SZKODLIWOŚĆ PREPARATU NOMOLT DLA PSZCZOŁY MIODNEJ
tekst: Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XL, 1996 — Zofia Gromisz, Michał Gromisz
strona 175PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE Rok XL, Nr 1 1996
Zofia Gromisz, Michał Gromisz
Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa, Oddział Pszczelnictwa, ul. Kazimierska 2, 24-100 Puławy
Streszczenie
Preparat Nomolt 150 SC w działaniu żołądkowym i kontaktowym praktycznie nie szkodził pszczołom dorosłym. Syrop skażony tym preparatem pobierały one chętnie. Podany jednak do uli rodzinom pszczelim wywoływał zakłócenia w rozwoju i wzroście czerwiu, blokując przejście z poprzedniego stadium w następne, już na poziomie wykluwania się larw z jajeczek.
Słowa kluczowe: pszczoła miodna, czerw pszczeli, pestycydy, toksyczność, teflubenzuron.
WPROWADZENIE
Przyswajanie przez produkcję rolną i sadowniczą integrowanych programów ochrony roślin ma zasadniczy wpływ na dobór pestycydów do zwalczania szkodników. Tę formę ochrony w jakimś stopniu wymusza perspektywa wejścia do wspólnego rynku, gdzie są wrażliwi na ślady pestycydów w produktach żywnościowych (Czaplicki 1992, Giermaziak 1996).
Z pszczelarskiego punktu widzenia podobne przemiany znaczą inny dobór pestycydów, z którymi pszczoły mogą się zetknąć na roślinach pożytkowych. W ogóle integrowane programy ochrony roślin unikają nadużywania środków chemicznych, a jeżeli chodzi o dobór preparatów, preferują do tego celu chemiczne środki ochrony uważane za bezpieczne dla owadów pożytecznych, jak na przykład z grupy związków acylomocznikowych (Olszak 1995).
Do związków acylomocznikowych należą preparaty, które niszcząc stadia przedimaginalne szkodnika raczej nie szkodzą owadom dorosłym (Niemczyk i in. 1980). Na ogół przyjmuje się, że są bezpieczne dla pszczół, ale to się zapewne potwierdza jedynie w stosunku do owadów dorosłych tego gatunku, co stwierdzono w badaniach pod tym względem preparatu Dimilin, pierwszego środka z tej grupy wprowadzonego do rejestru (Gromisz 1981, Chandel, Gupta 1991). Można przypuszczać, że i inny preparat z tej grupy, obecnie zalecany w programach ochrony roślin Nomolt, będzie działał podobnie jak Dimilin.
strona 176Nolmolt jest insektycydem typu regulatora wzrostu. Oddziaływuje głównie jako trucizna pokarmowa, powodując zakłócenia w procesie syntezy chityny. Przeznaczony jest do zwalczania najmłodszych stadiów rozwojowych gąsienic w uprawach rolniczych, sadowniczych i warzywniczych oraz leśnych, stosowany w ilości 0,75 l/ha (stężenie od 0,075% do 0,15%). Uważany jest za praktycznie nieszkodliwy dla pszczół.
Celem tej pracy jest ocena szkodliwości dla pszczoły miodnej preparatu Nomolt.
METODYKA
Badania przeprowadzono w latach 1986, 1988 i 1993-1995 w warunkach laboratoryjnych i pasiecznych. Badania laboratoryjne dotyczyły szkodliwości żołądkowej i szkodliwości kontaktowej preparatu Nomolt dla pszczół dorosłych, a badania pasieczne wpływu tego preparatu na rozwój rodzin pszczelich. Użyty w badaniach preparat Nomolt 150 SC zawierał w 1 l 150 g teflubenzuronu, związku czynnego biologicznie.
