WPŁYW ZWIELOKROTNIONEGO OBLOTU JABŁONI PRZEZ PSZCZOŁY NA PLONY I DORODNOŚĆ JABŁEK

tekst: Leon Bornus, Cyprian Zmarlicki, Stanisław Król, Bolesław Jabłoński

Pszczelnicze Zeszyty Naukowe, Rok XXI, 1977 — Leon Bornus, Cyprian Zmarlicki, Stanisław Król, Bolesław Jabłoński

strona 77

PSZCZELNICZE ZESZYTY NAUKOWE ROK XXI GRUDZIEŃ 1977

Leon Bornus, Cyprian Zmarlicki, Stanisław Król, Bolesław Jabłoński

Oddział Pszczelnictwa I. S.

WPROWADZENIE

W wyniku przeprowadzonych badań stwierdzono, że podobnie jak gdzie indziej (Free 1970, Mielniczenko 1972) tak i w naszych warunkach klimatycznych (Bornus i inni 1976), najwyższe plony jabłek uzyskuje się wówczas, gdy równolegle z innymi czynnikami zapewni się maksymalny oblot jabłoni przez pszczoły. Każde zmniejszenie owego maksymalnego oblotu, to jest największego oblotu kwiatów przez pszczoły, jaki może występować przy danej obfitości nektarowania i pylenia, pociąga za sobą coraz to większy spadek ogólnego plonu owoców. Wśród wielu sadowników natomiast jest dość mocno utwierdzone przekonanie, że pszczół w sadzie nie powinno być zbyt dużo, by nie dochodziło do nadmiernego zapylenia kwiatów, które prowadzi niejako do produkcji dużej ilości drobnych jabłek, a w konsekwencji i do przemiennego owocowania.

Celem niniejszej pracy było sprawdzenie, czy zwiększenie oblotu jabłoni przez pszczoły, ponad naturalną intensywność odwiedzania przez nie kwiatów przy dobrym napszczeleniu sadu, wywiera istotny wpływ na zwiększenie liczby wykształconych owoców i na ich wielkość.

strona 78

METODYKA

Doświadczenie wykonano w roku 1976 w sadzie Pszczelniczego Zakładu Doświadczalnego I.S. w Puławach, na słabej glebie bielicowej.

Do badań wzięto 10 odmian, od wczesnych do późnych, rosnących w pięciu kwaterach parami: Stark Earlest — Oliwka, James Grieve — Idared, McIntosh — Spartan, Jonatan — Bankroft oraz Golden Delicious — Starkrimson. Dla każdej pary odmian uwzględniono dwie kombinacje, różniące się intensywnością oblotu przez pszczoły.

Jedną kombinację stanowiły drzewa silnie oblatywane przez pszczoły pod dużym izolatorem z siatki plastykowej, o oczkach około 2 mm. Zależnie od gęstości sadzenia sadu, jeden izolator mieścił od 4 drzew (dwa drzewa jednej odmiany danej pary i dwa drugiej) do 16 drzew (8 drzew jednej odmiany i 8 — drugiej). Pod każdy izolator wstawiono ul z pszczołami, które zapewniały silny oblot kwiatów. Drugą kombinację stanowiła taka sama liczba drzew, rosnących w pobliżu izolatora, lecz swobodnie dostępnych dla pszczół.

Tuż przed kwitnieniem policzono na każdym drzewie doświadczal-

Tabela 1 / Table 1 Niektóre dane o kwaterach sadu doświadczalnego Some data about experimental orchard.

