SKUTECZNOŚĆ WYKRYWANIA SZKODNIKÓW W OBNÓŻACH PYŁKOWYCH METODĄ PRZESIEWANIA PRZY UŻYCIU SIT LABORATORYJNYCH
tekst: Wit Chmielewski
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XLI, 1997 — Wit Chmielewski
strona 183PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XLI 1997
Wit Chmielewski
Oddział Pszczelnictwa, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
W badaniach uwzględniono 3 gatunki rozkruszków (Acaroidea) – pospolitych szkodników pasiecznych, w różnych stadiach rozwojowych: Acarus siro L. (imagines), Carpoglyphus lactis (L.) (jaja, larwy, nimfy, samce i samice), Glycyphagus domesticus (De Geer) (hypopusy, imagines), a także Varroa jacobsoni Oud. (martwe samice), które często wchodzą w skład biologicznych zanieczyszczeń pyłku.
100 osobników określonego gatunku i stadium rozwojowego roztoczy wprowadzano do 20 g naważek obnóży pyłkowych, wolnych od roztoczy (4 powtórzenia w każdej kombinacji doświadczenia). Tak przygotowane próbki pyłku były przesiewane na sitach (średnica oczek – 0.6 i 2mm). Otrzymana w ten sposób drobnocząsteczkowa frakcja pyłku była przeglądana pod mikroskopem, liczono znalezione roztocze, a następnie oceniano skuteczność metody. Uzyskane wyniki wskazują, że jest ona zróżnicowana w zależności od gatunku i stadium rozwojowego roztoczy. Najwyższą skuteczność (50.8 – 97.0%) uzyskano w przypadku wykrywania obiektów dużych i silnie sklerotyzowanych (nimfy i imagines: A. siro, C. lactis, G. domesticus i samice V. jacobsoni); roztocze w najmłodszych stadiach rozwoju (jaja, larwy) są stosunkowo najtrudniejsze do wykrycia (7.0 – 24.2%).
Badania wykazały, że metoda przesiewania na sitach laboratoryjnych może być zalecana w analizie akarologicznej do wykrywania szkodników i zanieczyszczeń biologicznych obnóży pyłkowych.
Słowa kluczowe: Acarina, rozkruszki, szkodniki, zanieczyszczenia, pyłek.
WSTĘP
Pozyskiwanie pyłku do celów spożywczych i na potrzeby pasiek, do podkarmiania pszczół w okresach bezpożytkowych, odbywa się głównie z zastosowaniem poławiaczy różnych typów (Bobrzecki, Wilde, 1990). Produkcja pyłku tą metodą wiąże się jednak z ryzykiem zanieczyszczenia go przez różne szkodniki pasieczne i przechowalniane, głównie przez roztocze z grupy rozkruszków magazynowych (Acaroidea), przenikające do poławiaczy z uli pszczelich, które są ich jednym z naturalnych siedlisk (Bolchi, Serini, 1984; Borchert, 1974; Chmielewski, 1971a, 1975, 1985, 1992; Hirschfelder, 1961; Leonard i in., 1983; Marletto, Ferrazzi, 1987). W związku
strona 184koniecznością zapewnienia wysokiej jakości produkowanego pyłku istnieje potrzeba opracowania skutecznej metody wykrywania roztoczy w tym produkcie i określania stopnia zanieczyszczenia go przez szkodniki.
Celem doświadczeń było wypróbowanie sit laboratoryjnych w analizie akarologicznej obnóży pyłkowych i ocena skuteczności wykrywania roztoczy tą metodą, stosowaną z powodzeniem przy badaniach na obecność tych szkodników w innych produktach o podobnej granulacji i konsystencji, jak np. ziarno zbóż i nasiona innych roślin, granulaty paszowe, zioła suszone itp. (Chmielewski, 1969, 1971b,c,d,e, 1972, 1975; Gołębiowska, Chmielewski, 1972).