W celu określenia szkodliwości żołądkowej podawano do klateczek pszczołom syrop z domieszką 0,1% preparatu na czas 24 godzin. Testy przeprowadzano dwukrotnie w trzech seriach założonych 23, 26 i 30 czerwca w 1986 roku oraz 14 i 21 czerwca i 4 lipca w 1988 roku, w każdym terminie w 5 powtórzeniach (pszczoły pobierano z 5 rodzin). W każdej klateczce umieszczano po 20 robotnic; klateczki przetrzymywano w cieplarce w temperaturze 26°C. Pszczoły z grup kontrolnych otrzymywały wyłącznie syrop czysty. Jako podstawowy wskaźnik toksyczności preparatu przyjęto liczbę martwych pszczół po 72 godzinach obserwacji.
W oznaczaniu szkodliwości kontaktowej nakładano do szalek Petriego pszczoły, po 10 sztuk, na bibułę skażoną roztworem 0,05% preparatu.
W testach pasiecznych preparat podawano rodzinom pszczelim w syropie cukrowym i następnie prowadzono obserwacje zaczerwionych powierzchni plastrów. Oznaczano ilość czerwiu i jego strukturę wiekową, która odpowiadała poszczególnym fazom rozwoju przedimaginalnego: jajo 3 dni, larwa 6 dni i poczwarka 12 dni, zanim wylęgnie się owad dorosły – pszczoła-robotnica. Wszelkie odchylenia od tego zwykłego schematu, który potwierdzały rodziny grupy kontrolnej, przypisywano działaniu preparatu. Rodziny kontrolne otrzymywały syrop czysty.
W pomiarach czerwiu stosowano jeden z trzech sposobów:
a) z pomocą ramki z siatką wyznaczano na powierzchni zaczerwionej plastra kwadrat o boku 8 cm, obejmujący 256 komórek, których zawartość sprawdzano i liczono według schematu: jaja, larwy, poczwarki, komórki puste;
b) na plastrze bezpośrednio wyznaczano romb o boku z 10 komórek; kontrolowano zawartość 100 komórek plastra;
strona 177c) z pomocą linijki, przykładając ją wzdłuż, wszerz i po przekątnych, mierzono bezpośrednio na plastrze powierzchnię zaczerwioną i jej specyfikację szkicowano na arkuszu papieru, następnie obliczano udziały procentowe.
Pomiary czerwiu przeprowadzano co 4 dni w okresie obejmującym pełny cykl rozwoju przedimaginalnego, od jaja do owada dorosłego (21-24 dni, czerwiec-lipiec), w późniejszych terminach robiono je rzadziej, co 7-12 dni, w niektórych przypadkach przez sierpień i wrzesień.
W sumie syrop skażony podano 15 rodzinom, nie licząc pni kontrolnych (9).
Wyniki badań opracowano statystycznie metodą analizy wariancji, a istotność różnic oceniano testem t-Duncana przyjmując poziom wiarygodności 0,05%. Część dotyczącą analizy statystycznej poziomu śmiertelności (wskaźniki śmiertelności) wykonano na wartościach przekształconych według transformacji Freemann’a-Tukey’a. Podane w tekście pracy i w tabelach wartości średnich pochodzą z przeliczenia ze średnich dla wartości transformowanych (mogą różnić się od średnich rzeczywistych).
WYNIKI
Szkodliwość żołądkowa i kontaktowa. W testach szkodliwości żołądkowej (1986, 1988) pszczoły pobierały syrop skażony Nomoltem (stężenie 0,1%) chętnie i każda z nich spożywała przy tym dawkę substancji czynnej wynoszącą ponad 5 µg. Objawów zatrucia w postaci martwych pszczół nie stwierdzono, ubytki ich były znikome, po 72 godzinach poniżej 1%, podobnie jak w grupach kontrolnych (tab. 1). W dalszych dniach obserwacji wzrastała nieco liczba pszczół martwych i powiększała się rozbieżność w podobnym porównaniu, ale różnice były niewielkie i nieistotne, w roku 1988 po 6 i 9 dniach: Nomolt 7,9% i 13,0% wobec 4,5% i 10,5% w grupie kontrolnej.