Nr kwatery / No of field Odmiana / Variety Podkładka / Root stock Rok założenia sadu (jesień) / Year of planting (autumn) Szerokość międzyrzędzi w m / Space between the rows in m Liczba drzew na 1 ha / Number of trees 1 ha
I Stark Earlest M-104 1968 4,0 1250
Oliwka
II * James Grieve M-104 1968 4,0 1250
Idared
V ** McIontosh M-26 1973 3,0 2500
Spartan
IV Jonatan A-2 1966 4,7 575
Bankroft
III ** Starkrimson A-2 1970 3,4 2220
Golden Delicious
  • Drzewa odmiany Idared były sadzone pomiędzy drzewa James Grieve w 1970 r. ** Sad sadzony pasowo — w pasie dwa rzędy drzew odległe od siebie o 1 m w kwaterze V i o 1,4 m w kwaterze III.
  • Trees of Idared variety were planted between James Grieve variet in 1970. ** Orchard planted in rows — trees lines up in two rows within the distance of 1 m in field V and 1,4 m in field III.
strona 79

nym wszystkie pąki kwiatostanowe oraz ustalono średnią liczbę kwiatów w kwiatostanie na podstawie 30 losowo wziętych kwiatostanów. Przez przemnożenie tych dwu wartości określono liczbę kwiatów na poszczególnym drzewie. W czasie kwitnienia liczono na drzewach co godzinę wszystkie pracujące pszczoły miodne oraz inne owady zapylające, w celu dokładnego określenia intensywności oblotu przez nie kwiatów.

Przy zbiorze jabłka segregowano według wielkości ich średnicy co 0,5 cm oraz liczono i ważono. Następnie po 5 owoców każdej wielkości z poszczególnego drzewa rozkrawano i liczono w nich nasiona, oddzielnie dobrze wykształcone i niedorozwinięte.

Statystyczną analizę wyników ograniczono do obliczenia błędów standardowych dla wartości średnich niektórych ważniejszych cech.

WYNIKI

Kwitnienie jabłoni w 1976 w Puławach rozpoczęło się około 10 maja i trwało do około 25 maja. Pogoda w tym czasie była na ogół średnio zmienna. Na początku pełni kwitnienia, to jest od 10 do 13 maja, występowały opady, a w dniach 14, 15 i 16 maja temperatura była niska i uniemożliwiła prawie całkowicie lot pszczołom (tab. 2). Następnie do końca okresu kwitnienia wszystkie dni były tak zwanymi dniami lotnymi dla pszczół.

Wyniki analizy poszczególnych badanych cech drzew doświadczalnych zestawiono w tabeli 3. Jak widać, średnia liczba kwiatów na drzewach okrytych izolatorami była przeważnie nieco mniejsza niż na drzewach swobodnie dostępnych dla pszczół. Wynikło to stąd, że do doświadczenia starano się na ogół brać drzewa mające dużo pąków kwiatowych, chodziło przecież o owocowanie jabłoni przy silnym oblocie przez pszczoły, a pod izolatory trudno było dobrać grupę blisko siebie rosnących odpowiednich drzew obficie kwitnących. Nie powinno to jednak zbytnio utrudnić interpretacji wyników, ponieważ wszystkie cechy były bardzo ściśle określone.

Intensywność oblotu jabłoni przez pszczoły, mierzona liczbą tak zwanych roboczogodzin pszczelich, była w przeliczeniu na 1000 kwiatów średnio około 7-krotnie większa pod izolatorami niż na zewnątrz. Największa, bo aż około 15-krotna różnica w oblocie przez pszczoły jabłoni pod izolatorami, w porównaniu z drzewami na swobodzie, występowała dla pary odmian McIntosh — Spartan, zaś najmniejsza około 3-krotna — dla pary odmian Jonatan — Bankroft.

