WPŁYW CZYNNIKÓW OPÓŹNIAJĄCYCH KRYSTALIZACJĘ MIODU NA JEGO JAKOŚĆ
tekst: Wojciech Skowronek, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Andrzej Pidek
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXXVIII, 1994 — Wojciech Skowronek, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Andrzej Pidek
strona 75PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XXXVIII 1994
Wojciech Skowronek, Helena Rybak-Chmielewska, Teresa Szczęsna, Andrzej Pidek
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Celem badań było sprawdzenie wpływu niektórych czynników opóźniających dynamikę krystalizacji miodu na jego jakość. Badania objęły miód ogrzewany w temperaturach 60-80°C i filtrowany przez sita o różnej średnicy oczek. Wpływ ogrzewania na jakość miodu sprawdzano poprzez oznaczanie zawartości HMF i aktywności α-amylazy. Stwierdzono, że zawartość HMF wzrastała w miarę podwyższania temperatury ogrzewania miodu jednakże, w żadnej próbce nie przekroczyła wartości 1 mg/100 g, z wyjątkiem próbki o wysokiej początkowej zawartości tego związku. W miodzie ogrzewanym obniżeniu ulegała aktywność α-amylazy. Żaden z badanych parametrów jakości miodu nie przekraczał poziomu określonego wymaganiami normy. Opracowaną przez autorów technologią można opóźnić proces krystalizacji miodu nawet o kilka miesięcy nie obniżając jego parametrów jakościowych poniżej wymagań normy. Technologia ta polega głównie na ogrzaniu i filtrowaniu miodu przez gęste sita.
Słowa kluczowe: miód, krystalizacja, jakość.
WPROWADZENIE
Dla utrzymania miodu w dłuższym okresie czasu w stanie płynnym praktykuje się poddanie go określonym procesom technologicznym, które hamują jego proces krystalizacji (Louveaux, Trubert – 1980; Jeanne – 1980; Levy – 1989; Devroye – 1990; Liebl – 1977). Ponieważ w Polsce technologie te nie są stosowane, a większość krajowych miodów odmianowych krystalizuje szybko (Rybak – 1986), stąd w obrocie mamy przede wszystkim miód skrystalizowany. Konsumenci natomiast w większości krajów preferują miód płynny. Dlatego stosowane procesy zmierzają do uzyskania takiego miodu. Ponadto takie czynności jak mieszanie i rozlewanie wymagają dekrystalizacji. Proces ten zwykle nie zachodzi do końca. Nierozpuszczone kryształki cukrów, głównie glukozy odgrywają rolę zarodków krystalicznych i stosunkowo szybko prowadzą do ponownej krystalizacji miodu. Krystalizacja ta zwykle przebiega już w sposób nietypowy dla danej odmiany,
strona 76nierównomiernie, prowadząc do rozwarstwienia.
Celem pracy było sprawdzenie wpływu dwóch podstawowych czynników – temperatury i filtrowania, opóźniających proces krystalizacji miodu, na jego jakość. Dążono do odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim stopniu można tym procesem kierować.
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Materiał do badań stanowiły cztery próbki miodu wielokwiatowego (oznaczone numerami: 1, 2, 3, 4) z 1992 roku oraz jedna (oznaczona numerem 5) z 1993 roku.
Opis próbek:
próbka nr 1 – miód wielokwiatowy z domieszką rzepaku, pozyskany 12.06.1992 r. w miejscowości Sadłowice, woj.lubelskie; próbka nr 2 – miód wielokwiatowy z domieszką lipy, gryki i spadzi, pozyskany 9.07.1992 r. w miejscowości Pulki, woj.lubelskie; próbka nr 3 – miód wielokwiatowy z domieszką lipy, gryki i spadzi, pozyskany 23.07.1992 r. w miejscowości Wola Osińska, woj.lubelskie; próbka nr 4 – miód wielokwiatowy z domieszką gryki, pozyskany 4.08.1992 r. w miejscowości Pulki, woj.lubelskie; próbka nr 5 – miód wielokwiatowy z domieszką rzepaku, pozyskany 3.06.1993 r. w miejscowości Sadłowice, woj.lubelskie.