Testy działania kontaktowego Nomoltu w stężeniu 0,05% przeprowadzone w sierpniu 1993 roku na 10 powtórzeniach (10 rodzin) dały następujące wyniki w ilości martwych pszczół po 24 godzinach:
woda bez preparatu 3,0% Nomolt na świeżo 2,7% Nomolt 1 godzina wysychania 0,7%
Preparat Nomolt 150 SC nie wnosił zatem w działaniu żołądkowym i kontaktowym istotnego zagrożenia dla pszczół dorosłych.
strona 178Tabela 1 Wrażliwość pszczół na toksyczne działanie żołądkowe preparatu Nomolt 150 SC Sensitivity of bees to the intragastrical toxic actions of Nomolt 150 SC
| Rok (po trzy serie) — Year (three individual experiments) | Liczba powtórzeń w kombinacji — The number of repeats in combination | Stężenie %% preparatu w syropie (kombinacja) — Concentration (%) of the agent in syrup (combination) | Spożycie syropu mg/pszczołę — Syrup intake in mg per bee | Dawka s.a.: teflubenzuron µg/pszczołę — Dose s.a.: teflubenzuron µg per bee | Śmiertelność pszczół po 72 godz. — Mortality rate of bees after 72 hrs (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1986 | 3 x 5 | 0,1 | 43,63 a | 5,454 | 0,32 a |
| 0 | 41,90 a | 0 | 0,04 a | ||
| 1988 | 3 x 5 | 0,1 | 42,05 a | 5,256 | 0,80 a |
| 0 | 38,01 a | 0 | 0,92 a |
Testy pasieczne. W roku 1986 w końcu lipca podawano trzem rodzinom pszczelim 4-krotnie, po 0,9 l, syrop skażony Nomoltem w stężeniu 0,05%. Kontrolne rodziny otrzymały syrop czysty. W początkach sierpnia we wszystkich rodzinach oznaczano na plastrach powierzchnię, którą zajmował w około 80% czerw, prawie w całości w stadium jaj i larw.
W rodzinach kontrolnych z upływem czasu ubywało czerwiu, po 2 tygodniach do ilości 60%, ale w tym terminie był to prawie wyłącznie czerw kryty. Później następował spadek jego ilości, bo wygryzały się pszczoły. Do pustych komórek plastra matki zaczęły składać jajeczka, ale ogólna ilość czerwiu pod koniec sierpnia mocno się obniżyła, do około 20% (ryc. 1).
Zupełnie odmienna sytuacja się wytworzyła w rodzinach, które otrzymały syrop skażony. Zrazu następowało silne obniżenie ilości czerwiu, po tygodniu do 25% powierzchni oznaczonej na plastrze, później powierzchni zaczerwionej przybywało aż do prawie 90% w końcu sierpnia lecz ta pula czerwiu zawsze składała się prawie wyłącznie z jaj. Matki zatem czerwiły intensywnie, a że miały stale puste komórki do dyspozycji, świadczyło to o przedterminowej eksmisji poprzednich ich mieszkańców. W sumie niewiele larw po wykluciu się z jajeczek miało szansę na przeżycie, a czerw kryty trafiał się w szczątkowych ilościach.
