,6% posiadała współczynnik zmienności większy od 3 zaś dla pozostałych (15,2% rojów) współczynnik zmienności zawarty był pomiędzy 2—3. Najbardziej jednorodny materiał pszczół zasiedla część północno-wschodnią województwa wykazując najdłuższe języczki (5,898 mm) przy współczynniku zmienności 1,22. Pod tym względem podobnie wyrównany jest również rejon środkowo-wschodni (V = 1,68) zamieszkiwany przez pszczoły o zbliżonych długościach języczka (5,890 mm). Mniejsze wyrównanie zaobserwowano w części zachodniej (podstrefa A — V 3,08 i C — V 2,01) (Tabela 2).
Powierzchnia lusterek woskowych. Wielkość lusterek woskowych. pszczół woj. szczecińskiego charakteryzuje się stosunkowo małą rozpiętością, od 2,591 mm2 do 2,639 mm2 przy średniej arytmetycznej 2,615 mm2. Największe lusterka posiadają pszczoły rejonu południowo-
strona 76Tabela 2 Wskaźniki 6 cech morfologicznych robotnic w podstrefach klimatyczno-geograficznych woj. szczecińskiego
| Cecha badana | Podstrefa | Liczba przebadanych prób (n) | Średnia wartość (x) | Odchylenie standardowe (s) | Współczynnik zmienności (v) |
|---|---|---|---|---|---|
| Suma szerokości III i IV tergitu (w mm) | A | 112 | 4,788bd | 0,104 | 2,18 |
| B | 124 | 4,821a | 0,103 | 2,15 | |
| C | 135 | 4,770be | 0,125 | 2,62 | |
| D | 75 | 4,778bc | 0,125 | 2,63 | |
| E | 156 | 4,750ce | 0,101 | 2,13 | |
| F | 286 | 4,812ad | 0.131 | 2.71 | |
| x̄ | 888 | 4,790 | 0,116 | 2,44 | |
| Długość języczka w mm | A | 112 | 5,897ab | 0,182 | 3,09 |
| B | 124 | 5,898a | 0,072 | 1,23 | |
| C | 135 | 5,897ab | 0,119 | 2,01 | |
| D | 75 | 5,844e | 0,111 | 1,92 | |
| E | 156 | 5,875b | 0,088 | 1,50 | |
| F | 286 | 5,890a | 0,099 | 1,69 | |
| x̄ | 888 | 5,887 | 0,113 | 1,93 | |
| Powierzchnia lusterek woskowych (w mm2) | A | 112 | 2,624bc | 0,083 | 3,16 |
| B | 124 | 2,591a | 0,089 | 3,45 | |
| C | 135 | 2,622bc | 0,072 | 2,73 | |
| D | 75 | 2,639b | 0,071 | 2,68 | |
| E | 156 | 2,618bc | 0,083 | 3,19 | |
| F | 286 | 2,611c | 0,079 | 3,03 | |
| x̄ | 888 | 2,615 | 0,081 | 3,10 | |
| Długość przedniego skrzydła (w mm) | A | 112 | 9,340a | 0,087 | 0,93 |
| B | 124 | 9,345a | 0,100 | 1,07 | |
| C | 135 | 9,338a | 0,116 | 1,24 | |
| D | 74 | 9,356a | 0,146 | 1,56 | |
| E | 155 | 9,353ab | 0,085 | 0,91 | |
| F | 286 | 9,332ac | 0,104 | 1,12 | |
| x̄ | 886 | 9,341 | 0,105 | 1,12 | |
| Indeks kubitalny | A | 112 | 64,4ac | 4,515 | 7,01 |
| B | 124 | 64,0e | 4,066 | 6,35 | |
| C | 135 | 63,4be | 2,812 | 4,43 | |
| D | 74 | 63,2bc | 3,651 | 5,78 | |
| E | 155 | 63,4bc | 2,807 | 4,43 | |
| F | 286 | 64,0c | 4,555 | 7,12 | |
| x̄ | 886 | 63,8 | 3,928 | 6,16 | |