METODYKA
Materiałem doświadczalnym były roztocze uzyskiwane z masowych hodowli laboratoryjnych (rozkruszki) prowadzonych w kontrolowanych warunkach cieplnych (ok. 20°C) i wilgotnościowych (ok. 85% wilg. wzgl. pow.), oraz z osypu naturalnego pobieranego z uli pszczelich (Varroa) (Chmielewski, 1992, 1994, 1994, 1995). W badaniach uwzględniono następujące gatunki roztoczy spotykane w pyłku: Carpoglyphus lactis (L.) w poszczególnych stadiach rozwoju (jaja, larwy, nimfy, imagines), Glycyphagus domesticus (De Geer) (hypopusy, imagines), Acarus siro L. (osobniki dorosłe) i Varroa jacobsoni Oud. (samice), którego martwe osobniki trafiają z uli do poławiaczy jako przypadkowe zanieczyszczenia pyłku.
Z wolnych od roztoczy obnóży pyłkowych, pobranych uprzednio z poławiaczy pyłku zainstalowanych w pasiece, dla każdej kombinacji doświadczenia przygotowywano naważki po 20g (w 4 powtórzeniach), na które wprowadzono po 100 sztuk roztoczy określonego gatunku i stadium rozwojowego. Tak przygotowany pyłek przesiewano następnie na sitach laboratoryjnych (średnica oczek: 0.6mm; w przypadku Varroa dodatkowo także 2mm). Uzyskaną w ten sposób drobnocząsteczkową frakcję materiału przeglądano pod binokularem, wybierano roztocze i ustalano procent znalezionych w stosunku do wyjściowej liczby wprowadzonych osobników.
WYNIKI I DYSKUSJA
Określenie porażenia i zanieczyszczenia pyłku przez szkodniki wymaga badań makro- i mikroskopowych produktu. Duże obiekty, głównie imagines i starsze stadia larwalne owadów (np. barciaki, trojszyki) można zauważyć w obnóżach pyłkowych nawet bez mikroskopu lub przy użyciu podręcznej lupy. Wykrywanie porażenia i zanieczyszczenia obnóży pyłkowych przez roztocze i inne drobne stawonogi (jak np. skoczogonki, psotniki i wczesne formy młodociane różnych stawonogów) wymaga już lepszego wyposażenia i stosowania
strona 185bardziej precyzyjnych metod. Omawiane tu próby wykorzystania sit laboratoryjnych do przesiewania obnóży, a następnie przeglądanie tak uzyskanego, drobnocząsteczkowego przesiewu pyłkowego pod mikroskopem stereoskopowym, połączone z wybieraniem, preparowaniem i określaniem znalezionych szkodników, okazało się metodą o zróżnicowanej skuteczności w zależności i od ich gatunku i stadium rozwojowego (tab. 1). Wiąże się to między innymi z ich cechami morfologicznymi i zachowaniem się (behawior), takimi jak np. wymiary, sklerotyzacja i zabarwienie ciała, sposób poruszania się, ruchliwość. Najłatwiej wykrywalnymi obiektami są dorosłe samice i samce oraz osobniki w stadiach nimfalnych, a najtrudniejsze do wykrycia są osobniki we wczesnych stadiach rozwoju (jaja, larwy). W przypadku zanieczyszczenia pyłku osobnikami Varroa (martwe samice), ze względu na ich stosunkowo duże wymiary ciała, przesiewanie na sitach o zbyt małej średnicy oczek (0.6mm) nie dawało zadowalających wyników (skuteczność: 27-35%). Dopiero użycie sit o większych oczkach (2mm) poprawiło skuteczność wykrywania tego typu zanieczyszczeń (94-100%), ale ze względu na konieczność przeglądania pod binokularem większej ilości uzyskiwanego w ten sposób drobnocząsteczkowego przesiewu zwiększyło jednocześnie pracochłonność metody.
