Zafrykanizowane pszczoły miodne i pszczelarstwo

tekst: prof. Walerij Isidorow

Artykuł z numeru 11/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer w wersji drukowanej

Pojawienie się, a następnie szybkie rozprzestrzenienie się pszczół zafrykanizowanych jest jaskrawym przykładem tego, jak daleko mogą prowadzić nieprzewidziane skutki programu hodowlanego, w tym do zmian ekologicznych i przeobrażeń pszczelarstwa w wielu krajach obu Ameryk.

Zafrykanizowana pszczoła robotnica Apis mellifera scutellata (zdjęcie: Jeffrey W. Lotz. Licencja CC BY 3.0 us)

Na początek – trochę historii. Pszczoły bezżądłe, należące do plemienia Meliponini, są rodzimymi przedstawicielami fauny obu Ameryk i od dawna odgrywały istotną rolę w kulturze oraz gospodarce wielu społeczności tego kontynentu. Natomiast pszczoła miodna (Apis mellifera) nie jest gatunkiem rodzimym dla obu Ameryk; została tam sprowadzona przez europejskich osadników. Do Brazylii pszczoły miodne trafiły z inicjatywy ojca Antonio Carneiro w 1839 roku. Spośród 100 kolonii sprowadzonych z prowincji Porto w Portugalii przetrwało tylko siedem , które osiedlono w pobliżu Rio de Janeiro. W kolejnych dekadach XIX wieku do Brazylii nadal sprowadzano europejskie populacje A. mellifera, głównie przez osadników z Portugalii, Niemiec i Włoch.

Zrozumiałe jest, że populacja pszczół w tym kraju okazała się zróżnicowana. Obejmowała ona głównie podgatunki takie jak Apis mellifera mellifera, A. m. iberiensis, A. m. ligustica i A. m. carnica. Do połowy XX wieku pszczelarstwo w Brazylii praktycznie nie rozwijało się jako gałąź gospodarki; roczna produkcja miodu wynosiła mniej niż 8 tys. ton, a podstawowym produktem był wosk wykorzystywany do wyrobu świec kościelnych. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy była najprawdopodobniej słaba adaptacja europejskich pszczół do tropikalnego klimatu oraz wysoka zapadalność na akarapidozę i nosemozę. W Stanach Zjednoczonych pszczelarstwo rozwijało się intensywnie, zwłaszcza w drugiej połowie XIX wieku, a pod jego koniec istniały już bardzo duże gospodarstwa, liczące nawet 3 tys. rodzin pszczelich.

Inicjatywa importu afrykańskich pszczół w celu stworzenia nowej linii hodowlanej łączącej produktywność pszczół europejskich z przystosowaniem do warunków klimatu tropikalnego, poparta przez brazylijski rząd, należała do genetyka, entomologa i pszczelarza Warwicka Kerra. W 1956 roku do stacji doświadczalnej w Rio Claro w południowo-wschodniej Brazylii (stan São Paulo) sprowadzono, głównie z dzisiejszej Tanzanii, kilkadziesiąt (niektóre źródła podają 32, inne 56) rodzin podgatunku Apis mellifera scutellata, posiadających płodne matki.

Pasieka eksperymentalna miała służyć do przeprowadzania kontrolowanych krzyżówek i selekcji. Ule, w których mieszkały pszczoły importowane z Afryki, były wyposażone w specjalne kraty odgrodowe, aby zapobiec niekontrolowanemu przemieszczaniu się i ucieczce matek oraz trutni. W październiku 1957 roku pewien pszczelarz (nieświadomy ich funkcji) stwierdził, że kraty te utrudniają poruszanie się robotnicom i usunął je, co doprowadziło do przypadkowego uwolnienia 26 rojów. Wydarzenie to zapoczątkowało losowe krzyżowanie już częściowo zmodyfikowanych w wyniku hybrydyzacji pszczół tanzańskich A. m. scutellata z lokalnymi pszczołami gatunku A. mellifera i pojawienie się nowej, pozataksonomicznej odmiany pszczoły miodnej, zwanej zafrykanizowaną pszczołą miodną (ang. Africanized Honey Bee, AHB).

Dokończ artykuł w ramach e-prenumeraty

Zyskaj dostęp do tego artykułu już od 0,33 zł dziennie.

Kup na próbę e-prenumeratę na miesiąc za 9,99 zł i sprawdź, czy „Pszczelarstwo” to coś dla Ciebie.

Odblokuj dostęp za 9,99 zł Zobacz wszystkie warianty

Dostęp do pełnych treści włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.

Masz już e-prenumeratę? Zaloguj się.

W tym numerze — Listopad 2026

  1. Gospodarka pasiecznaListopadJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu7 min
  2. Ule i sprzęt pasiecznyUl, który „mówi”Piotr Szyszko pełna treść po wykupieniu11 min
  3. Pożytki i zapylanieKrwawnica pospolita – wartościowa roślina do wzbogacania pożytków na stanowiskach wilgotnychBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu4 min
  4. Choroby, szkodniki, zatruciaPtaki w pasiekachLizaveta Toporkova, Joanna Rosenberger pełna treść po wykupieniu5 min
  5. Punkt widzeniaNajwyższy czas, by termin „rodzina pszczela” zmienić na „kolonia pszczela”Zbigniew Lipiński pełna treść po wykupieniu8 min
  6. Inne zapylaczeZadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) – zmiany zasięgu, wymogi siedliskowe i znaczenie ekologiczne w kontekście współczesnych przemian środowiskowychKonrad Wilamowski pełna treść po wykupieniu9 min
  7. Pszczelarstwo na świecieZafrykanizowane pszczoły miodne i pszczelarstwoWalerij Isidorow pełna treść po wykupieniu12 min
  8. Ludzie-miejsca-wydarzeniaMiędzynarodowa konferencja Varroaresistenz 2033Mirosław Pietrzak-Kubiak pełna treść po wykupieniu6 min
  9. Ludzie-miejsca-wydarzeniaStalowa Wola z myślą o pszczelarzachKrystyna Pohorecka pełna treść po wykupieniu6 min

Podobne wpisy