| Liczba haczyków na tylnym skrzydle (w szt.) | A | 112 | 20,18ac | 0,655 | 3,25 |
| B | 124 | 20,26a | 0,694 | 3,43 | |
| C | 135 | 20,04bc | 0,512 | 3,56 | |
| D | 75 | 19,97b | 0,474 | 2,37 | |
| E | 156 | 20,16ac | 0,588 | 2,92 | |
| F | 286 | 20,15a | 0,515 | 2,56 | |
| x̄ | 888 | 20,14 | 0,577 | 2,86 |
Różne litery przy wartościach średnich x̄ oznaczają istotne różnice statystyczne
strona 77Tabela 3 Charakterystyka populacji pszczół woj. szczecińskiego
| Rodzaj podziału | Strefy | Podstrefy | III + + IV tergity mm | Długość języczka mm | lusterko woskowe mm2 | długość skrzydła mm | indeks kubitalny | liczba haczyków szt. | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| w układzie równoleżnikowym | północna | A,B | x̄ | 4,805a | 5,897a | 2,607a | 9,343a | 54,2a | 20,22a |
| s | 0,105 | 0,136 | 0,088 | 0,094 | 4,289 | 0,677 | |||
| v | 2,2 | 2,3 | 2,4 | 1,0 | 6,7 | 2,7 | |||
| środkowa | EF | x̄ | 4,786b | 5,878a | 2,614b | 9,325a | 63,7b | 20,12b | |
| s | 0,125 | 0,096 | 0,081 | 0,098 | 4,038 | 0,542 | |||
| v | 2,6 | 1,6 | 3,1 | 1,0 | 6,3 | 2,7 | |||
| południowa | CD | x̄ | 4,768c | 5,865a | 2,630c | 9,314a | 63,1c | 19,94c | |
| s | 0,114 | 0,119 | 0.072 | 0.128 | 3.137 | 0.500 | |||
| v | 2,4 | 2,0 | 2.7 | 1.4 | 4.9 | 2.5 | |||
| w układzie południkowym | wschodnia | BFD | x̄ | 4,809b | 5,885a | 2,610a | 9,339a | 63,9a | 20,15a |
| s | 0,124 | 0,097 | 0,082 | 0,111 | 4,315 | 0,568 | |||
| v | 2,6 | 1,6 | 3,1 | 1,2 | 6,7 | 2,8 | |||
| zachodnia | AEC | x̄ | 4,762a | 5,885a | 2,619a | 9,326a | 63,6a | 20,08a | |
| s | 0,105 | 0,131 | 0,079 | 0,097 | 3,400 | 0,587 | |||
| v | 2,2 | 2,2 | 3,0 | 1,0 | 5,3 | 2,9 |
-wschodniego zaś najmniejsze podstrefy północno-wschodniej. Podobnie jak w odniesieniu do wielkości pszczoły i długości języczka zaobserwowano wyraźne tendencje do zmian wielkości lusterek woskowych w stosunku do położenia geograficznego. Zjawisko to odnotowano w części wschodniej województwa, w tym przypadku zarysowała się zależność odwrotna, w miarę przemieszczania się z północy na południe powierzchnia lusterek woskowych zwiększała się z 2,591 mm2 na północy do 2,639 mm2 na południu. Wykazane różnice są istotne zarówno w odniesieniu do wartości skrajnych jak i pośrednich.
Zmienność tej cechy dla rojów poszczególnych podstref geograficzno-klimatycznych jest stosunkowo niewielka, gdyż mieści się w granicach 2,68—3,45. Współczynnik zmienności 23,6% prób mieści się w przedziale 2,5<V<3 zaś dla pozostałych 76,4% prób w przedziale 3<V<3,5. Najlepszym wyrównaniem wielkości lusterek woskowych charakteryzują się pszczoły części środkowej województwa wraz z podstrefą D. (Tabela 2).
