Zafrykanizowane pszczoły miodne i pszczelarstwo
tekst: prof. Walerij Isidorow
Artykuł z numeru 11/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer w wersji drukowanej
Pojawienie się, a następnie szybkie rozprzestrzenienie się pszczół zafrykanizowanych jest jaskrawym przykładem tego, jak daleko mogą prowadzić nieprzewidziane skutki programu hodowlanego, w tym do zmian ekologicznych i przeobrażeń pszczelarstwa w wielu krajach obu Ameryk.
Zafrykanizowana pszczoła robotnica Apis mellifera scutellata (zdjęcie: Jeffrey W. Lotz. Licencja CC BY 3.0 us)
Na początek – trochę historii. Pszczoły bezżądłe, należące do plemienia Meliponini, są rodzimymi przedstawicielami fauny obu Ameryk i od dawna odgrywały istotną rolę w kulturze oraz gospodarce wielu społeczności tego kontynentu. Natomiast pszczoła miodna (Apis mellifera) nie jest gatunkiem rodzimym dla obu Ameryk; została tam sprowadzona przez europejskich osadników. Do Brazylii pszczoły miodne trafiły z inicjatywy ojca Antonio Carneiro w 1839 roku. Spośród 100 kolonii sprowadzonych z prowincji Porto w Portugalii przetrwało tylko siedem , które osiedlono w pobliżu Rio de Janeiro. W kolejnych dekadach XIX wieku do Brazylii nadal sprowadzano europejskie populacje A. mellifera, głównie przez osadników z Portugalii, Niemiec i Włoch.
Zrozumiałe jest, że populacja pszczół w tym kraju okazała się zróżnicowana. Obejmowała ona głównie podgatunki takie jak Apis mellifera mellifera, A. m. iberiensis, A. m. ligustica i A. m. carnica. Do połowy XX wieku pszczelarstwo w Brazylii praktycznie nie rozwijało się jako gałąź gospodarki; roczna produkcja miodu wynosiła mniej niż 8 tys. ton, a podstawowym produktem był wosk wykorzystywany do wyrobu świec kościelnych. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy była najprawdopodobniej słaba adaptacja europejskich pszczół do tropikalnego klimatu oraz wysoka zapadalność na akarapidozę i nosemozę. W Stanach Zjednoczonych pszczelarstwo rozwijało się intensywnie, zwłaszcza w drugiej połowie XIX wieku, a pod jego koniec istniały już bardzo duże gospodarstwa, liczące nawet 3 tys. rodzin pszczelich.
Inicjatywa importu afrykańskich pszczół w celu stworzenia nowej linii hodowlanej łączącej produktywność pszczół europejskich z przystosowaniem do warunków klimatu tropikalnego, poparta przez brazylijski rząd, należała do genetyka, entomologa i pszczelarza Warwicka Kerra. W 1956 roku do stacji doświadczalnej w Rio Claro w południowo-wschodniej Brazylii (stan São Paulo) sprowadzono, głównie z dzisiejszej Tanzanii, kilkadziesiąt (niektóre źródła podają 32, inne 56) rodzin podgatunku Apis mellifera scutellata, posiadających płodne matki.
Pasieka eksperymentalna miała służyć do przeprowadzania kontrolowanych krzyżówek i selekcji. Ule, w których mieszkały pszczoły importowane z Afryki, były wyposażone w specjalne kraty odgrodowe, aby zapobiec niekontrolowanemu przemieszczaniu się i ucieczce matek oraz trutni. W październiku 1957 roku pewien pszczelarz (nieświadomy ich funkcji) stwierdził, że kraty te utrudniają poruszanie się robotnicom i usunął je, co doprowadziło do przypadkowego uwolnienia 26 rojów. Wydarzenie to zapoczątkowało losowe krzyżowanie już częściowo zmodyfikowanych w wyniku hybrydyzacji pszczół tanzańskich A. m. scutellata z lokalnymi pszczołami gatunku A. mellifera i pojawienie się nowej, pozataksonomicznej odmiany pszczoły miodnej, zwanej zafrykanizowaną pszczołą miodną (ang. Africanized Honey Bee, AHB).
Dokończ artykuł w ramach e-prenumeraty
Zyskaj dostęp do tego artykułu już od 0,33 zł dziennie.
Kup na próbę e-prenumeratę na miesiąc za 9,99 zł i sprawdź, czy „Pszczelarstwo” to coś dla Ciebie.
Odblokuj dostęp za 9,99 zł Zobacz wszystkie warianty
Dostęp do pełnych treści włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.
Masz już e-prenumeratę? Zaloguj się.
W tym numerze — Listopad 2026
- Gospodarka pasiecznaListopadJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu7 min
- Ule i sprzęt pasiecznyUl, który „mówi”Piotr Szyszko pełna treść po wykupieniu11 min
- Pożytki i zapylanieKrwawnica pospolita – wartościowa roślina do wzbogacania pożytków na stanowiskach wilgotnychBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu4 min
- Choroby, szkodniki, zatruciaPtaki w pasiekachLizaveta Toporkova, Joanna Rosenberger pełna treść po wykupieniu5 min
- Punkt widzeniaNajwyższy czas, by termin „rodzina pszczela” zmienić na „kolonia pszczela”Zbigniew Lipiński pełna treść po wykupieniu8 min
- Inne zapylaczeZadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) – zmiany zasięgu, wymogi siedliskowe i znaczenie ekologiczne w kontekście współczesnych przemian środowiskowychKonrad Wilamowski pełna treść po wykupieniu9 min
- Pszczelarstwo na świecieZafrykanizowane pszczoły miodne i pszczelarstwoWalerij Isidorow pełna treść po wykupieniu12 min
- Ludzie-miejsca-wydarzeniaMiędzynarodowa konferencja Varroaresistenz 2033Mirosław Pietrzak-Kubiak pełna treść po wykupieniu6 min
- Ludzie-miejsca-wydarzeniaStalowa Wola z myślą o pszczelarzachKrystyna Pohorecka pełna treść po wykupieniu6 min