Zawiązanie owoców nie było jednak pod izolatorami większe niż przy znacznie słabszym oblocie jabłoni przez pszczoły na zewnątrz izolatorów. Dowodzą tego przede wszystkim dane dla odmian Jonatan, Bankroft i Starkrimson, których drzewa obu kombinacji miały bardzo

strona 80

Tabela 2 / Table 2 Niektóre dane meteorologiczne z okresu kwitnienia jabłoni w roku 1976 Some meteorological data from blooming period of apple trees in 1976

Kolejne dni maja / Sequence days of May Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C: minimalna / minimal Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C: maksymalna / maximal Temperatura powietrza w °C / Air temperature in °C: średnia w dzień / average during day Opady w mm / Rain falls in mm Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: minimalna / minimal Wilgotność względna powietrza w % / Relative humidity of air in %: średnia w dzień / average during day
11 5 19 18 — 30 39
12 5 20 19 — 33 39
13 7 17 15 1 72 83
14 5 12 8 3 68 80
15 5 9 7 13 91 93
16 7 10 9 4 88 51
17 8 16 15 — 43 54
18 6 18 16 — 29 37
19 6 20 18 — 35 42
20 7 18 17 — 41 47
21 6 18 17 — 40 62
22 7 19 16 0 71 81
23 8 12 11 — 50 55
24 8 16 15 — 37 42
25 7 20 18 — 45 65

wyrównaną liczbę kwiatów. Nie przeczą temu też wyniki dla większości pozostałych badanych odmian, których drzewa zamknięte pod izolatorami zawiązały wprawdzie procentowo nieco więcej owoców w stosunku do liczby kwiatów, ale nie zapominajmy, że charakteryzowały się one mniejszą liczbą kwiatów niż drzewa swobodnie dostępne dla pszczół. W takich wypadkach nieco wyższy procent wykształconych owoców w stosunku do liczby kwiatów jest normalnym, powszechnie znanym zjawiskiem.

W wypadku pary odmian McIntosh — Spartan zaznaczyła się natomiast tendencja odwrotna. Tutaj silnie oblatywane, a nieco słabiej kwitnące, drzewa kombinacji pod izolatorami dały niższy procent owoców w stosunku do liczby kwiatów niż obficiej kwitnące lecz słabiej oblatywane przez pszczoły drzewa na swobodzie. Należy jednak wziąć

strona 81

pod uwagę, że była to najsłabiej kwitnąca para odmian bardzo młodego sadu, gdzie oblot kwiatów pod siatką był aż 15-krotnie większy niż na zewnątrz. Można przypuszczać, że tak intensywne odwiedzanie kwiatów przez pszczoły jest już szkodliwe dla plonu owoców ponieważ może zachodzić prawdopodobnie ewentualność uszkadzania znamion słupka. Takiej właśnie sytuacji można się dopatrywać u odmiany Golden Delicious, która w izolatorze była około 8-krotnie intensywniej oblatywana niż na zewnątrz. Trzeba oczywiście zdawać sobie sprawę z tego, że w otwartym terenie nigdy nie będzie tak intensywnego odwiedzania kwiatów przez pszczoły.

Analizując ogólnie procent wykształconych owoców w stosunku do liczby wytworzonych kwiatów, zastanawiająca jest ogromna rozpiętość wyników między odmianami .James Grieve i wszystkie badane odmiany późniejsze wykształciły owoce z 5—20% kwiatów, czyli średnio z 1—5 pąków kwiatostanowych powstało jedno jabłko. Przy zbiorze rzadko stwierdzano u nich po dwa jabłka w jednym owocostanie. Natomiast dwie wczesne odmiany, Stark Earlest i Oliwka, wykształciły owoce z ponad 50% kwiatów, a więc średnio po 2—3 jabłka w jednym owocostanie. Mamy więc tu do czynienia z dwoma grupami odmian, które różnią się między innymi stopniem samoprzerzedzania owoców.

Średnia masa jednego jabłka była na ogół większa z drzew pod izolatorami, a więc silniej oblatywanych przez pszczoły. Nie można jednak tego przypisać działalności pszczół, ponieważ drzewa pod izolatorami przeważnie słabiej kwitły, a w porównaniu z drzewami swobodnie dostępnymi niewiele większy procent ich kwiatów wydał owoce, przez co poszczególne jabłka mogły wyrcsnąć większe, gdyż było ich mniej na drzewie. Na przykład w wypadku odmiany Starkrimson gdzie była bardzo wyrównana liczba kwiatów, zarówno wielkość jabłek, jak i ogólny ich plon z drzewa były identyczne w obu kombinacjach. Również podobna sytuacja miała miejsce u odmiany Bankroft.