Długość przedniego skrzydła. Populacja pszczół woj: szczecińskiego wykazuje dość ustabilizowaną długość przedniego skrzydła. Zróżnicowanie tej wielkości w odniesieniu do przebadanych prób dla każdej strefy klimatyczno-geograficznej jest nieznaczne. Rozpiętość danych mieści się w granicach 9,332 mm do 9,356 mm przy średniej wojewódzkiej 9,341 mm. Różnice istotne wystąpiły tylko pomiędzy długością skrzydła w środkowej części województwa w podstrefie zachodniej (E) i wschodniej (F).
Badany materiał jest również wyrównany, gdyż zróżnicowanie w obrębie poszczególnych obszarów geograficznych jest wyjątkowo małe (0,91<V<1,56). Najwyższym stopniem wyrównania charakteryzują się
strona 78pszczoły części północnej i środkowej województwa (0,91<V<1,11) w podstrefach A, B, E, F, zaś największym zróżnicowaniem poszczoły części południowej (1,24<V<1,56) w podstrefach C, D (tabela 2).
Indeks kubitalny. Średnia wartość tego wskaźnika dla populacji pszczół województwa wynosi 63,8, rozpiętość zaś średnich poszczególnych stref obejmuje wartości od 63,2 do 64,4. Najwyższe indeksy odnotowano w północnej (podstrefy A, B) i środkowej (podstrefa F) części województwa (64,0—64,4). Na pozostałym obszarze wartości te nie przekraczają 64,0 przy rozpiętości danych od 63,1 (podstrefa D) do 63,5 (podstrefa C).
Rozpiętość współczynnika zmienności dla indeksu kubitalnego wynosi 4,42—7,12. Współczynnik niższy od 5,00 jest charakterystyczny dla 32,7% prób (podstrefy C, E) zaś zawarty pomiędzy 5,00—7,00 dla 12,3% rojów (podstrefy B i D), pozostałe 45,0% rodzin posiada współczynnik zmienności wyższy od 7,00% (tabela 2).
Liczba haczyków na tylnym skrzydle. Średnia liczba haczyków dla populacji kształtuje się na poziomie 20,14 sztuk. Rozpiętość średnich w poszczególnych podstrefach zawarta jest w granicach od 19,97 do 20,26 sztuk. Obserwuje się dość wyraźną tendencję do zwiększania liczby haczyków w miarę przemieszczania się z południa na północ w strefie wschodniej z 19,97 do 20,26 sztuk zaś w strefie zachodniej z 20,04 do 20,18 sztuk. Wprawdzie różnice istotne udało się udowodnić w odniesieniu do wartości skrajnych, niemniej skłonność taka występuje.
Część północna województwa zamieszkiwana przez pszczoły z najwyższą liczbą haczyków charakteryzuje się słabszym wyrównaniem w obrębie omawianej cechy. Wartość ta mieści się w przedziale 3,24<V<3,43. Na pozostałym obszarze współczynnik zmienności nie przekracza 3,00. Większość badanych rojów (74,4%) posiadał tę cechę lepiej wyrównaną, gdyż współczynnik zawarty jest pomiędzy 2,37<V<2,91 (podstrefy D, E, F), pozostałe rodziny (w podstrefach A, B, C) stanowiące 26,6% wszystkich rojów charakteryzują się zmiennością V>3,00. (Tabela 2).
CHARAKTERYSTYKA STREFOWA POPULACJI PSZCZÓŁ
Próba wyodrębnienia populacji pszczół pod względem ich niektórych cech morfologicznych w poszczególnych podstrefach wykazała, że przy uwzględnieniu pięciu podstawowych wskaźników, biorąc za wielkości graniczne średnie arytmetyczne populacji każdej cechy, można wydzielić dwie grupy pszczół. Grupa pierwsza, charakteryzująca się największymi rozmiarami ciała (T>4,8 mm), najdłuższym języczkiem (J>5,89 mm), najwyższą wartością indeksu kubitalnego (I>64%) oraz największą liczbą haczyków (H>20 szt.), lecz mniejszą powierzchnią lusterek woskowych (L<2,62 mm2), zamieszkuje część północno-wschodnią (B) i środkowo-wschodnią (F) województwa, stanowiąc 46,2% rojów. Grupa druga pszczół, charakteryzująca się przeważnie niższymi wskaźnikami, lecz większą powierzchnią lusterek woskowych (L>2,62 mm2), zlokalizowana
strona 79jest w strefie południowo-wschodniej (D) stanowiąc 8,4% rojów. Pozostałe podstrefy zamieszkiwane są przez pszczoły (grupa III) o zróżnicowanych wartościach poszczególnych cech, obejmując 45,5% rojów.
