Współczesne uwarunkowania pszczelarstwa: dokąd zmierzamy?

tekst: Krzysztof Olszewski

Artykuł z numeru 1/2023 miesięcznika „Pszczelarstwo” kup ten numer w wersji drukowanej

Jakimi metodami można ograniczać wpływ negatywnych czynników na rodziny pszczele? Na to pytanie ma odpowiedzieć cykl artykułów prof. Krzysztofa Olszewskiego, który właśnie rozpoczynamy. Podobny ukazał się w roku 2013, czyli dokładnie przed dziesięcioma laty. Od tamtego czasu w polskim pszczelarstwie zaszły widoczne zmiany  – nie wszystkie korzystne. Te najpoważniejsze są związane z warrozą,  intensyfikacją rolnictwa oraz  perturbacjami klimatycznymi

W roku 2021 minęło 40 lat od oficjalnego potwierdzenia występowania Varroa destructor w Polsce. Ten jubileusz nie nastraja optymistycznie, gdyż  z inwazją roztocza zmagamy się ponad cztery dekady, a sytuacja pogarsza się zamiast poprawiać, mimo udoskonalania metod zwalczania pasożyta oraz intensywnych badań nad jego biologią. Obecnie w środowisku pszczelarskim V. destructor postrzegany jest jak światowej klasy celebryta. Jego unikalny status wynika z następujących powodów:

  • jest nowym pasożytem pszczoły miodnej, dlatego brakuje zrównoważonych relacji żywiciel – pasożyt; utrzymywane w Europie populacje pszczoły miodnej nie wykształciły jeszcze na tyle silnych mechanizmów naturalnej odporności, aby rodziny samodzielnie mogły ograniczyć rozwój pasożyta do poziomu niezagrażającego rodzinie (takie mechanizmy ma natomiast pszczoła wschodnia - Apis cerana, będąca naturalnym żywicielem V. destructor);
  • w krótkim okresie pasożyt rozprzestrzenił się niemal na całym świecie i (poza Australią), niezmiernie trudne jest znalezienie rodzin, które są od niego wolne;
  • do niedawna przyjmowano, że w klimacie umiarkowanym większość rodzin pszczelich, pozbawiona regularnego leczenia, zginie w ciągu 2-3 lat; obecnie okazuje się, że rodziny giną zwykle już podczas tego sezonu, w którym zaniechano leczenia;
  • zabiegi zwalczania V. destructor istotnie zwiększają koszty utrzymania pasiek i ryzyko gromadzenia pozostałości akarycydów w produktach pszczelich, natomiast trudności z opanowaniem inwazji pasożyta skutkują zwielokrotnieniem liczby zabiegów leczniczych w ciągu roku;
  • roztocz uważany jest za kluczowy czynnik zmniejszający liczbę pszczelarzy i rodzin pszczelich w Europie oraz Ameryce Północnej – tym samym przyczynia się do spadku liczby naturalnych zapylaczy, co może doprowadzić do problemów z zapylaniem.