Zabiegom poddawano zarówno miód świeży, bezpośrednio po odwirowaniu, jak i miód skrystalizowany, po uprzedniej dekrystalizacji. Próbki miodu przed doświadczeniem były charakteryzowane za pomocą standardowych metod wg PN-88/A-77626 „Miód pszczeli”. Badania objęły sprawdzenie wpływu na szybkość krystalizacji miodu: ogrzewania w temperaturach 60-80°C oraz filtrowania przez sita o różnej średnicy oczek (szczegóły odnośnie filtracji objęte patentem). Poddane tym zabiegom próbki wraz z próbkami kontrolnymi przechowywano w temperaturze pokojowej, obserwując i klasyfikując pojawiające się objawy krystalizacji w stopniach:
I – miód klarowny w całej objętości, płynny; II – miód mętny w całej objętości, płynny; III – miód mętny w całej objętości, płynny, kryształki na dnie słoika; IV – miód częściowo skrystalizowany, płynny, kryształki w całej objętości; V – miód całkowicie skrystalizowany, konsystencja stała.
Czas krystalizacji określano w dniach (od dnia, w którym poddano miód zabiegowi ogrzewania do dnia, w którym zaobserwowano V stopień krystalizacji).
Wpływ ogrzewania na jakość miodu sprawdzano poprzez oznaczanie zawartości HMF i określanie aktywności α-amylazy wg Recommended
strona 77European Regional Standard for Honey.
Układ doświadczenia:
Dla każdej próbki miodu świeżego (nr 1, 2, 3, 4) z 1992 roku zastosowano ogrzewanie w temperaturach: 60, 65, 70, 75, 80°C, w ciągu 15 minut i filtrowanie przez filtr rzadki. Dla próbki miodu świeżego (nr 5) z 1993 roku zastosowano ogrzewanie w temperaturach: 60, 70, 80°C, w cięgu 15 minut i filtrowanie przez filtr gęsty. Te same warunki ogrzewania jak dla próbki nr 5 zastosowano dla próbek miodu nr 1, 2, 3, po uprzedniej dekrystalizacji w ciągu 48 h w temperaturze 37°C, oznaczając je nr 1d, 2d, 3d.Ponadto dla próbki nr 1d zastosowano filtr rzadki, a dla próbek nr 2d i 3d, filtr gęsty oraz próbkę nr 3d po ogrzaniu i przefiltrowaniu poddano szybkiemu schłodzeniu do temperatury przechowywania. Dokładny układ doświadczenia przedstawiono w tabeli 1.