Porównując strefy w układzie równoleżnikowym i uwzględniając cztery cechy morfologiczne, tj. szerokość III i IV tergitu (T), powierzchnię lusterek woskowych (L), wartość indeksu kubitalnego (I) oraz liczbę haczyków na tylnym skrzydle (H) wyróżnić można trzy typy pszczół różniące się między sobą w sposób istotny. Pierwszy typ zasiedla północną część województwa szczecińskiego i charakteryzuje się największymi rozmiarami ciała (T = 4,805 mm), najmniejszymi lusterkami woskowymi (L = 2,607 mm2), najwyższą wartością indeksu kubitalnego (I = 64,2) oraz największą liczbą haczyków na tylnym skrzydle (H = 20,22). (Tabela 3). Pod względem długości języczka i długości skrzydła pszczoły te nie odróżniają się w sposób istotny od pozostałych (tabela 3).
Część centralną zamieszkują pszczoły o pośrednich wartościach poszczególnych cech morfologicznych, zaś część południową pszczoły najmniejsze (T = 4,768 mm) o największych lusterkach woskowych (L = 2,630 mm2), o najniższej wartości indeksu kubitalnego (I = 63,1) i najmniejszej liczbie haczyków na tylnym skrzydle (H = 19,94). (Tabela 3).
Analizowanie populacji pszczół woj. szczecińskiego w układzie południkowym wykazało, że pszczoły strefy zachodniej różnią się w sposób istotny od pszczół strefy wschodniej tylko pod względem wielkości ciała. Pszczoły strefy zachodniej są mniejsze (T = 4,762 mm2) zaś wschodniej większe, gdyż T = 4,809 mm. Pozostałe wielkości nie różnią się istotnie, daje się jednak zauważyć, że w ramach długości języczka, pszczoły strefy wschodniej stanowią materiał bardziej wyrównany. W innych wielkościach, poza liczbą haczyków, lepsze wyrównanie cech udowodniono w strefie zachodniej (tabela 3).
Porównanie pszczół w układzie południkowym wykazało, że badana populacja stanowi materiał jednorodny. Wyraźne zróżnicowanie obserwuje się, natomiast w układzie stref i podstref równoleżnikowych, co pozwala na wyodrębnienie trzech typów pszczół, różniących się w sposób istotny między sobą:
- typ pszczoły północnej,
- typ pszczoły centralnej,
- typ pszczoły południowej.
Najkorzystniejszą charakterystykę uzyskała pszczoła zasiedlająca północno-wschodnią (B) i środkowo-wschodnią (F) część woj. szczecińskiego, na jej tle bardzo niekorzystnie wypadła pszczoła zasiedlająca południowo-wschodnią część województwa (D).
Analizując poszczególne wartości nasuwa się dość znamienne stwierdzenie, dotyczące stosunku wielkości ciała do powierzchni lusterek woskowych. Pszczoły mniejsze (T<4,8 mm) posiadają większą powierzchnię lusterek woskowych (L>2,62 mm2) i odwrotnie pszczoły większe (T>4,8 mm) mają lusterka woskowe mniejsze (L<2,62 mm2).