W roku 1989 podano grupie 9 rodzin Nomolt w stężeniu 0,05%, różnicując jednorazowe porcje syropu do ½ l, 1 l i 2 l (3 rodziny kontrolne: syrop czysty). Rodziny pszczele reagowały jednak w podobny sposób na każdą z tych dawek preparatu, pominięto więc ten podział w omówieniach przebiegu rozwoju czerwiu.
strona 179
Na rycinie 2 przedstawiamy zmiany struktury wiekowej czerwiu w czasie do 11 dni od założenia serii. Przy traktowaniu rodzin syropem czystym mamy piękny obraz przeobrażeń czerwiu od jaj do poczwarek, z których wylęgają się pszczoły. Ten standardowy bieg przeobrażeń nie ma miejsca po dodaniu do syropu preparatu Nomolt. Od pierwszego dnia po tym zabiegu ubywało larw, po tygodniu prawie do zera, co znaczyło że z czasem nie pojawiał się czerw kryty. Przybywało natomiast pustych komórek na plastrze. Do nich matki składały powtórnie jajeczka, z których larwy jeżeli się wykluwały, to były niezdolne do życia. W dalszej perspektywie rodzina taka była skazana na zagładę z braku uzupełnień nowymi generacjami pszczół. Schemat tego rodzaju wyniszczenia zapisano na rycinie 3. Rodziny kontrolne stosownie do przedjesiennej pory sezonu, miały wszystko w swoim czasie na plastrach, najpierw jajeczka i larwy, których ilościowa krzywa rozwoju przesuwała się w terminie, i wreszcie poczwarki, z których w połowie września wygryzały się ostatnie pszczoły. Dla nich okres przygotowania pszczelej populacji na zimę był zakończony. Natomiast po podaniu rodzinom pszczelim Nomoltu, matki czerwiły intensywnie przez cały ten okres, ale z tych jajeczek niewiele rozwijało się larw, które w końcu nie przeobrażały się w poczwarki.
strona 180

Doświadczenia pasieczne z 1995 roku potwierdzały ten obraz zmian ilościowych i jakościowych w strukturze czerwiu, wywołanych zatruciem rodzin pszczelich Nomoltem. Wiedząc o tym, iż faza jaja trwa 3 dni, a stadium larwy 6 dni, można było przewidywać, że po upływie 9 dni będzie to już wszystko czerw kryty, tak jak miało miejsce w grupie rodzin kontrolnych. Podanie rodzinom syropu z dodatkiem Nomoltu zakłócało jednak ten bieg zdarzeń: niewiele larw przeżywało do stadium poczwarki (tab. 2). Ich miejsce na plastrze zajmował zmarniały zasiew, lub pozostawały puste komórki. Los tego rzutu czerwienia był podobny jak poprzedniego. Możemy więc stwierdzić, że preparat Nomolt wprawdzie nie szkodzi pszczołom dorosłym, ale gdy trafi z wziątkiem do ula, poważnie zagraża normalnemu rozwojowi czerwiu, w drastycznych przypadkach niszcząc go całkowicie w fazie wykluwania się z jajeczek larw.
Tabela 2 Zmiany ilościowe i jakościowe czerwiu w czasie 10 dni po poddaniu rodzinom pszczelim syropu skażonego (0,05%) preparatem Nomolt (ogółem 6 rodzin) Quantitative and qualitative alterations in brood during 10 days after administration of the syrup contaminated with Nomolt (0.05%) to six bee colonies
| Rodzaj pokarmu — Kind of feed | Specyfikacja czerwiu — Brood specifikation | W stosunku do powierzchni plastra / In relation to the comb surface: Stan wyjściowy (%) | W stosunku do powierzchni plastra / In relation to the comb surface: po 10 dniach – after 10 days — ilość przewidywana amount expected | W stosunku do powierzchni plastra / In relation to the comb surface: po 10 dniach – after 10 days — ilość stwierdzona – amount found (%) |
|---|---|---|---|---|
| Syrop+Nomolt / Syrup+Nomolt | Ogółem – Total w tym: | 37,5 | nielimitowana – unlimited | 17,2 |
| jaja – eggs | 10,8 | nielimitowana – unlimited | 4,0 | |
| larwy – larvae | 20,5 | nielimitowana – unlimited | 0 | |
| poczwarki- pupae | 6,2 | około 31 % – about 31% | 13,2 | |
| Syrop czysty / Pure syrup | Ogółem w tym: | 46,9 | nielimitowana – ulumited | 36,1 |
| jaja – eggs | 20,4 | nielimitowana – unlimited | 3,9 | |
| larwy – larvae | 12,9 | nielimitowana – unlimited | 2,0 | |
| poczwarki – pupae | 13,6 | około 33% – about 33% | 30,2 |
WNIOSKI
W warunkach doświadczenia preparat Nomolt nie wykazywał szkodliwego działania na pszczoły robotnice. Pokarm skażony tym preparatem był chętniej pobierany przez pszczoły niż syrop czysty. Można sądzić, że Nomolt posiada właściwości atrakcyjne dla pszczół.