Procentowy udział spadów w stosunku do ogólnego plonu jabłek był w zasadzie taki sam z drzew silnie oblatywanych przez pszczoły pod izolatorami, jak i z drzew oblatywanych normalnie na zewnątrz izolatorów. Ogólnie biorąc ilość spadów u późnych odmian była mała. Również z wczesnych odmian Stark Earlest nie miał dużo spadów. Natomiast bardzo wysoki procent spadów dała Oliwka. Powodem tego była susza glebowa, która dość silnie występowała na tej właśnie kwaterze doświadczalnej, która zlokalizowana jest na kawałku gleby o żwirowatym podłożu. Przy stosunkowo obfitym zawiązaniu owoców było tu zbyt dużo jabłek drobnych, nie nadających się do handlu.

Ogólna liczba nasion była na ogół większa w jabłkach z drzew swobodnie dostępnych dla pszczół niż w jabłkach spod izolatorów. Zjawisko powyższe można chyba tłumaczyć tym, że kwiaty na zewnątrz mogły być zapylone pyłkiem nie tylko tej odmiany, która rosła jako zapylacz

strona 82

Tabela 3 / Table 3 Wyniki badań plonowania jabłoni przy normalnym (A) oraz przy sztucznie zwiększonym (B) oblocie ich kwiatów przez pszczoły Results from apple crop investigations at normal (A) and artificially increased (B) visiting of flowers by bees.

Nr dośw. / No. of inwest Odmiana / Variety Kombinacje dośw. / Combinations Liczba drzew w dośw. / Number of trees Liczda kwiatów na drzewie / Number of flowers/tree Liczba roboczog. p. na 1000 kwiatów / Number of werking hours by bees per 1000 flowers % owoców w stos. do liczby kwiatów / % apples in relation to no. of flowers średnia masa jednego jabłka w g. / Average weight of one apple in g. Ogólny plon owoców w kg / Total crop of apples in kg: z drzewa / from tree Ogólny plon owoców w kg / Total crop of apples in kg: z 1000 kwiatów / from 1000 flowers % spadów w ogólnym plonie jabłek / % of drops in total crop of apples Liczba nasion w jednym jabłku / Number of seeds in one apple % nasion niedorozwiniętych / % of undeveloped seeds
I Stark Earlest A 3 919 78 46,2 55 ± 1,3 23,6 25,6 7,8 9,5 ± 0,07 5,5
B 3 525 205 62,2 60±1,9 19,6 37,4 3,1 8,8 ± 0,96 7,0
Oliwka A 3 2.945 58 52,2 45 ± 3,7 69,3 23,5 21,7 12,0 ± 0,25 4,3
B 3 1.435 268 62,5 50 ± 4,4 44,8 31,2 23,4 10,2 ± 0,66 8,5
II James Grieve A 4 4.186 75 15,0 102 ± 2,4 69,0 15,3 2,3 8,9 ± 0,09 20,4
B 4 2.777 178 15,5 110 ± 5,5 47,6 17,2 1,8 8,1 ± 0,34 14,4
Idared A 4 1.363 55 8,1 120 ± 3,9 13,2 9,6 0,0 8,7 ± 0,23 11,1
B 4 469 369 18,7 124 ± 2,1 10,9 23,2 0,0 9,1 ± 0,19 19,9
III McIntosh A 6 439 55 10,8 158 ± 2,2 7,4 17,0 2,9 7,9 ± 0,31 23,3
B 6 316 829 6,0 166 ± 2,3 3,1 9,9 1,5 6,6 ± 0,33 39,2
Spartan A 6 358 59 13,9 162 ± 1,9 8,0 22,4 4,4 8,1 ± 0,12 31,0
B 6 233 752 8,9 160 ± 1,8 3,3 14,3 5,7 6,7 ± 0,09 29,5
strona 83
IV Jonatan A 2 4.720 36 18,2 76 ± 2,7 65,0 13,8 1,8 6,9 ± 0,04 4,2
B 2 3.559 97 14,8 87 ± 4,1 45,8 12,9 3,3 6,9 ± 0,14 5,1
Bankroft A 2 6.064 30 9,2 95 ± 4,8 52,8 8,7 0,7 8,0 ± 0,15 4,6
B 2 7.466 109 8,3 99 ± 4,6 61,2 8,2 1,0 6,5 ± 0,21 4,1
V Starkrimson A 8 2.282 30 4,9 122 ± 0,9 13,6 6,0 2,9 6,8 ± 0,26 37,2
B 8 2.088 189 5,1 122 ± 1,0 13,0 6,2 2,8 6,3 ± 0,18 39,6
Golden A 4 342 53 23,6 125 ± 2,8 10,1 30,0 2,0 8,7 ± 0,11 2,8
Delicious B 4 449 455 17,1 136 ± 3,2 10,5 23,3 0,2 9,6 ± 0,20 6,7
Średnio A 38 2.362 50 20,2 106 — 33,2 17,2 4,7 8,6 — 14,4
Everage B 38 1.932 345 22,0 112 — 26,0 18,4 4,3 7,9 — 17,4
strona 84