strona 80DYSKUSJA
Pomiary cech fizycznych wykonywane były przy pomocy czytnika DL-II-Dokumator. Zastosowanie tego przyrządu pozwoliło na opracowanie obszernego materiału w stosunkowo krótkim czasie. Wyniki w ten sposób uzyskane budziły zastrzeżenia z uwagi na wartości odbiegające od średnich krajowych. Dotyczyło to przede wszystkim długości języczków, które w badaniach szczecińskich dość znacznie różniły się od średnich uzyskiwanych przez Gromisza (1961, Bornusa (1966), Bornusa i Mackiewicz (1966), Bornusa i Gromisza (1969). Przyrząd został sprawdzony przez porównanie ścisłości jego odczytów z odczytami uzyskiwanymi przy użyciu mikroskopu (Prabucki i in., 1978). Posłużył on również do pomiarów podstawowych cech fizycznych pszczoły miejscowej w WOPR Barzkowice w badaniach prowadzonych przez Zakład Pszczelnictwa. Porównanie wyników z analogicznymi wykonywanymi przez Oddział Pszczelnictwa na pszczole miejscowej pochodzącej z WOPR Barzkowice wykazały, że wartości uzyskane przy pomocy różnych metod pomiarowych są zbliżone (tabela 4).
Tabela 4 Porównanie wyników pomiaru długości języczków, wykonanych przy pomocy różnych przyrządów
| Źródło | Przyrząd | Pochodzenie pszczół: pasieka | Pochodzenie pszczół: rok | Długość języczka (w mm) |
|---|---|---|---|---|
| Gromisz, Ostrzyżek (1977) | mikroskop | WOPR Barzkowice | 1976 | 6,07 |
| Marchocki (1975) | mikroskop | RZD Rajkowo | 1975 | 6,02 |
| Chuda-Mickiewicz (1980) | czytnik | WOPR Barzkowice | 1977 | 6,01 |
Różnice w pomiarach są nieznaczne i wynoszą 0,05—0,06 mm i pokrywają się z nieistotnymi różnicami wykazywanymi w trakcie porównywania obu przyrządów pomiarowo-optycznych (Prabucki i in., 1978). Wydaje się zatem, że wyniki uzyskiwane na stosowanym przyrządzie można uznać za wiarygodne.
Bornus, Demianowicz i Gromisz (1966) zaliczają woj. szczecińskie w połowie do rejonu D (obejmującego woj. Zielona Góra, Wrocław, Opole i częściowo Poznań i Szczecin) i w połowie do rejonu E (obejmującego woj. Koszalin, Gdańsk i częściowo Szczecin i Bydgoszcz). Pszczoły zamieszkujące te rejony w zestawieniu ze średnimi wynikami badań szczecińskich charakteryzują się zbliżonymi wartościami czterech cech (T, L, S, H), dość znacznie odbiegają jednak nieco w zakresie długości języczków (J) i indeksu kubitalnego (I) (tabela 5). Pszczoły szczecińskie posiadają krótszy języczek o 0,20—0,29 mm i wyższy o 2,828—4,478% indeks kubitalny. Porównanie uzyskanych wyników w podstrefach woj. szczecińskiego, położonych w części południowej, z wynikami charakteryzującymi region D, który powinien chociaż częściowo nakładać się na południową część woj. szczecińskiego w obecnych granicach podziału administracyjnego, również wykazuje podobne odchylenia w
strona 81Tabela 5 Porównanie wskaźników morfologicznych populacji pszczół woj. szczecińskiego na tle rasy środkowoeuropejskiej
| Źródło | Region kraju | Rejon woj. szcz. | Typ pszczoły | Cechy: T | Cechy: J | Cechy: L | Cechy: S | Cechy: I | Cechy: H |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bornus i in. (1969) | Polska | — | środkowoeuropejska | 4,911 | 6,107 | 2,733 | 9,376 | 63,5 | — |
| Bornus i in. (1966) | Pomorze „D” | północ | I, II* | 4,853 | 6,087 | 2,674 | 9,323 | 59,3 | 20,68 |
| Północno-Zach. „E” | południe | I, II | 4,799 | 6,714 | 2,743 | 9,329 | 61,9 | 20,43 | |
| Badania szczecińskie | woj. szcz. | północ | północna | 4,805 | 5,897 | 2,607 | 9,343 | 64,2 | 20,22 |
| środek | centralna | 4,786 | 5,878 | 2,614 | 9,325 | 63,7 | 20,12 | ||
| południe | południowa | 4,768 | 5,865 | 2,630 | 9,314 | 63,1 | 19,94 |
- I — Środkowoeuropejska (A.m.m. mellifica L.) II — Typ podobny do kraińskiej (A.m. carnica Pollm.)