Tabela 1 Układ doświadczenia – Scheme of experiment
| Próbki miodu świeżego / Samples of fresh honey: 1 | Próbki miodu świeżego / Samples of fresh honey: 2 | Próbki miodu świeżego / Samples of fresh honey: 3 | Próbki miodu świeżego / Samples of fresh honey: 4 | Próbki miodu świeżego / Samples of fresh honey: 5 | Próbki miodu dekrystalizowanego / Samples of honey after liquefaction: 1d | Próbki miodu dekrystalizowanego / Samples of honey after liquefaction: 2d | Próbki miodu dekrystalizowanego / Samples of honey after liquefaction: 3d | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ogrzewanie przez 15 min. w temp. – Heat for 15 min. at temp.: | ||||||||
| 60°C | + | + | + | + | + | + | + | + |
| 65°C | + | + | + | + | + | – | – | – |
| 70°C | + | + | + | + | + | + | + | + |
| 75°C | + | + | + | + | + | – | – | – |
| 80°C | + | + | + | + | + | + | + | + |
| Filtrowanie (filtr) – Filtration (filter): | ||||||||
| rzadki / thick | + | + | + | + | – | + | – | – |
| gęsty / thin | – | – | – | – | + | – | + | + |
| Szybkie chłodzenie – Fast cooling | ||||||||
| – | – | – | – | – | – | – | + |
- – wykonano zabieg – with manipulation
- – nie wykonano zabiegu – without manipulation
WYNIKI
W badanych próbkach miodu, w celu określenia ich początkowych parametrów jakościowych, oznaczono za pomocą uznanych standardowych metod zawartość wody, cukrów redukujących, sacharozy, hydroksymetylo-furfuralu (HMF), aktywność α-amylazy, kwasowość (pH, wolne kwasy) oraz czas krystalizacji w temperaturze około 20°C w dniach, czyli okres od wirowania do całkowitej krystalizacji. Na podstawie uzyskanych wyników miody te można scharakteryzować jako zgodne z wymaganiami Polskiej Normy „Miód pszczeli”.Wyjątek stanowiła druga próbka, gdzie zawartość HMF przekraczała dopuszczalną w wymaganiach tego standardu granicę 3 mg/100g. Czas krystalizacji wynosił 60 dni dla próbek nr 1, 2, 3, 4 i 30 dni dla próbki nr 5 (tabela 2).
Tabela 2 Charakterystyka fizykochemiczna badanych próbek miodu Composition and properties of studed honey samples
| Składnik / Component | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 4 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| Woda / Water (%) | 17,9 | 18,8 | 18,3 | 17,0 | 17,6 |
| Cukry redukujące / Reducing sugars (%) | 71,7 | 68,7 | 67,8 | 66,1 | 74,7 |
| Sacharoza / Sucrose (%) | 1,6 | 1,7 | 2,1 | 4,4 | 1,5 |
| Ph | 4,3 | 4,3 | 4,2 | 4,4 | 4,2 |
| Wolne kwasy / Free acids (meq/kg) | 2,6 | 3,2 | 3,6 | 3,8 | 3,0 |
| Aktywność α-amylazy* / Activity of diastaze* | 29,4 | 29,4 | 23,8 | 29,4 | 18,8 |
| HMF (mg/kg) | 0,15 | 3,92 | 0,35 | 0,19 | 0,21 |
| Krystalizacja (dni) / Crystallisation (days) | 60 | 60 | 60 | 60 | 30 |
- – Aktywność α-amylazy – w gramach skrobi rozłożonej przez enzym zawarty w 100 g miodu w ciągu 1 godziny w warunkach oznaczania.
- – Activity of diastaze – grams starch converted per 100 g honey per hr.
Miody ogrzewane przez 15 min. w zakresie temperatur od 60 do 80°C cechowały się wyższymi od kontrolnych zawartościami HMF, nie przekraczały jednak zawartości 1 mg/100g, podczas gdy krajowa norma dopuszcza 3 mg/100g, a europejska 4 mg/100g. Wyjątek stanowiła druga próbka, której już początkowa zawartość HMF była wysoka, niezgodna ze standardem (tabela 3).
Tabela 3 Zawartość HMF w świeżym miodzie ogrzewanym przez 15 minut w różnych temperaturach HMF content in fresh honey heated for 15 minutes at different temperatures (mg/100 g)
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 4 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 60°C | 0,15 | 3,63 | 0,48 | 0,23 | 0,29 |
| 65°C | 0,23 | 3,48 | 0,52 | 0,12 | – |
| 70°C | 0,27 | 3,49 | 0,37 | 0,49 | 0,44 |
| 75°C | 0,29 | 2,05 | 0,29 | 0,34 | – |
| 80°C | 0,35 | 3,90 | 0,28 | 0,86 | 0,75 |
| Kontrola / Control | 0,15 | 3,92 | 0,35 | 0,19 | 0,21 |
Aktywność α-amylazy w miodach świeżych ogrzewanych przez 15 minut w zakresie temperatur od 60°C do 80°C obniżyła się maksymalnie do połowy wartości początkowej (w stosunku do kontroli). Najniższy wynik 15,3 uzyskany dla próbki nr 5 (temp. 80°C, czas 15 min.) był jednak wyższy od wymagań standardu odnośnie tego parametru – nie mniej niż 8,3 (tabela 4).