Tabela 4 / Table 4 Ogólna liczba nasion (a) oraz liczba nasion słabo wykształconych (b) w jabłkach różnej wielkości. Total number of seeds (a) and number of seeds poorly developed (b) in apples of different size.

Odmiana / Variety Rodzaj nasion / Type of seeds Średnica owoców w cm / Diameter of fruits in cm: do 5 to 5 Średnica owoców w cm / Diameter of fruits in cm: 5—6 Średnica owoców w cm / Diameter of fruits in cm: 6—7 Średnica owoców w cm / Diameter of fruits in cm: 7—8 powyżej 8 / above 8
Stark Earlest a 8,7 9,2 9,4 — —
b 0,7 0,4 0,4 — —
Oliwka a 9,7 11,1 12,4 — —
b 0,6 0,7 0,5 — —
James Grieve a 8,5 8,7 8,8 8,8 8,9
b 3,6 2,3 1,8 1,0 0,2
Idared a — 8,7 8,7 9,0 9,2
b — 2,3 1,7 1,6 1,0
McIntosh a — — 7,1 7,1 8,3
b — — 2,3 1,6 2,3
Spartan a — — 6,4 7,3 7,6
b — — 1,7 2,2 2,2
Jonatan a 5,9 6,4 7,9 8,3 —
b 0,4 0,3 0,3 0,1 —
Bankroft a 6,8 7,3 7,5 7,9 —
b 0,4 0,3 0,2 0,3 —
Starkrimson a — 6,0 6,2 6,7 7,3
b — 3,2 2,0 1,9 0,3
Golden Delicious a — 8,5 8,6 10,0 11,7
b — 1,2 0,5 0,1 0,0

na danej kwaterze, ale także pyłkiem innych odmian, z którym pszczoły miały kontakt nawet tylko w ulu. Kwiaty drzew swobodnie dostępnych dla pszczół miały więc niejako szansę na lepszy dobór komponentów do zapylenia. Świadczy o tym na ogół mniejszy u nich procentowy udział nasion niedorozwiniętych. Wydaje się, że jedynie odmiana Jonatan, której partnerem był Bankroft oraz odmiana Starkrimson, której partnerem był Golden Delicious, najmniej wyraźnie reagowały na domieszkę pyłku innych odmian. Może to świadczyć, że Bankroft dla Jonatana, a Starkrimson dla Golden Deliciousa są wyjątkowo dobrymi zapylaczami. Nieco większa ogólna liczba nasion w owocach odmiany Golden Delicious pod izolatorem była niewątpliwie efektem intensywniejszego oblotu kwiatów przez pszczoły.

strona 85

U wszystkich na ogół odmian owoce większe zawierały większą ogólną liczbę nasion i mniejszą liczbę nasion niedorozwiniętych (tab. 4). Potwierdza to dawno udokumentowaną prawidłowość, że dobre zapylenie kwiatów gwarantuje uzyskanie dorodnych owoców.