charakteryzowanych wskaźnikach. To samo uzyskano, porównując wyniki z regionu E (Koszalin, Bydgoszcz) z danymi z części wschodniej województwa. W każdym z analizowanych przypadków różnice w długości języczka i indeksu kubitalnego są podobne. Być może na taki stan rzeczy wpłynęła zbyt mała liczba pobranych prób z terenu woj. szczecińskiego przez Bornusa, Demianowicza i Gromisza (1966).
Populacja pszczół woj. szczecińskiego w zakresie porównywanych cech jest bardziej zbliżona do dwóch krajowych linii hodowlanych: Pokrowki i Lechitki, opisanych przez Bornusa (1974).
Różnice dotyczą wartości indeksu kubitalnego (Lechitka — 58,2, Pokrowka — 61,4 zaś szczecińska w granicach 63,1—64,2). Pszczoła szczecińska posiada ponadto krótszy o około 0,1 mm języczek oraz nieznacznie mniejsze rozmiary ciała (szczególnie typ południowy).
Pszczoła szczecińska mieści się w ramach rasy środkowoeuropejskiej, odbiegając nieznacznie niektórymi wskaźnikami od modelu przedstawionego przez Bornusa i Gromisza (1969) (tabela 5).
Przyjmując za Bornusem i Mackiewicz (1966), że typ pszczoły środkowoeuropejskiej charakteryzuje się dużą zmiennością poszczególnych wskaźników np.: wyższym od 4,70 mm wskaźnikiem szerokości III i IV tergitu, wyższym od liczby 57 indeksem kubitalnym i długością języczka zawartą w granicach 6,00—6,22 mm, można uznać, że populacja pszczoły szczecińskiej stanowi lokalny typ pszczoły, mieszczącej się w ramach rasy Apis mellifica mellifica L., formy krótkojęzyczkowej, scharakteryzowanej przez Gromisza (1961).
Podobnie jak zauważył Ałpatow (1948), pszczoła zamieszkująca teren woj. szczecińskiego wykazuje tendencję zwiększania rozmiaru ciała w miarę przemieszczania się z południa na północ z 4,768 do 4,805 mm
strona 82(statystycznie udowodnione). Zauważono, że w przeciwieństwie do Ałpatowa (1948) oraz Gromisza (1963) długość języczka nie ulega skracaniu lecz przeciwnie wydłuża się z 5,865 do 5,897 mm w tym przypadku różnice są statystycznie udowodnione. Odwrotnie kształtują się również proporcje pomiędzy wielkością pszczoły a powierzchnią lusterek woskowych. W badaniach szczecińskich korelacja taka nie wystąpiła. Zauważono bowiem, że w miarę zwiększania rozmiarów ciała powierzchnia lusterek maleje, wykazując tendencję wzrostową w miarę przemieszczania się z północy na południe (z 2,607 do 2,630 mm2). W tym przypadku różnice są statystycznie udowodnione ale oczywiście niewielkie Zależności pomiędzy wielkością pszczoły a pozostałymi wartościami cech fizycznych są zauważalne lecz nie zostały opracowane statystycznie, dlatego wyciąganie wniosków może być przedwczesne. Niemniej podobnie jak to wykazał Bornus (1960a) zauważono drobne dodatnie zależności pomiędzy wielkością ciała a: długością języczka, długością skrzydła i co jest niezgodne z danymi Bornusa (1960a), z liczbą haczyków na tylnym skrzydle i wartością indeksu kubitalnego. Ujemne zależności odnotowano pomiędzy wielkością pszczoły a powierzchnią lusterek woskowych co również jest sprzeczne z danymi Bornusa (1960a) zaś zbieżne z opinią Ałpatowa (za Bornusem, 1960a).