Z badań nad szybkością krystalizacji wynika, że aby wydłużyć czas pozostawania miodu w stanie płynnym wystarczyło zastosować temperatury ogrzewania w zakresie od 65 do 70°C. Wyższe temperatury (75, 80°C) nie wydłużyły już tego okresu. Szybkość krystalizacji zależała natomiast w tym doświadczeniu od próbki miodu. Stosując ogrzewanie miodu uzyskano wydłużenie czasu pozostawnia miodu w stanie płynnym o 60 dni dla pierwszej, o 45 dni dla drugiej, o 15 dni dla trzeciej, o 30 dni dla czwartej i o 45 dni dla piątej próbki (tabela 5).
strona 80Tabela 4 Aktywność α-amylazy* miodu świeżego ogrzewanego przez 15 minut w różnych temperaturach Activity of diastaze* in fresh honey heated for 15 minutes at different temperatures
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 4 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 60°C | 23,8 | 29,4 | 23,8 | 29,4 | 18,4 |
| 65°C | 23,8 | 29,4 | 23,8 | 29,4 | – |
| 70°C | 23,8 | 29,4 | 23,8 | 29,4 | 17,3 |
| 75°C | 23,8 | 23,8 | 23,8 | 29,4 | – |
| 80°C | 23,8 | 17,9 | 23,8 | 23,8 | 15,3 |
| Kontrola / Control | 29,4 | 29,4 | 23,8 | 29,4 | 18,8 |
- Objaśnienia w tabeli 2
- Explanation in table 2
Tabela 5 Czas pozostawania miodu świeżego w stanie płynnym w zależności od temperatury ogrzewania (dni) Time of liquidity of fresh honey in relation temperature of heat (days)
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 4 | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 60°C | 90 | 90 | 75 | 90 | 75 |
| 65°C | 120 | 105 | 75 | 90 | – |
| 70°C | 120 | 105 | 75 | 90 | 75 |
| 75°C | 120 | 105 | 75 | 90 | – |
| 80°C | 120 | 105 | 75 | 90 | 75 |
| Kontrola / Control | 60 | 60 | 60 | 60 | 30 |
Próbki: 1, 2, 3, 4 – filtr rzadki; 5 – filtr gęsty Samples: 1, 2, 3, 4 – thick filter; 5 – thin filter
Badaniom wpływu temperatury w zakresie 60 – 80°C na zawartość HMF i aktywność α-amylazy poddano 3 próbki miodu dekrystalizowanego. Sam proces dekrystalizacji przeprowadzony w temperaturze 37°C w ciągu 48 godzin nie wpłynął lub tylko w nieznacznym stopniu zmienił zarówno aktywność α-amylazy jak i zawartość HMF. Podgrzewanie miodu dekrystalizowanego jeszcze przez 15 minut w temperaturze 60, 70 i 80°C podwyższyło zawartość HMF w różnym stopniu w zależności od badanej próbki (tabela 6). W żadnym
strona 81przypadku, z wyjątkiem próbki miodu, która charakteryzowała się wysoką zawartością HMF już na początku badań, zawartości te nie przekroczyły wymagań normy na miód (3 mg/100 g). Również aktywność α-amylazy przedstawiała się zadawalająco. Mimo że wyraźnie zaznaczył się tu wpływ wysokich temperatur, zwłaszcza w drugiej i trzeciej próbce (tabela 7), to jednak pozostała ona około 2 razy wyższa od minimum, które wyznacza norma (8,3).