Tabela 1 Porównanie skuteczności analiz akarologicznych (metoda przesiewania) obnóży pyłkowych sztucznie porażonych lub zanieczyszczonych kilkoma gatunkami roztoczy w różnych stadiach rozwojowych; każdy wariant doświadczeń w 4 powtórzeniach; n = 100 obiektów w każdym powtórzeniu. Comparison of efficiency of acarological analyses (sifting method) of pollen loads artificially infested or contaminated with some mite species at various development instars; each variant of experiments at 4 replications; n = 100 objects at every replication.
| Gatunek roztoczy Mite species | Stadium rozwojowe Development instar | Skuteczność wykrywania (%) Efficiency of detection (%) | Uwagi Remarks |
|---|---|---|---|
| Carpoglyphus lactis (L.) | Jaja – Eggs | 7.0 | Strainer mesh 0.6mm |
| Larwy – Larve | 24.2 | ||
| Nimfy – Nymphs | 76.8 | ||
| Samce – Males | 70.5 | ||
| Samice – Females | 74.6 | ||
| Glycyphagus domesticus (De Geer) | Hypopusy – Hypopodes | 50.8 | Strainer mesh 0.6mm |
| Imagines – Adults | 84.7 | ||
| Acarus siro L. | Imagines – Adults | 83.5 | Strainer mesh 0.6mm |
| Varroa jacobsoni Oud. | Samice – Females | 31.0 | Strainer mesh 0.6mm |
| Samice – Females | 97.0 | Strainer mesh 2.0mm |
W sumie, wyniki analiz wykonywane tą metodą powinny być więc traktowane z nieco ograniczonym zaufaniem i wymagają uwzględnienia pewnych poprawek w zależności od gatunku i form rozwojowych szkodników występujących w pyłku, podobnie jak to ma miejsce w przypadku badań akarologicznych innych produktów, np. analiz miodu metodą filtracji (Chmielewski, 1995). Tego rodzaju analiza akarologiczna obnóży pyłkowych, jak wynika z przeprowadzonych prób, mimo że nie daje pełnej skuteczności wykrywania szkodników, a poza tym jest bardziej czasochłonna od innych metod zalecanych w masowych analizach zasiedlenia przez stawonogi różnych innych materiałów, jak np. stosowanie fotoeklektorów do wypłaszania stawonogów z prób gleby, czy też niektórych produktów zbożowo-mącznych, flotacja prób kurzu domowego lub pyłu z gniazd ptasich itp., to jednak ma w porównaniu z nimi również szereg zalet. Używanie np. lejków Tullgrena do badania mikrofauny prób produktów pozwala na wyizolowanie („wypłoszenie”) z nich jedynie żywych i to tylko ruchomych obiektów. Natomiast prezentowana tu metoda umożliwia stwierdzenie obecności w badanej próbie nie tylko aktywnych (ruchomych) form żywych roztoczy, znajdujących się w różnym stadium rozwoju, lecz także ich form spoczynkowych (jaja, formy przetrwalnikowe hypopusy typu nieruchomego, larwy i nimfy w stanie znieruchomienia przedwylinkowego). Można też znaleźć martwe szkodniki i fragmenty ich ciał, wylinki i odchody, które stanowią zwykle znaczną część zanieczyszczeń biologicznych produktu. W związku z tym należałoby ją stosować w przypadkach ekspertyz specjalistycznych szczególnego znaczenia, np. przy badaniach niewielkiej liczby prób cennego materiału do celów naukowych, opiniodawczych itp. W interpretacji wyników analiz należy uwzględniać pewne poprawki na gatunki i formy rozwojowe szkodników znalezionych w próbach, podobnie jak to ma miejsce w przypadku badań akarologicznych innych produktów, np. analizy miodu metodą filtracji (Chmielewski, 1995).
WNIOSKI
- Przesiewanie obnóży pyłkowych na sitach laboratoryjnych można zalecać do wykrywania w nich zanieczyszczeń akarologicznych, żywych i martwych roztoczy oraz innych drobnych stawonogów – ważnych szkodników pyłku, zwłaszcza w laboratoriach pszczelarskich i w pasiekach ukierunkowanych na pozyskiwanie tego produktu.