Wpływ Nomoltu na stadia rozwojowe pszczół był wysoce szkodliwy; hamował on rozwój czerwiu pszczelego już na poziomie wykluwania się larw z jajeczek. Możliwe są zatem zatrucia rodzin pszczelich w warunkach polowych, bo przepisy bezpiecznego dla pszczół stosowania tego preparatu pomijają gwarancje dla czerwiu pszczelego. Wskazujemy zatem na potrzebę naprawienia tego mankamentu, przede wszystkim w metryce preparatu Nomolt przez dodanie do zapisu „preparat bezpieczny dla pszczół” także „preparat toksyczny dla czerwiu pszczoły miodnej”.
LITERATURA
C h a n d e l R.S., G u p t a P.R. (1991) – Toxicity of diflubenzuron and penfluron to immaturl stages of Apis cerana indica F. and Apis mellifera L. Apidologie, 23:465-473.
C z a p l i c k i E. (1992) – Nowa ustawa o ochronie roślin. Prace Inst. Sad. i Kwiaciarstwa, seria C, nr 1-2(113-114):12-15.
G i e r m a z i a k N. (1996) – Nowa ustawa o ochronie roślin uprawnych. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 20-21 lutego 1996, s.25-26.
G r o m i s z Z. (1981) – Wpływ Dimilinu na rozwój rodzin pszczelich. Pszczeln.Zesz.Nauk., 25:119-128.
N i e m c z y k E., P r u s k a M., M i s z c z a k M. (1980) – Toksyczność diflubenzuronu dla owadów drapieżnych i pasożytniczych „trzeciej generacji”. Prace Inst.Sad. i Kwiaciarstwa, seria C, nr 1(69):36-37.
O l s z a k R.W. (1995) – Zagrożenia, problemy i tendencje w ochronie roślin sadowniczych przed szkodnikami. Ogólnopolska Konferencja Ochrony Roślin Sadowniczych, Skierniewice 1-2 lutego 1995, 10-16 s.
HARMFUL EFFECTS OF THE NOMOLT FORMULA ON THE HONEY BEE
Z. Gromisz, M. Gromisz
Summary
The Nomolt formula is a growth regulator type of insecticide. One liter of the formula contains 150 g of teflubenzuron as the biologically active ingredient. Its action is mainly that of a food poison which interferes with the process of chitin synthesis. It is used to control the larvae of chewing insectes. It was shown to be practically harmless to adult individuals of the honey bee both on ingestion and on contact exposition. .The syrup contaminated with the formula was readily taken up by the bees. When fed to bee hives with colonies the formula
strona 183caused disturbances in the growth and development of the brood by blocking the passage from one stage to the next as early as the phase of hatching of larvae from the eggs.
Keywords: honey bee, bee brood, pesticides, toxicity, teflubenzuron.
Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji
- s. 176: „Nolmolt” → Nomolt
- s. 177: „Freemann’a” → Freeman’a
- s. 178, tab. 1: „Stężenie %%” → Stężenie %
- s. 181, tab. 2: „specifikation” → specification
- s. 181, tab. 2: „ulumited” → unlimited
- s. 182, piśmiennictwo: „immaturl” → immature
- s. 182, streszczenie: „insectes” → insects