Tabela 6 Zawartość HMF w miodzie dekrystalizowanym i ogrzewanym przez 15 min. w różnych temperaturach HMF content in honey after liquefaction and heated for 15 min. at different temperatures (mg/100 g)
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3d |
|---|---|---|---|
| 60°C | 0,24 | 3,50 | 0,75 |
| 70°C | 0,26 | 2,70 | 0,36 |
| 80°C | 0,28 | 3,80 | 0,86 |
| Kontrola / Control | 0,19 | 3,92 | 0,88 |
| Kontrola po dekrystalizacji / Control after liquefaction | 0,19 | 4,20 | 0,89 |
Tabela 7 Aktywność α-amylazy* miodu dekrystalizowanego i ogrzewanego przez 15 min. w różnych temperaturach Activity of diastaze* in honey after liquefaction and heated for 15 min. at different temperatures
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3d |
|---|---|---|---|
| 60°C | 29,4 | 23,8 | 30,9 |
| 70°C | 29,4 | 17,9 | 27,0 |
| 80°C | 23,8 | 17,9 | 19,9 |
| Kontrola / Control | 29,4 | 29,4 | 32,3 |
| Kontrola po dekrystalizacji / Control after liquefaction | 29,4 | 23,8 | 30,9 |
- Objaśnienia w tabeli 1
- Explanation in table 1
Czas pozostawania miodu dekrystalizowanego w stanie płynnym (w dniach) zależnie od temperatury ogrzewania, filtrów i przy zastosowaniu szybkiego chłodzenia bezpośrednio po przefiltrowaniu przedstawiono w tabeli 8. Temperatura ogrzewania i filtr rzadki opóźnił proces ponownej krystalizacji z 7 do 60 dni ( pierwsza próbka miodu). Natomiast bardzo gęsty filtr wydłużył czas pozostawania miodu w stanie płynnym z 2 do 4 miesięcy w warunkach doświadczenia (druga próbka miodu). Zastosowanie chłodzenia bezpośrednio po ogrzaniu i przefiltrowaniu przez gęste sito o następne 2 miesiące (trzecia próbka miodu).
Tabela 8 Czas pozostawania miodu dekrystalizowanego i ogrzewanego w stanie płynnym w zależności od temperatury ogrzewania (dni) Time of liquidity of honey after liquefaction and heated in relation temperature of heat (days)
| Temperatura / Temperature | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 1d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 2d | Numer próbki miodu / Number of honey samples: 3d |
|---|---|---|---|
| 60°C | 60 | 120 | 180 |
| 70°C | 60 | 120 | 180 |
| 80°C | 60 | 120 | 180 |
| Kontrola po dekrystalizacji / Control after liquefaction | 7 | 7 | 7 |
Próbki: 1 – filtr rzadki; 2, 3 – filtr gęsty Samples: 1 – thick filter; 2, 3 – thin filter Próbka 3 – szybkie chłodzenie do temperatury pokojowej Sample 3 – fast cooling to room temperature
WNIOSKI
- Zawartość HMF wzrasta w miarę podwyższania temperatury ogrzewania miodu. Jednakże, we wszystkich wariantach doświadczenia z wyjątkiem próbki o wysokiej początkowej zawartości tego związku, nie przekroczyła dopuszczalnego normą poziomu 3 mg/100g.
- Aktywność α-amylazy podczas ogrzewania miodu ulega nieznacznemu obniżeniu. We wszystkich ogrzewanych próbkach miodu świeżego i dekrystalizowanego liczba diastazowa określająca tę aktywność była wyższa od wymagań normy.
- Opracowaną przez autorów technologią można opóźnić proces krystalizacji miodu nawet o kilka miesięcy nie obniżając zbytnio jego parametrów jakościowych. Technologia ta polega na ogrzewaniu i filtrowaniu miodu przez gęste sita.