- Metoda jest stosunkowo czasochłonna, ale w odróżnieniu od innych sposobów (metoda Tullgrena, flotacja) umożliwia ustalenie liczebności nie tylko żywych (formy aktywne i spoczynkowe), ale i martwych obiektów znajdujących się w pyłku.
LITERATURA
Bobrzecki J., Wilde J. (1990) – Pozyskiwanie i zagospodarowywanie obnóży pyłkowych. PWRiL, Poznań, 96ss.
Bolchi Serini G. (1984) – Contributo alla conoscenza dell’artropodofauna dell’alveare. Ape Nostra Amica, 6(1):7-10.
Borchert A. (1974) – Schädigungen der Bienenzucht durch Kranheiten, Vergiftungen und Schädlinge der Honigbiene. S. Hirzel Verlag, Leipzig, 366ss.
Chmielewski W. (1969) – Fauna roztoczy w przechowywanych nasionach buraka cukrowego. Pol. Pismo. Entomol., 39(3):619-628.
Chmielewski W. (1971a) – Akarofauna występująca w artykułach spożywczych. Prace Nauk. Inst. Ochr. Roślin, 13(2):167-186.
Chmielewski W. (1971b) – Skład gatunkowy i nasilenie występowania akarofauny w nasionach traw w przechowalniach. Prace Nauk. Inst. Ochr. Roślin, 13(2):201-215.
Chmielewski W. (1971c) – Ocena stanu sanitarno-higienicznego produktów spożywczych pod kątem występowania w nich roztoczy magazynowych. Roczn. PZH, 12(4):465-469.
Chmielewski W. (1972) – Nasilenie występowania i skład gatunkowy akarofauny mieszanek ziołowych używanych w lecznictwie. Prace Nauk. Inst. Ochr. Roślin, 14(1):65-82.
Chmielewski W. (1975) – Wyniki analiz prób niektórych mieszanek paszowych i ich komponentów na obecność roztoczy. Zesz. Problem. Post. Nauk. Roln., 171:231-235.
Chmielewski W. (1985) – Roztocze (Acarina) w poławiaczach pyłku. Pszczeln. Zesz. Nauk., 29:315-321.
Chmielewski W. (1992) – Skład gatunkowy i liczebność akarofauny w osypie naturalnym zimujących rodzin pszczelich. Pszczeln. Zesz. Nauk., 36:74-90.
Chmielewski W. (1994) – Składanie jaj i rozwój rozkruszków (Acaroidea) na pyłku zbieranym przez pszczoły. Pszczeln. Zesz. Nauk., 38:131-142.
Chmielewski W. (1995) – Acarological analysis of honey and effectiveness of straining then mites of it. Pszczeln. Zesz. Nauk., 39(1):157-168.
Gołębiowska Z., Chmielewski W. (1972) – Akarofauna ziół importowanych, składowanych w kilku magazynach w kraju. Pol. Pismo Entomol., 42(1):187-198.
Hirschfelder H. (1961) – Über Pollenmilben und ihre Bekämpfung. Bayer. Landv., Jb., 38(3):368-372.
Leonard F. W., Shimanuki H., Reichelderfer C. F. (1983) – A survey of arthropod contamination of front-mounted pollen traps. Am. Bee J. , 123(12):872-873.
Marletto F., Ferrazzi P. (1987) – Artropodi infestanti polline immagazinato. Atti del 4 Simposio La Difesa Antiparassitaria Nelle Industrie Alimentari e la Protezione Degli Alimenti (S.I.F. e A.I.C.Q. 23-25 Settembre 1987, Piacenca, Italia) IV Sessione – La difesa del miele e di altri prodotti dell alveare: 369-378.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 185, tab. 1: „Larve” → Larvae
- s. 187, literatura: „Kranheiten” → Krankheiten
- s. 187, literatura: „immagazinato” → immagazzinato
- s. 187, literatura: „Piacenca” → Piacenza