WNIOSKI
- Opracowanie biometryczne obszernego materiału w stosunkowo krótkim czasie było możliwe dzięki zastosowaniu czytnika mikrofilmów DL-II-Dokumator.
- Populacja pszczół woj. szczecińskiego mieści się w ramach rasy środkowoeuropejskiej — Apis mellifica mellifica L. formy krótkojęzyczkowej. Wykazuje jednak dość wyraźne zróżnicowanie geograficzne. Pszczoła największa z najdłuższym języczkiem i najwyższą wartością indeksu kubitalnego, lecz najmniejszą powierzchnią lusterek woskowych zamieszkuje tereny północne województwa — określono ją mianem pszczoły północnej.
Pszczoła najmniejsza z najkrótszym języczkiem i najniższą wartością indeksu kubitalnego, lecz największymi lusterkami woskowymi zasiedla część południową województwa — określono ją mianem pszczoły południowej.
Pszczoła charakteryzująca się pośrednimi wartościami poszczególnych cech morfologicznych zamieszkuje środkową część województwa — określono ją mianem pszczoły centralnej.
- Wykazane drobne zależności pomiędzy wielkością ciała pszczoły szczecińskiej a: długością języczka, długością skrzydła, liczbą haczyków na tylnym skrzydle i wartością indeksu kubitalnego oraz to, że pszczoły podstref północno-wschodniej i środkowo-wschodniej, w której mieści się WOPR Barzkowice, uzyskały najkorzystniejszą charakterystykę cech
fizycznych — pozwala stwierdzić, że dalsza praca selekcyjna, zmierzająca do wyselekcjonowania miejscowej linii pszczół, powinna być prowadzona w oparciu o pszczołę północną (z podstrefy B) i centralną (z podstrefy F).
LITERATURA
Ałpatow W. W. (1948) — Porody miedonosnej pczeły. Sredi prirody, 4, Moskwa
Bornus L. (1960a) — Badania nad zależnością wielkości lusterka woskowego od wielkości pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4(2): 73—85
Bornus L. (1960b) — Pomiary wielkości pszczoły i niektórych części jej ciała. Pszczeln. Zesz. Nauk. 4(4): 3—4, 175—182
Bornus L. (1966) — Pszczoła krajowa w świetle badań morfologicznych. Pszczelarstwo, 7—8, 1—3
Bornus L. i inni (1974) — Przydatność użytkowa mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej w warunkach przyrodniczych Polski. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 1—51
Bornus L., Demianowicz A., Gromisz M. (1966) — Morfometryczne badania krajowej pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 10: 1—46
Bornus L., Gromisz M. (1963) — Zależność wielkości pszczoły od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(2): 49—62
Bornus L., Gromisz M. (1969) — Matematyczne modele populacji pszczół różnych ras. Pszczeln. Zesz. Nauk. 13(1—2—3): 73—83
Bornus L., Mackiewicz D. (1966) — Morfologiczna ocena linii zarodowych pszczoły krajowej na podstawie pięcioletnich badań. Pszczeln. Zesz. Nauk. 10(1—2—3—4): 57—71
Chuda-Mickiewicz B. (1980) — Przydatność użytkowa pszczoły miejscowej oraz krzyżówek międzyrasowych w warunkach Pomorza Zachodniego, maszynopis pracy doktorskiej
Greń J. (1978) — Statystyka matematyczna, modele i zadania. PWN, Warszawa
Gromisz M. (1961 — Zmienność długości języczka u krajowej pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 5(1): 1—28
Gromisz M. (1963) — Zmienność długości języczka pszczół w Polsce w zależności od szerokości geograficznej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 7(1): 15—20
Gromisz M. i inni (1974) — Badania nad międzyrasowymi mieszańcami pszczoły miodnej, III ocena morfologiczna mieszańców międzyrasowych pszczoły miodnej. Pszczeln. Zesz. Nauk. 18: 77—90
Gromisz M., Ostrzyżek J. (1977) — Ocena morfologiczna niektórych linii selekcjonowanych w Polsce. Pszczelarstwo 3/3
Marchocki W. (1975) — Obserwacje nad gospodarką pasieczną w adaptowanym na pawilon pszczelarski autokarze „SAN”, praca magisterska, maszynopis
Prabucki J., Staszewska I., Jurewicz M. (1978) — Zastosowanie czytnika mikrofilmów (DL-II-Dokumator) w badaniach biometrycznych pszczół. Zesz. Nauk., AR Szczecin, Seria Zootechnika 13(69): 177—184
Prawdzic K. (1961) — Klimat woj. szczecińskiego w świetle potrzeb rolnictwa, Szczecin
Ruszczyc Z. (1970) — Metodyka doświadczeń zootechnicznych. PWRiL, Warszawa
strona 84МОРФОЛОГИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ПЧЕЛ ЩЕЦИНЬСКОГО РАЙОНА
Л. Борнус, Б. Худа-Мицкевич, Р. Канторек, З. Косидло, Я. Прабуцки, Б. Рафиньска, Э. Скиба, Л. Шпет
Резюме
Исследования были проведены для характеристики породы пчел в районе на основании морфологических признаков: ширины III и IV тергитов, длины хоботка, поверхности восковых зеркалец, длины передневого крила, кубитального индекса и числа зачепок на заднем криле.
