Ul, który „mówi”

tekst: Piotr Szyszko

Artykuł z numeru 11/2026 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer w wersji drukowanej

Jesień w pasiece jest okresem, w którym większość najważniejszych decyzji dotyczących zimowli została już podjęta. Rodzina powinna być odpowiednio liczna, mieć młodą i sprawną matkę, wystarczające zapasy pokarmu oraz możliwie niski poziom porażenia przez Varroa destructor. Pszczelarz ocenia te elementy przede wszystkim podczas przeglądów, zaglądając do wnętrza ula i obserwując zachowanie pszczół. Czy można to jednak zrobić w inny sposób?

Czujnik służący do pomiarów temperatury, wilgotności i stężenia dwutlenku oraz odwzorowane na wykresie wartości tych parametrów

Rodzina pszczela również zimą wysyła wiele różnych sygnałów o swoim stanie. Informują o tym m.in. temperatura, wilgotność oraz stężenie dwutlenku węgla. Dzięki nowoczesnym czujnikom coraz częściej można obserwować pszczoły bez otwierania ula. Zmiany zachodzące wewnątrz gniazda mogą dostarczyć danych o kondycji rodziny na długo przed tym, zanim potencjalny problem stanie się widoczny podczas wiosennego przeglądu.

Nie jest to całkowicie nowa idea. Temperatura wewnątrz ula była przedmiotem zainteresowania naukowców już ponad sto lat temu, natomiast współczesna elektronika umożliwiła rejestrowanie dodatkowo także wilgotności, masy ula, stężenia dwutlenku węgla, dźwięków i drgań z częstotliwością pozwalającą obserwować rodzinę niemal w czasie rzeczywistym. Przegląd Meikle'a i Holsta, dotyczący ciągłego monitorowania pszczół, wskazuje, że szczególną wartość mają właśnie pomiary prowadzone przez dłuższy czas, ponieważ pojedynczy odczyt daje obraz wyrywkowy i nie pozwala na ocenę przebiegu zachodzących zmian.

Temperatura jest jednym z najważniejszych wskaźników stanu rodziny pszczelej. Pszczoły miodne są organizmami społecznymi, które wspólnie regulują warunki panujące w gnieździe. W okresie wychowu czerwiu utrzymują w jego bezpośrednim otoczeniu temperaturę na stosunkowo wysokim i stałym poziomie, zwykle ok. 33–36°C. Jesienią, wraz z obniżaniem się temperatury otoczenia oraz ograniczaniem wychowu czerwiu, rodzina stopniowo zmienia organizację gniazda i własną aktywność: zmniejsza obszar wymagający ogrzewania, skupia się w kłębie i minimalizuje straty ciepła. Kłąb tworzy dynamiczny systemem termoregulacyjny, w którym indywidualne reakcje pszczół przekładają się na zachowanie całej kolonii.

Już badania dotyczące termoregulacji kłębu wykazały, że mimo dużych wahań temperatury zewnętrznej pszczoły potrafią utrzymywać względnie stałą ciepłotę w jego środkowej części. W jednym z klasycznych doświadczeń temperatura centralnej części kłębu wynosiła średnio ok. 34°C podczas gdy poza ulem wahała się od 4 do 16,4°C. Jednocześnie obserwowano zależność między temperaturą a stężeniem CO₂, co wskazywało na związek między produkcją ciepła, metabolizmem pszczół i wymianą gazową kolonii.

W praktyce pszczelarskiej od pytania: jaka temperatura panuje w ulu, ważniejsze jest jak zmienia się w czasie i jak rodzina reaguje na zmiany temperatury zewnętrznej? To zasadnicza różnica. Nie można na nie odpowiedzieć, mierząc jednorazowo temperaturę, tym bardziej, że wartość pomiaru zależy od miejsca ulokowania czujnika – umieszczony w środku kłębu wskaże zupełnie inną wielkość niż urządzenie zamocowane przy ścianie ula, pod powałką czy na dennicy. Dlatego interpretacja danych pomiarowych powinna uwzględniać lokalizację czujnika oraz warunki atmosferyczne. Naukowcy podkreślają, że rozmieszczenie sensorów wewnątrz ula ma ogromne znaczenie, ponieważ parametry temperatury i stężenia gazów mogą znacząco różnić się w poszczególnych częściach gniazda.

Dokończ artykuł w ramach e-prenumeraty

Zyskaj dostęp do tego artykułu już od 0,33 zł dziennie.

Kup na próbę e-prenumeratę na miesiąc za 9,99 zł i sprawdź, czy „Pszczelarstwo” to coś dla Ciebie.

Odblokuj dostęp za 9,99 zł Zobacz wszystkie warianty

Dostęp do pełnych treści włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.

Masz już e-prenumeratę? Zaloguj się.

W tym numerze — Listopad 2026

  1. Gospodarka pasiecznaListopadJacek Wojciechowski pełna treść po wykupieniu7 min
  2. Ule i sprzęt pasiecznyUl, który „mówi”Piotr Szyszko pełna treść po wykupieniu11 min
  3. Pożytki i zapylanieKrwawnica pospolita – wartościowa roślina do wzbogacania pożytków na stanowiskach wilgotnychBożena Denisow, Monika Strzałkowska-Abramek pełna treść po wykupieniu4 min
  4. Choroby, szkodniki, zatruciaPtaki w pasiekachLizaveta Toporkova, Joanna Rosenberger pełna treść po wykupieniu5 min
  5. Punkt widzeniaNajwyższy czas, by termin „rodzina pszczela” zmienić na „kolonia pszczela”Zbigniew Lipiński pełna treść po wykupieniu8 min
  6. Inne zapylaczeZadrzechnia fioletowa (Xylocopa violacea) – zmiany zasięgu, wymogi siedliskowe i znaczenie ekologiczne w kontekście współczesnych przemian środowiskowychKonrad Wilamowski pełna treść po wykupieniu9 min
  7. Pszczelarstwo na świecieZafrykanizowane pszczoły miodne i pszczelarstwoWalerij Isidorow pełna treść po wykupieniu12 min
  8. Ludzie-miejsca-wydarzeniaMiędzynarodowa konferencja Varroaresistenz 2033Mirosław Pietrzak-Kubiak pełna treść po wykupieniu6 min
  9. Ludzie-miejsca-wydarzeniaStalowa Wola z myślą o pszczelarzachKrystyna Pohorecka pełna treść po wykupieniu6 min

Podobne wpisy