LITERATURA
Devroye H. (1990) – Etude comparative de la dégradation du miel lors de sa liquéfaction par traitment á l’étuve et au micro-ondes. Abeille de France et l’Apiculteur, 753:418-420.
Jeanne F. (1980) – Lescircuits de chaleur en miellerie. Bul.Tech.Apic., 7(1):29-32.
Levy P.S. (1989) – Liquefaction of granulated honey. Apiculture & Polinizacao, 31:6-7.
Liebl D. E. (1977) – Method of preserving honey. United States Patent No 4 050 952,1.
Louveaux J., Trubert E. (1980) – Etude technique sur la fonte du miel cristallise. Bul.Tech.Apic., 7(1):17-28.
PN-88/A-77626 „Miód pszczeli”.
Recommended European Regional Standard for Honey (1970) – Bee World, 51(2):79-91.
Rybak H. (1986) – Charakterystyka chemiczna krajowych miodów odmianowych. Pszczeln.Zesz.Nauk. 30:3-17.
STUDY OF OPTIMUM CONDITIONS FOR SLOWING DOWN THE CRYSTALLIZATION OF HONEY
W. Skowronek, H. Rybak-Chmielewska, T. Szczęsna, A. Pidek
Summary
The aim of the study was to investigate the effect of some crystallization-retarting factors on honey quality.
Four samples of multifloral honey of 1992 and one of 1993 were taken for study. Both fresh honey immendiately after centrifugation and decrystallized honey were submitted to treatments. Prior to the experiment, honey samples were assigned general descriptors according to the Polish standard PN-88/A-77626 „Miód Pszczeli” (Bee honey).
The study comprised chiefly such treatment as heating at temperatures above 50°C and passing trough sieves of different mesh size.
Control samples and those treated with heat were stored at room temperature. During storage, honey samples were watched for changes in their consistency. The effect of heating on honey quality was checked by analyzing HMF content and α-amylase activity (diastase number).
The data on the HMF content of fresh and decrystallized honey samples which had been heat-treated using a procedure developed during the study showed the HMF content to rise with heating temperature but in none of the samples it exceeded 1 mg/100 g of honey (the upper limit being 3 mg/100 g). On the other hand, amylase activity decreased during heating to maximum half of its initial value. None-the-less, the diastase number of all the heating samples was no less than 8.3 which is higher than the minimum required value.
The study produced evidence that by using the technology developed by the authors it is possible to delay the process of crystallization by even a few months without any major reduction in quality parameters. The technology consists mainly in appropriate heating and filtering through small-mesh sieves.
Keywords: honey, crystallization, quality.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 77: „w cięgu” → w ciągu
- s. 77, tab. 1, próbka 5, przy 65°C i 75°C: „+” → –
- s. 78, tab. 2: „studed” → studied
- s. 78, tab. 2: „Ph” → pH
- s. 78, tab. 2, 2×: „diastaze” → diastase
- s. 78, tab. 2: „HMF (mg/kg)” → HMF (mg/100 g)
- s. 79: „pozostawnia” → pozostawania
- s. 80, tab. 4: „diastaze” → diastase
- s. 80, tab. 5: „in relation temperature” → in relation to temperature
- s. 81, tab. 7: „diastaze” → diastase
- s. 81, tab. 7: „Objaśnienia w tabeli 1″ → Objaśnienia w tabeli 2
- s. 81, tab. 7: „Explanation in table 1″ → Explanation in table 2
- s. 82, tab. 8: „in relation temperature” → in relation to temperature
- s. 83, piśmiennictwo: „traitment” → traitement
- s. 83, piśmiennictwo: „á l’étuve” → à l’étuve
- s. 83, piśmiennictwo: „Lescircuits” → Les circuits
- s. 83, piśmiennictwo: „cristallise” → cristallisé
- s. 83, streszczenie: „retarting” → retarding
- s. 83, streszczenie: „immendiately” → immediately
- s. 83, streszczenie: „passing trough” → passing through