Целью исследования было определение базы для материяла, которыйбы был пригодны для облагоразивания пчел. Сделано это при исползовани новой техники биометрических померов и она ускорила работу на 35%.
Местная популяция пчел имеет три типы, разнооьразные с точки зерния морфологии. В рамках среднио-европейской расы с коротких хоботках отличили пчелы: северные, центральные и южные. Найлучшую характеристику получили пчелы северо-источной и центрально-источной части этого воеводства и от туда нада брать материял для племенной работы.
MORPHOLOGICAL EVALUATION OF HONEY BEE OF SZCZECIN REGION
L. Bornus, B. Chuda-Mickiewicz, R. Kantorek, Z. Kosidło, J. Prabucki, B. Rafińska, E. Skiba, L. Szpet
Summary
The purpose of investigation was the character of honey bee in Szczecin region on the basis of six morphological features: width of III and IV tergites of abdomen, length of tongue, length of front wing, cubital index, number of hook on the behinde wing, size of wax mirror on the IV sternite.
Investigations tend towards determination of the basis for ennoble to breeding the honey bee. It was made with the new biometric technik, which is faster about 35% to the old method.
The local population of bees is differential. There are three types of bees, separated with morphological indexes. Within the framework of European bee races, in local shorttoungue worker bees we segregated northern, central and suthern of bee. The best characteristic the honey bees from north-east and central-east part of those region and we think this material should be use for breeding.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 70: „ód podstawy” → od podstawy
- s. 72: „Pobrzeża Myśliborskiego” → Pojezierza Myśliborskiego
- s. 75: „dugość” → długość
- s. 77, tab. 3: „54,2a” → 64,2a
- s. 78: „12,3%” → 22,3%
- s. 78: „poszczoły” → pszczoły
- s. 79: „4,762 mm2″ → 4,762 mm
- s. 84, streszczenie: „ЩЕЦИНЬСКОГО” → ЩЕЦИНСКОГО
- s. 84, streszczenie: „передневого крила” → переднего крыла
- s. 84, streszczenie: „зачепок на заднем криле” → зацепок на заднем крыле
- s. 84, streszczenie: „материяла” → материала
- s. 84, streszczenie: „облагоразивания” → облагораживания
- s. 84, streszczenie: „исползовани” → использовании
- s. 84, streszczenie: „померов” → промеров
- s. 84, streszczenie: „разнооьразные” → разнообразные
- s. 84, streszczenie: „точки зерния” → точки зрения
- s. 84, streszczenie: „Найлучшую” → Наилучшую
- s. 84, streszczenie: „северо-источной” → северо-восточной
- s. 84, streszczenie: „центрально-источной” → центрально-восточной
- s. 84, streszczenie: „от туда нада” → оттуда надо
- s. 84, streszczenie: „материял” → материал
- s. 84, streszczenie: „suthern” → southern