WNIOSKI

Zwiększenie oblotu przez pszczoły nawet kilkakrotnie ponad naturalne maksymalne zagęszczenie ich na kwiatach, przy którym zbierany jest cały zapas dostarczanego owadom pożytku nektarowego i pyłkowego i które w sadzie o właściwym doborze odmian zapewnia najlepcze zapylenie, nie powoduje zwiększenia procentu kwiatów wydających owoce. Tak jest zarówno u odmian charakteryzujących się dobrym samorzutnym przerzedzeniem zawiązków, jak i u odmian utrzymujących po kilka jabłek w jednym owocostanie.

Nie ma zatem podstaw do obawy, by pszczół w sadzie mogło być za dużo tym bardziej, że w warunkach naturalnych, bez stosowania substancji zwabiających, nie łatwo jest podnieść zagęszczenie ich na kwiatach. Owady te, nie mając co zbierać na danej uprawie lecą zwykle po wziątek nawet na odległe inne pożytki nektarowe.

U odmian utrzymujących z natury po kilka jabłek w jednym owocostanie wypada stosować raczej przerzedzanie zawiązków, gdyż regulowanie ich ilości przez krótsze lub dłuższe przetrzymywanie pszczół w kwitnącym sadzie, jak to dawniej polecano, wydaje się w naszych warunkach zbyt trudne i ryzykowne, jeżeli jest ono w ogóle wykonalne.

LITERATURA

Bornus L i inni (1976) — Próba określenia optymalnej ilości pszczół do dobrego zapylenia sadu jabłoniowego. Część I i II. Pszczeln. Zesz. Nauk. 20: 1—39.

Free J. B. (1970) — Insect Pollination of Crop. Acad. Press. London—New York. s. 380—416.

Mielniczenko A. N. (1972) — Opylenie pczełami entomofilnych sielskochoziajstwiennych kultur. Naucz. Trudy. „Kołos”. Moskwa, s. 24—28, 29—37.

strona 86

INFLUENCE OF INCREASED BEE VISITATION OF APPLE FLOWERS ON CROP AND SIZE OF FRUITS

L. Bornus, C. Zmarlicki, S. Król, B. Jabloński.

Summary

In 1976 investigations were carried out in Puławy regarding influence of large concentration of bees in blooming apple orchard on height of apple crop and size of fruits.

It was stated that even very high increase (few times) of natural intensity of bees in blooming orchard does not increase percentage of flowers giving fruits. This situation is on varieties with good selfthinning and also with varieties which normally set with apples in one inflorescence. There is no fear that additional increase of bees to visiting flowers will cause developing smaller fruits. Some varieties anyhow require fruit thinning even at week pollination, when fruit grower wants to get from the orchard extra apples each year.


Errata — błędy druku znalezione podczas digitalizacji

  • s. 78, tab. 1: „McIontosh” → McIntosh
  • s. 78, tab. 1: „variet in 1970″ → variety in 1970
  • s. 81: „wyrcsnąć” → wyrosnąć
  • s. 82, tab. 3: „Liczda” → Liczba
  • s. 82, tab. 3: „werking” → working
  • s. 83, tab. 3: „Everage” → Average
  • s. 85: „najlepcze” → najlepsze
  • s. 85, literatura: „Insect Pollination of Crop.” → Insect Pollination of Crops.
  • s. 86, streszczenie: „week pollination” → weak pollination

Podobne wpisy