Obecnie coraz częściej dochodzimy do wniosku, że skuteczne zwalczenie pasożyta jest możliwe tylko w rodzinach w stanie bezczerwiowym. Wydaje się, że nie wynika to jednak z drastycznego spadku skuteczności leków, lecz jest skutkiem walki prowadzonej w ciągu ostatnich 40 lat. Dowodem może być fakt, że ten sam lek jest skuteczny, gdy w rodzinie nie ma czerwiu, natomiast jego skuteczność znacznie spada, gdy wychowuje ona czerw. Rozważmy, co może być główną przyczyną zjawiska. Otóż w cyklu życiowym pasożyta występują dwie fazy, tzw. generatywna (rozmnażanie się), która przebiega w czasie przebywania samic pasożyta w komórce z zasklepionym czerwiem, oraz druga, tzw. foretyczna, podczas której roztocze pasożytują na dorosłych robotnicach. Długość trwania fazy generatywnej jest ściśle związana z długością fazy czerwiu zasklepionego w rozwoju osobniczym pszczoły, który w przypadku robotnic wynosi zwykle ok. 12 dni, a w przypadku trutni - ok. 14. Natomiast okres trwania fazy foretycznej (pasożytowanie na dorosłych robotnicach) jest bardziej zróżnicowany. Niektóre źródła podają, że wynosi zwykle ok. czterech dni, inne że 5-11. Uważa się także, że u niektórych samic roztocza nie występuje typowa faza foretyczna na dorosłych pszczołach, lecz na czerwiu, w zasklepionej komórce, gdzie przed działaniem leków skutecznie chroni je woskowe wieczko. To skutkuje zwiększeniem odsetka roztoczy przebywających na czerwiu zasklepionym w stosunku do żerujących na dorosłych robotnicach. Na tej podstawie nietrudno dojść do wniosku, że w czasie 40-letniej walki z pasożytem znacznie skutecznej zwalczaliśmy te osobniki, które przejawiały tendencje do dłuższego przebywania na pszczołach, ponieważ najłatwiej było je zabić (dłuższy okres kontaktu z lekami). Wśród pasożytów, które na pszczołach przebywały krótko, zabiegi przeżywał większy odsetek, gdyż zasklep komórek chronił je przed kontaktm z lekami. Taki sam sposób postępowania cechuje potomstwo „sprytnych” roztoczy, które dziedziczy cechy po rodzicach. Opisany mechanizm nie jest w przyrodzie niczym nowym, określamy go mianem selekcji. Ogólnie rzecz ujmując, polega na tym, że osobniki nieprzystosowane giną, natomiast te najlepiej zaadaptowane do nowych warunków, przeżywają i się rozmnażają. Wymieranie nieprzystosowanych osobników jest przy tym bardzo korzystne dla dobrze zaadaptowanych, gdyż nie muszą one ze sobą konkurować.

Ten tekst pochodzi z archiwum „Pszczelarstwa”

Pełne teksty starszych roczników miesięcznika otwiera dostęp do archiwum: w cenie prenumeraty rocznej albo osobno za 15,00 zł miesięcznie.

Na miesiąc — 15 zł Na 6 miesięcy — 45 zł Na 12 miesięcy — 95 zł Prenumerata roczna

Dostęp włącza się automatycznie w chwilę po opłaceniu.

Masz już dostęp? Zaloguj się.

W tym numerze — Styczeń 2023

  1. Ludzie-miejsca-wydarzeniaInstytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy w Skierniewicach oraz Pszczelnicze Towarzystwo Naukowe zapraszają na 60. jubileuszową Naukową Konferencję Pszczelarską, która odbędzie się w dniach 14-15 marca 2023 roku w Puławach.Redakcja pełna treść po wykupieniu1 min
  2. Ludzie-miejsca-wydarzeniaVII Mazowiecka Konferencję Pszczelarską w Mińsku Mazowieckim „Poznaj pszczołę i jej świat”Redakcja pełna treść po wykupieniu1 min
  3. Gospodarka pasiecznaWspółczesne uwarunkowania pszczelarstwa: dokąd zmierzamy?Krzysztof Olszewskidostępny dla Ciebie13 min
  4. Genetyka pszczółPoliandria: wybryk natury czy konieczność? [2]Dariusz Gerula pełna treść po wykupieniu9 min
  5. Ule i sprzęt pasiecznyBezpieczny transport uliPiotr Semkiw pełna treść po wykupieniu6 min
  6. Pożytki i zapylanieKwaśnodrzew amerykańskiMarek Pogorzelec pełna treść po wykupieniu4 min
  7. Choroby, szkodniki, zatruciaWszystko o zgnilcu amerykańskim [3]Marta Skubida pełna treść po wykupieniu9 min
  8. Choroby, szkodniki, zatruciaNie ma skutecznego leczenia pszczół bez diagnostykiMariusz Krawczyński pełna treść po wykupieniu10 min
  9. Ludzie-miejsca-wydarzeniaIX Europejski Kongres Apidologiczny (EURBEE 9)Aleksandra Splitt, Mikołaj Borański, Jacek Jachuła pełna treść po wykupieniu4 min
  10. Ludzie-miejsca-wydarzeniaApiterapia okiem lekarzaMirosław J. Szczepański pełna treść po wykupieniu5 min
  11. Przegląd badań naukowychNowe odkryciaJakub Jaroński pełna treść po wykupieniu7 min
  12. Ludzie-miejsca-wydarzeniaPszczelarskie migawkiKamila Cyfra pełna treść po wykupieniu3 min

Podobne wpisy